توصیه‌های علمی ومعنوی آیت‌الله خلخالی

آیت‌الله خلخالی در دیدار با جمعی از طلّاب می‌فرمودند:

خداوند متعال می‌فرماید:

«یَرْفَعِ‌الله الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ و الله بِما تَعْمَلُونَ خَبیر؛1

خدا [رتبه‏] كسانی از شما را كه گرويده و كسانی را كه دانشمندند، [بر حسب‏] درجات، بلند گرداند و خدا به آنچه می‏كنيد، آگاه است.»

در این آیة مبارکه، نکتة مهمّی است که ایمان از شما و علم از ما: «آمنوا منکم... اوتوا العلم؛ اگر شما آن مقام ایمان را تحصیل کردید، ما هم به شما علم را می‌آموزیم؛ چون:

«العلمُ نورٌ یقذفه‌ الله فی قلب مَن یشاء؛2

علم نوری است که خداوند در قلب کسی که می‌خواهد بیندازد.»

مطلب دوم اینکه، آیة مبارکه می‌گوید ایمان و علم، درجات دارند. ایمان حدّ یقف ندارد، علم هم حدّ یقف ندارد. قدم به پیش بگذارید و به درجة کم ایمان و اصطلاحات استدلالی اکتفا نکنید. خدا را باور کنید و درجة ایمان را بالا ببرید. نمونه‌های درجات علم برای ما مشخّص است. امیرالمؤمنین(ع) اعلی‌درجاتِ ایمان را داشت. وقتی با خدا تماس می‌گرفت و عبادت می‌کرد، چه حالی داشت؟! از خود بی‌خود می‌شد و این اعلی‌درجة ایمان است.

گاهی انسان از باب فن، علم و استدلال علّت و معلول و استدلال دور و تسلسل، یک ایمان فنّی پیدا می‌کند. این یک چیز بازاری و معمولی است؛ لیکن باور نیست! باور فوق این است که آن درجة عالی را پیدا کنند. ما باید آن را دنبال کنیم تا بتوانیم نزد خدا قرب و منزلتی پیدا کنیم. علم هم همین‌طور است.

علم هم متأسّفانه الآن در حوزه‌ها محدود شده به مدرک‌گیری! و این هم یک مشکلی است که یک فاضلی، عالمی، طلبه‌ای به یک گواهی که از حوزه‌ها می‌گیرند، اکتفا می‌کند. نه برادر! تو علمت را بالا ببر، عمر است، سرمایه است این سرمایه را می‌خواهی چه کار کنی؟! تو الآن سرمایه را آوردی برای این راه، لذا برو به پیش، علمت را بالا ببر تا به درجة اجتهاد برسی:

«فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُون؛3

از هر فرقه‏ای از آنان، دسته‏ای كوچ نمی‏كنند تا [دسته‏ای بمانند و] در دين آگاهی پيدا كنند و قوم خود را - وقتی به سوی آنان بازگشتند، بيم دهند؟ باشد كه آنان [از كيفر الهی‏] بترسند!»

علمت را تا حدّ تفقّه و اجتهاد بالا ببر تا جایی که حرفت برای دیگران حجّت باشد؛ حجّت نیست إلا أن یکون فقیهاً، ما مسئله‌گو نمی‌خواهیم! مسئله‌گو فراوان است، طلّاب حوزه باید به درجة اعلای اجتهاد برسند؛ یعنی با این هدف جلو بروند، ما نیاز داریم. اشتهار و عظمت شیعه به مراجعش بوده است؛ مراجعی که کلمة آنها برای تمام حجّت باشد، ما آن را می‌خواهیم و از حوزه‌ها این انتظار را داریم؛ امّا متأسّفانه الآن این معنا یک‌قدری در حوزه‌ها ضعیف شده است و من از برادران عزیزم، نور چشمان عزیز، جوان‌ها، خواهش می‌کنم، تقاضا می‌کنم، عرض می‌کنم که عزیزان! اکتفا نکنید به مدرک و جلو بروید. آیة مبارکه شما را به این جهت دعوت می‌کند.

آیة مبارکه‌ای که خواندم، نکتة دقیق دیگری هم دارد و آن اینکه «إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»؛ یعنی این نصایح ما بود؛ ولیکن خدای متعال به اعمالتان خبیر است، مراقبت الهی پشت سر هست. نکند یک وقتی به علمتان مغرور بشوید و بگویید حالا که به درجة عالی رسیدم، همه باید به من احترام کنند! نه این‌طور نیست.

من در این‌باره، دو سه مطلب از علمایی که در «نجف» دیدیم، برای شما استشهاد می‌کنم. بزرگانی که بهترین درجة مرجعیت و عالمیت را داشتند؛ امّا غرور علمی در آنان نبود؛ مثلاً مقام علمی مرحوم آیت‌الله سیّدمحمود شاهرودی گفتنی نیست و بر همگان معلوم بود؛ امّا این مرد به‌قدری متواضع بود که وقتی وارد مجلسی می‌شد، همان‌جایی که خالی بود می‌نشست، طلبه‌ها خجالت می‌کشیدند و با اصرار، ایشان را کنار می‌نشاندند. خوب این کار برای طلبه‌ها تعلیم عملی بود که تواضع کنند.

یا مرحوم آقا سیّدعبدالهادی شیرازی، این عالم بزرگوار که نماز جماعت ایشان در نجف‌اشرف امتیاز فوق‌العادّه‌ای داشت و همة فضلا در نماز ایشان شرکت می‌کردند، از اخلاق متواضع بسیار عالی برخوردار بود. من خودم می‌دیدم این آقا گاهی در بازار می‌آمد؛ مثلاً سبزی، یا خیار می‌خرید، دستمالی در جیبش داشت در آن می‌ریخت، در کنار عبا می‌گذاشت، عبا را هم جمع می‌کرد و می‌رفت. با آن مقام علمی، این‌جور تواضع داشت. این مثال‌ها را عرض می‌کنم که روحانی با اینکه درجات علم و ایمان را دارد، بایستی متواضع باشد، تواضع از روحانی بهترین تبلیغ برای مردم است. مردم وقتی ببینند یک روحانی محترم با علم و تقوا این‌قدر تواضع می‌کند، در آنها هم اثر می‌کند.

«کفایه» را درس مرحوم آقا شیخ مجتبی لنکرانی که از علمای بزرگ و شاگردهای مرحوم نائینی و مرحوم آقاضیاء بود، شرکت می‌کردم. «مکاسب» را نزد مرحوم آقامیرزاحسن یزدی که ایشان هم از علمای بزرگ و از شاگردهای مرحوم آقای ضیاء عراقی بود، خواندم. اینها هم واقعاً در اخلاق، ادب، تواضع و فروتنی نمونه بودند. با طلبه‌ها خیلی پدرانه برخورد می‌کردند، در بحث خیلی آمادگی داشتند و خوشحال می‌شدند که ماها حرف بزنیم و سؤال کنیم، می‌گفتند ما نمی‌خواهیم منبر برویم، حرف بزنید، اشکال کنید. از این طریق طلبه‌ها را تربیت می‌کردند، مخصوصاً آقا شیخ مجتبی لنکرانی خدا رحمتش کند، خیلی خوش‌اخلاق و متواضع بود، خیلی هم مزاح می‌کرد.

طلبه‌ها باید به عمر و جوانی خود اهمّیت بدهند و آن را هدر ندهند. طلّاب باید درس بخوانند و تحصیل کنند تا به مقام فقاهت برسند و اسلام را ترویج و تبلیغ کنند.

آیت‌الله خلخالی در دیدار جمعی دیگر از طلّاب فرمودند:

امروز روزی است که ما به حضور روحانیون در جامعه احتیاج داریم و حضورشان باید در جامعه پُررنگ باشد. ایمان و تقوا و توجّه‌دادن مردم به خداشناسی و اصول عقاید، هم‌اکنون خیلی مورد ضرورت است. دشمنان امروز، به خصوص از نظر فرهنگی به تشیّع هجوم آورده‌اند و این بار سنگینی است که حوزه‌های علمیه باید بر دوش بکشند. عزیزان ما در حوزه‌های علمیه باید دقّت کنند و پاسخ بدهند و تا از نظر علمی قوی نباشند، نمی‌توانند در مقابل این هجمة فرهنگی که به اسلام شده، پاسخگو باشند.

ای طلّاب! توکّل کنید به خدا و در این راه هرچه زحمت بکشید و تحمّل بکنید، اجر شما بیشتر خواهد بود. برای این جهت که می‌خواهید عمرتان را در راه خدا صرف کنید، فایده‌ای به مردم برسانید، مردم از معلوماتتان استفاده بکنند، اجرتان بیشتر است. سرمایة شما علم و تقوا است. همین را شما در راه خدا صرف کنید بهترین نتیجه را دارد. بهتر از این است که در مقابل آنهایی که تجارت مالی می‌کنند، تجارت بکنید با آن مالی که در اختیارتان نیست. البتّه خدا آنها را هم اجر می‌دهد و آنها را هم بی‌اجر نخواهد گذاشت؛ ولیکن ما طلبه‌ها به این امید هستیم. ما می‌گوییم: «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»

فقط توکّل بر خدا. انسان به غیر خدا به چه کسی توکّل کند، به چه کسی امید داشته باشد؟! به هرکسی امید داشته باشد مثل خود ما عاجز است، پس بهترین توکّل، توکّل به خود خدا است.

پی‌نوشت‌ها: