حماسه دینی در ادب پارسی

سيد علي کاشفي خوانساري

اشاره:

در گنجينه گهربار، اما ناشناخته ادب پارسي، حماسه‌هاي منظوم ديني كه به دلاوريهاي مولاي متقيان، علي، عليه‌السلام، پرداخته‌اند، فراوان‌اند كه بسياري از آنها با نام عام حمله حيدري سروده و تدوين شده‌اند و در مجالس مذهبي، نقالي‌ها و پرده‌خواني‌ها و در خانه‌ها و پاي كرسيها سالهاي سال خوانده و شنيده شده‌اند.

در قسمت اول اين مقاله به اجمال با برخي از كتابهايي كه در تاريخ ادبيات ما به نام حمله حيدري مشهور شده‌اند، آشنا شديم و اينك به بررسي زندگي و شرح حال يكي از معروفترين سرايندگان حمله حيدري مي‌پردازيم.

2. راجی کرمانی

از جمله شاعرانی که پس از باذل به سرودن حمله حیدری پرداخت راجی کرمانی بود. حمله حیدری راجی پس از باذل معروفترین حمله حیدری در ایران است.

نام کامل راجی ملابمانعلی کرمانی بود که در شعر به راجی (به معنای امیدوار) تخلص می کرد. در مورد زندگی او اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. اما در میان مردم افسانه هایی درباره او وجود دارد. می گویند که او بمانی نام داشت و از زردشتیان کرمان بود. (او را از مانویان هم دانسته اند که با توجه به زمان زندگی او بعید است که صحیح باشد) نام قبلی او را؟ ؟ ؟ ؟ هم گفته اند. می گویند به بیماری غیر قابل درمانی دچار می شود. روز عاشورا او را که در حال مرگ بوده در مسیر دسته های عزاداری قرار می دهند. او می گرید و بیهوش می شود و در عالم خواب مولا علی، علیه السلام، را می بیند که به وی می فرمایند: بمان و همین سبب شفای او می شود. او مسلمان می شود و نام بمانعلی را برمی گزیند. همچنین می گویند او جذام داشته و از شهر رانده شده بوده است. در روز عاشورا دسته ای از عزاداران که راهی مسجد صاحب الزمان در دامنه کوههای سیدحسین در اطراف کرمان بوده اند با او برخورد می کنند و ادامه ماجرا همان گونه است که ذکر شد. مهدی قلیخان هدایت که خود در شهرت یافتن کتاب راجی مؤثر بوده گرچه تاکید می کند که او پیشتر زردشتی بوده اما اشاره ای به این معجزه ندارد. او در مجمع الفصحا نوشته است: راجی کرمانی، اصلش از زردشتیان ایران و ساکن کرمان بوده بواسطه سعادت فطری، ذوق اسلام یافت و به خدمت علما و عرفای کرمان شتافت، بمانعلی نامش دادند و دیده جانش را به نور ولایت شاه اولیا گشادند. طبعش موزون و شایق به مداحی ولی حضرت بیچون گردید. غزوات و واقعات حضرت رسول عربی و وحی حقیقی آن حضرت را منظوم کرد... (1) لغتنامه دهخدا هم با استناد به مجمع الفصحا اسلام آوردن او را ناشی از مصاحبت با عرفای کرمان دانسته است.

راجی در اشعار خود هیچ جا به زردشتی بودن و یا معجزه مذکور اشاره ای ندارد، فقط جایی خود را از نسل جمشید و کیقباد معرفی می کند:

که از کیست او؟ از که دارد نژاد

بخندید و پاسخ چنین داد، یاد

که این رند نیک اختر نیک پی

نهالی است از باغ جمشید و کی

ولیکن نه جامش از این می پر است

که از دوده کیقباد و کی است

شده در دو گیتی از آن کامیاب

که گردید خاک ره بوتراب

آنچه دیگر درباره زندگی شخصی او نقل شده اشتغال به حرفه شالبافی قبل از شاعری و مسافرتهای متعدد او به عتبات عالیات و مشهد مقدس است. (2)

گفته اند که راجی بجز حمله حیدری دیوان اشعاری هم داشته است که حاوی قصاید و غزلیات و سایر انواع شعر بوده و قسمتی از آن را هم شخصی به نام سیدمحمد نور یزدی کتابت کرده بوده و قسمت دیگر به خط خود او بوده است. این دیوان در اواخر قرن سیزده در اختیار نوه دختری راجی که از نانوایان کرمان بوده قرار داشته اما امروز هیچ اثری از آن در دست نیست. (3)

البته راجی خودش اذعان دارد که پیش از شروع این کتاب شاعر حرفه ای نبوده است:

سخن گستری داشتم در نهان

ولیکن نبودم سر داستان

البته کتابهای دیگری به نام دیوان راجی شناسایی شده که هیچ کدام متعلق به او نیست. از آن جمله است دیوان راجی که از راجی تبریزی یکی از شاعران اواخر قرن سیزده است که به سال 1293 فوت شده و طبق ثبت الذریعه نسخه ای از آن در سال 1313 ق. چاپ شده است. همچنین کتاب خطی دیگری به نام دیوان راجی در کتابخانه مسجد گوهرشاد وجود دارد که به سال 1303 ق. سروده شده بود و بیشتر مدح شیخ احمد احسایی و سیدکاظم رشتی و دیگر پیشوایان شیخیه بوده است.

راجی حمله حیدری را به تقلید از شاهنامه فردوسی و حمله باذل سرود. البته تا آنجا که حقیر جستجو کردم او هیچ اشاره ای به نام باذل و دیگر سرایندگان حمله حیدری پیش از خودش نکرده است. تاریخ آغاز به سرایش حمله حیدری 1220 ق. بوده است.

ز تاریخ هجرت هزار و دویست

چو بگذشت از سال و افزود بیست

به تاریخش از عقل شد جستجو

به تاریخ او گفت تاریخ گو

به تاریخش از خضر جستم نشان

به تاریخیم گفت و تاریخ دان

راجی تا زمان مرگ خود به سرودن حمله حیدری مشغول بوده است. منزوی در جلد چهارم فهرست نسخه ها مرگ راجی را بین 1237 تا 1241 ق. دانسته است و در دائرة المعارف تشیع جلد ششم آمده که او تا حدود سال 1240 ق. زنده بوده است. (4) به این ترتیب حمله حیدری راجی تماما در دوره فتحعلیشاه سروده شده است. بعید نیست که جنگ اول ایران و روسیه و احساسات سلحشورانه عمومی هم در این کتاب دخیل افتاده باشد.

منظومه حمله حیدری در قالب مثنوی و در بحر متقارب مثمن مقصور (محذوف) سروده شده است. اگر حمله حیدری باذل بیشتر همراه با وقایع مربوط به پیامبر، صلی الله علیه و آله، پیش می رود حمله حیدری راجی بیشتر متوجه ماجراهای علی، علیه السلام، است. کتاب راجی برخلاف منظومه باذل که با مبعث پیامبر آغاز می شود تا تولد امیرالمؤمنین، علیه السلام، آغاز می شود و با تفصیل بیشتری به شرح اتفاقات مختلف می پردازد. او با ستایش خداوندی آغاز می کند و پس از ساقی نامه ای به ترتیب به گفتگوی رسول خدا، صلی الله علیه و آله، با فاطمه بنت اسد، سلام الله علیها، مدح مادر مولا، وصف اعجاز امیرالمؤمنین، تولد مولا در بیت الله، آوردن مهد امیر، علیه السلام، به خانه کعبه و سرنگون شدن بتها و... می پردازد. همچنین ماجرای ازدواج پیامبر به تفصیل آمده است. کتاب همراه با تاریخ اسلام پیش می رود به طور مفصل به بعثت، شعب ابی طالب، معراج، هجرت، ازدواج مولا، علیه السلام، و حضرت زهرا، علیهاالسلام، جنگ بدر، جنگ احد، احزاب، خیبر، فتح حرم، موته، مباهله، حدیث کسا، حجة الوداع و غدیرخم و رحلت پیامبر، صلی الله علیه و آله، می پردازد. او پس از رحلت پیامبر با یک پرسش تاریخی ادامه ماجرا را از به خلافت رسیدن مولا، علیه السلام، پی می گیرد و پس از ذکر به مسند نشستن مولا به جنگ جمل و جنگ صفین می پردازد. در این کتاب اشاره ای به وقایع پس از حکمیت، جنگ نهروان و شهادت مولا نشده است. گفتنی است شاعر در جای جای کتاب در هنگامی به شرح غزوات می پردازد به مناسبتهای مختلف گریزهای طولانی به واقعه کربلا دارد و مثلا به طور کامل به شرح داستان قاسم ابن الحسن، علیه السلام، داستان بی بی شهربانو، شهادت امام حسین، علیه السلام، و اسارت حضرت زین العابدین، علیه السلام، پرداخته است. ظاهرا اصل این کتاب شامل چند کتاب پراکنده به شرح زیر بوده است: مقدمه تولد حضرت امیر، کتاب اول واقعه بدر کبری، کتاب دوم داستان غزوه احد، کتاب سوم غزوه احزاب، کتاب چهارم غزوه خیبر، کتاب پنجم غزوه فتح حرم، کتاب ششم داستان حجة الوداع، کتاب هفتم بر مسند خلافت استقرار یافتن امیرالمؤمنین به همین دلیل است که هر کتاب ساقی نامه ها، مدایح و شرح حال مستقل دارد. هدایت نیز به این نکته اشارت دارد: ... چون درگذشت و نواب شاهزاده شجاع السلطنه میرزا به ایالت کرمان رسید، وقتی به حسب تقدیر به خدمتی، فقیر، بدان ولایت افتاد و اشعار او را شنید و به جمع آن ترغیب کرد. مولانا محمد هاشم بن ملالطفعلی که در خدمت شاهزاده وکیل وظایف علما بود در این باب اهتمامی کرد، میرزا مظهر کرمانی متصدی جمع و ترتیب آن متفرقات شد و در این دولت ابدمدت [منظور حکومت ناصرالدین شاه] آن مثنوی را به قالب طبع درآوردند و تعدد یافت... در دائرة المعارف تشیع هم آمده که راجی پیش از نظم نهایی کتاب درگذشت.

حمله حیدری راجی حدود 30000 بیت است (هدایت به اشتباه آن را 20000 دانسته است) (5) و حجم آن بیش از کتاب باذل است. این منظومه چنین آغاز می شود:

به نام خداوند دانای فرد

که از خاک آدم پدیدار کرد

ز صلصال ناچیز آدم کند

به بزم قبولش مکرم کند

یکی گوهر تابناک آورد

که از نور او آب و خاک آورد

برای آشنایی بیشتر با این کتاب ابیاتی را که به وصف کندن در قلعه خیبر توسط مولا می پردازد نقل می کنیم:

غضنفر از آن کار شد خشمگین

روان شد سوی در آهنین

خروشید گفتا که ای بدگهر

من اکنون در حصن سازم سپر

بگفت این کلام و بیازید دست

به نه چرخ گردون درآمد شکست

بر آن در یکی حلقه بد استوار

چو در گوش عرش برین گوشوار

چنان با دو انگشت او را فشرد

که یکباره خاک زمین باد برد

به آن حلقه چون دست کرد آشنا

ز نه حلقه چرخ گردون گذشت

چو در حلقه در برآورد دست

درافتاد در حلقه مد شکست

بر آن حلقه چون دست آن شه رسید

شد از حلقه کفر ایمان پدید

بلرزید بر خود زمان و زمین

فرو ریخت سوی یمن خاک چین

به گردش درآمد زمین و سپهر

به هفتم زمین ساخت بنگاه مهر

قرین گشت در چرخ ماهی به ماه

به سوی ثریا ثری جست راه

از او در دو عالم تزلزل فتاد

به نه بام افلاک غلغل فتاد

چو زلف بتان ختن شد زمین

پریشان و آشفته و پر ز چین

ز بس آب از ساوه بر فارس ریخت

همه باد از آتشکده پارس ریخت

ز بام حرم سرنگون شد منات

به بابل فتادند عزی و لات

به طاق مدائن درآمد شکست

به یکباره شد زند و پازند پست

شد این نه خم چرخ چون یک سبو

حوادث به چوگان زد این هفت گو

به یک ذره گردید هر نه فلک

یکی گشت جای سما و سمک

در علم در از کف کفر کند

پس آنگه سوی آسمانش فکند

چنان شد به بالا در آهنین

که شد حلقه گوش عرش برین

عیان گشت بر چرخ ماه دگر

بشد رشگ خورشید زرینه در

ز بالا درآمد دگر سوی پست

برآورد دست خدا باز دست

گرفت آن در آهنین در زمان

فکندش دگرباره بر آسمان

ز پستی به سوی بلندی فکند

پسندید دارای پست و بلند

چنان شد بلند آن در آهنین

که شد از شرف فرش عرش برین

در آهنین را شه نامدار

به بالا فکند و گرفتش سه بار

بیفکند و شد آن در از جا روان

برآمد ز کون و مکان الامان

بزرگان آن دژ اسیر آمدند

به دستش همه دستگیر آمدند

همه سر نهادند بر خاک پست

همه گشته از کفر یزدان پرست...

عاقبت کار راجی

راجی با حمایت ظهیرالدوله و پس از سرودن حمله حیدری شهرت و موقعیتی خاص یافت. ظهیرالدوله راجی را به عنوان یکی از عجایب اربعه کرمان به فتحعلیشاه معرفی می کند و از قدرت قریحه و بدیهه سرایی او تعریف می کند. می گویند او در سرودن شعر چنان مهارت داشت و طبعش به اندازه ای روان و وقاد بود که چشمهای خود را می بست و فی البداهه حماسه مذهبی خود را می سرود و در این شیوه به چنان شهرتی از شاعری و حسن ذوق رسیده بود که وی را فردوسی ثانی و حکیم کرمانی می خواندند. (6) می گویند وقتی ظهیرالدوله، راجی را به حضور فتحعلی شاه برد، پادشاه که خود به شعر علاقه داشت و خاقان

تخلص می کرد، بدیهه سرایی او را آزمود و از او خواست به این مصرع پاسخ بگوید: در جهان چون حسن یوسف کس ندید و راجی بی درنگ پاسخ داد: حسن او دارد که یوسف آفرید راجی در باورهای عامیانه مردم جایگاهی خاص یافت. مثلا از مردم کرمان نقل شده است که ملابمانعلی روزی این مصرع را سروده بود: زره بر تن شاه دین گشت راست اما نمی توانست بقیه آن را بسراید. هنگام غروب در دامنه کوههای طاق علی جوانی سبزپوش به او برخورد و گفت: دنباله را چنین بگو: ز هر حلقه اش صوت داود خاست (7) بمانعلی ظاهر پس از بازگشت از سفر تهران و دیدار پادشاه از دنیا رفت. او را در محلی پشت مسجد جامع کرمان مشهور به قدمگاه به خاک سپردند و از یادها فراموش شد. آن چنان که سالها محل مرقد وی خاکریزگاه عمومی بود تا سرانجام روزی به همت شیخ محمود افضل خاک و خاشاک پشت مسجد را برداشتند و سنگ قبر او را یافتند. آن مقبره را مرمت کردند و ملا اسدالله نامی را به قرآن خوانی آن گماشتند. در دهه های اخیر هم این قبر به همت افرادی به نامهای شیخ علی اصغر صالحی و سید محمدرضا مدنی تعمیر شد و خیابان جدیدالاحداث جنب مسجد جامع و مزار ملابمانعلی را به نام راجی نامگذاری کردند. تاب راجی در اولین سال حکومت ناصرالدین شاه (1264 ق). چاپ سنگی شد و در سال 1270 ق. تجدید چاپ شد. همچنین نقل شده که در سال 1264 ق. این کتاب در بمبئی چاپ شده است. همچنین در سال 1298 این کتاب در تهران چاپ سنگی شده است. این کتاب توسط شرکت سهامی چاپ کتاب برای اولین بار چاپ سربی شد. همچنین یکبار به اهتمام رحیم مشتاقی در اصفهان به چاپ رسیده است. آخرین نسخه چاپی این کتاب سال 1337 ش. توسط انتشارات اسلامیه در خیابان بوذرجمهری [پانزده خرداد] تهران منتشر شده است. (8) این کتاب با مقدمه کوتاهی از حاج سیداحمد کتابچی مدیر انتشارات اسلامیه و گراورهایی همراه است.