علي صادقي سرشت
چگونه اضطراب از ضرب می‌افتد؟
اشاره
در دو شمارة قبل، از روش‌های تربیتی آسیب‌زایی که منجر به تربیت کودکان مضطرب می‌شود و نیز گام‌های اوّلیة شروع درمان سخن گفتیم و مفاهیمی، همچون خطّ پایه، هدف‌گذاری، انگیزه‌سازی، اضطراب سنج، شناسنامة اضطراب و... را بررسی کردیم. در این شماره آخرین و اصلی‌ترین بحث دربارة درمان اضطراب بیان خواهد شد.
تفکّر کارآگاهی
مهم‌ترین ویژگی اصلی «افکار اضطرابی» آن است که واقع‌بینانه نیستند؛ به همین دلیل برای کودکی که مثلاً از آمدن سیل اضطراب دارد، باید توضیح داد که احتمال آمدن سیل به خانة آنها واقعاً چقدر است؛ البتّه روشن است که احتمال آن صفر نیست؛ ولی کم است و از طرفی اگر واقعاً اتّفاق بیفتد، چه کارهایی می‌شود کرد.
در تکنیک «تفکّر کارآگاهی» والدین تلاش می‌کنند به کودک مضطرب خود بیاموزند چگونه در هنگام مضطرب شدن، رابطه بین فکر با احساس و رفتار خود را تشخیص بدهد و متوجّه شود که این احساس ترس و رفتارهای مضطربانه درواقع ناشی از تفکّر مضطربانه‌ای است که در زمان‌هایی خاص، فکر او را پر می‌کند. بعد از آنکه کودک توانست به مهارت تفکّر کارآگاهی برسد، امکان تغییر باورها در او پدید خواهد آمد.
سؤال‌های طلایی
گام نخست در اجرای تفکّر کارآگاهی آن است که والدین در زمان آرامش کودک، از او بخواهند به برخی سؤالات، با دقّت پاسخ دهد. این سؤالات که مربوط به جمع‌آوری مدارک و شواهد برای انواع گوناگون نگرانی‌های کودکان مضطرب است، به صورت فنّی انتخاب شده‌اند و پاسخ‌گویی به برخی از آنها در هر موقعیت اضطرابی کودک، تأثیرگذار است. همچنین این پرسش‌ها می‌توانند به تدریج فکر اضطرابی کودک را به چالش بکشانند. برای مثال، از کودکانی که می‌گویند می‌ترسم امتحاناتم رو خراب کنم یا می‌ترسم اگه سر کلاس حرف بزنم همه منو مسخره کنن یا من از گربه خیلی می‌ترسم، می‌پرسیم:
- چه مدرکی وجود دارد که این اتّفاق بدی که فکر می‌کنی، بیفتد؟
- چه چیز دیگری می‌تواند اتّفاق بیفتد؟
- اگر این اتّفاق بیفتد، آیا تو به انتهای خط (زندگی) می‌رسی؟
- بهترین و بدترین چیزی که می‌تواند اتّفاق بیفتد، چیست؟
- اگر این اتّفاق بیفتد، آیا می‌توانی با آن مقابله کنی؟
- چه پیامدی بیشترین احتمال رو دارد؟
- بعد از دو هفته، یک ماه یا یک سال، این نتیجه چگونه به نظر می‌رسد؟
- آیا برای عکس‌العملی که فرد دیگری نشان داده است، توضیحات دیگری وجود دارد؟
- در گذشته در چنین موقعیت‌هایی چه اتّفاقی افتاده است؟
- برای افراد دیگر در این موقعیت چه اتّفاقی می‌افتد؟
- آیا تو واقعاً می‌توانی رخ دادن این واقعه را کنترل کنی؟
- آیا تا به حال فکر کرده‌ای برای مواجهه با این موقعیت چه کارهایی می‌توانی انجام بدهی؟
- آیا فکر نمی‌کنی زیادی به خودت سخت گرفتی؟
- آیا تو می‌توانی ذهن شخص دیگری را بخوانی؟
- اگر دوستی داشتی که در این موقعیت بود، به او چه می‌گفتی؟
بعد از آنکه کودک به سؤال‌های مناسب با موقعیت اضطرابی خود پاسخ داد، والدین می‌توانند با شواهد به دست آمده از پاسخ‌ها نشان دهند که آن اتّفاق بدی که از حادثة اضطراب‌زا در فکر کودک وجود دارد، خیلی هم احتمال وقوع ندارد. در عین حال، در ضمن این سؤال‌ها از کودک خواسته می‌شود، به این فکر کند که در رویارویی با این اتّفاقات چه باید بکند. در کنار هریک از افکار اضطراب‌آمیزی که درباره پاسخ به هریک از این سؤال‌ها وجود دارد، یک فکر واقع‌بینانه و آرام‌بخش یادداشت کنید.
والدگری کودک مضطرب، افزون بر تقویت تفکّر کارآگاهی در فرزند مضطرب خود، از روش‌های زیر برای برخورد با اضطراب او استفاده کنید:
1. حلّ مسئله را به کودک خود بیاموزید
بعد از اجرای تکنیک تفکّر کارآگاهی و نوشتن پاسخ‌های کودک، از او بپرسید به نظر تو چه کنیم بهتر است و سپس راهکارهایی را که کودک برای غلبه بر اضطرابش پیشنهاد می‌کند، خلاصه کنید. در ضمن کار، با احساس اضطراب او همدلی و مشخّص کنید که چه چیزهایی را می‌تواند تغییر دهد. برای مثال اگر کودک دچار «اضطراب جدایی» گفت که می‌خواهم شما من را در مدرسه تنها نگذارید، مادر به او می‌گوید: اینکه شدنی نیست. پس یه راهکار دیگری بده. راهکاری بده که چه کار کنی و در این مدّت که من پیش تو نیستم، ترس و نگرانی تو کمتر بشود.
برای مثال می‌توان به کودک پیشنهاد داد که با مدیر یا ناظم هماهنگ شود که هر وقت خواستی، آنها به من تک زنگ بزنند تا مادر با آنها تماس بگیرد و کودکش بتواند با او صحبت کند. (چندین راهکار ارائه شود و سود و ضرر هرکدام مشخّص شود)
2. رفتار مضطربانة کودک را از رفتار شیطنت‌آمیز او تشخیص دهید
والدین کودک مضطرب باید بتوانند تفاوت بین رفتار اضطراب‌آمیز و رفتار شیطنت‌آمیز فرزند خود را تشخیص دهند؛ برای مثال کودکی را در نظر بگیرید که حاضر نیست برای نوشتن یا خواندن درسش به اتاق خود برود، به این بهانه که از روح می‌ترسد؛ امّا با یک آزمایش ساده می‌توان متوجّه شد که او واقعاً نمی‌ترسد؛ بلکه درواقع می‌خواهد از انجام دادن تکالیف فرار کند. در این موارد کافی است امتحان کنید که آیا کودک به طور کلّی حاضر نیست به اتاق برود یا فقط برای درس خواندن به اتاق نمی‌رود و مثلاً برای بازی کردن حاضر است به اتاق برود.
٣. برای کودک کارت‌های سرنخ تهیّه کنید
به اتّفاق فرزند خود، از برگه‌های تفکّر کارآگاهی، سؤال‌ها و جواب‌ها را به صورت خلاصه شده دربیاورید. کارت‌هایی را تهیّه کنید و در یک طرف آن فکر اضطراب‌زا در یک موقعیت اضطرابی را بنویسید یا تصویری نمادین از آن بکشید. در طرف دیگر کارت، فکر واقع‌بینانه و آرام‌بخشی را که نقطة مقابل آن فکر مضطربی است، یادداشت کنید یا تصویر آن را بکشید. کارت‌ها را در جیب لباس یا جامدادی یا هر جای مناسب دیگری قرار دهید و از کودک بخواهید در موقعیت‌های اضطراب‌زا این کارت‌ها را دربیاورد و ببیند و یاد جلسه کارآگاهی بیفتد.
۴. ثبات هیجانی داشته باشید
مانند والدین کودکان مضطربی نباشید که وقتی حالشان خوب است، با فرزند
مضطرب خود و ترس‌های او خوب رفتار می‌کنند و وقتی حالشان بد است، با او و ترس‌هایش بدرفتاری می‌کنند. کودک اگر ببیند والدین او به قول معروف حالی به حالی هستند، می‌فهمد پاداش‌دهی و برخورد والدین با او و ترس‌هایش خیلی به موفّقیت‌های او در غلبه به اضطراب ربطی ندارد؛ بلکه به حال فعلی والدین بستگی دارد و این مساوی است با کاهش ناهشیار انگیزة او در غلبه بر مشکل اضطرابی‌اش.
۵. به رفتارهای غیرمضطربانه و شجاعانة او امتیاز دهید
کمال‌گرا نباشید. انتظار نداشته باشید که فرزندتان اصلاً نترسد تا او را بعد از آن تشویق کنید؛ بلکه با توجّه به خطّ پایة اضطراب، که در شمارة قبل گفتیم، هر رفتار کوچک کودک را که نشانگر شجاعت یا عدم اضطراب اوست، تشویق کنید؛ حتّی اگر در آن لحظه، حواس خود کودک به رفتار درستش نبود؛ برای مثال، اگر فرزندتان اضطراب امتحان و فردا امتحان شفاهی دارد و علائمی از اضطراب، مثل مواردی که امتحان کتبی دارد، در او ندیدید، حتماً او را تحسین کنید یا اگر دیدید فرزندتان که اضطراب جدایی دارد، یک لحظه از شما جدا ماند، حتماً او را تشویق کنید.
6. پاداشی که می‌دهید، حساب شده باشد
اگر برای نترسیدن کودک پاداش قرار دادید، این پاداش باید برای او معنادار باشد؛ یعنی اگر پاداشی به نترسیدن کودک بدهید که بداند اگر این کار را هم نمی‌کرد، چنین پاداشی می‌گرفت یا اینکه آن پاداش از نظر او ارزش ندارد، برای او دیگر نقش مشوّق را نخواهد داشت. از تحسین اجتماعی و کلامی، در قالب عبارت‌های مختلف نیز غافل نباشید و فقط به پاداش‌های مادّی بسنده نکنید.
7. رفتارهای اضافی را نادیده بگیرید
کودکان مضطرب «اطمینان‌خواه» هستند؛ برای مثال کودک مضطرب ممکن است مدام از والدین خود بخواهد اطمینان دهند که اتّفاقات بدی که در ذهن اوست، نمی افتد. در کنار این اطمینان‌خواهی، ممکن است پیوسته دربارة اتّفاقات خیالی مورد نظرش بپرسد. در این مواقع، والدین باید بدون از کوره در رفتن، یک بار برای فرزند خود به صورت کامل، تفکّر کارآگاهی را که اجرا کرده‌اند، یادآوری کنند و در ادامه، اگر فرزندشان دوباره آمد و خواست تا همة آن توضیحات را دوباره بشنود، این رفتار او را نادیده بگیرند.
اگر والدین به جای نادیده گرفتن، شروع به توضیح دوباره کنند، رفتار اطمینان‌خواهی در کودک تقویت و به تدریج بیشتر و بیشتر می‌شود.
در کنار نادیده گرفتن، اگر کودک اصرار زیادی به شنیدن توضیحات کرد، به او بگویید:
من برایت تفکّر کارآگاهی را توضیح دادم و اگر سؤال داری، برو برگة تفکّر کارآگاهی خودت را ببین.
یکی از مواردی که ممکن است باعث عصبانیت والدین شود، جایی است که کودک به اصرار خود برای شنیدن مجدّد توضیحات ادامه می‌دهد. در این موارد، مادر یا پدر باید با خونسردی بگوید:
من مدّتی به آن اتاق می‌روم تا کمی آرام‌تر بشوم، بعد دوباره برمی‌گردم.
در این موارد هرگز نگویید: من دیگر تو رها می‌کنم و می‌روم یا حوصله‌ام را سر بردی، دیگر دوستت ندارم!
8. تن‌آرامی را به فرزند خود بیاموزید
تکنیک «تن‌آرامی» را به فرزند خود بیاموزید. سپس از او بخواهید، روزی دو سه بار در موقعیت‌های عادی این تمرین را انجام دهد. در نهایت بخواهید زمانی که روی این تمرین کاملاً مسلّط شد، در زمان‌های بروز اضطراب این تمرین را به کار بگیرد. اصل این تمرین بر این اساس است که بدن نیز بر روی فکر تأثیر دارد و زمانی که بدن، آرامش بیابد، فکر هم به سمت یافتن آرامش جهت داده می‌شود. قبل از شروع تمرین تن‌آرامی، تنفّس عمیق شکمی را به او بیاموزید؛ چراکه در حین انجام تن‌آرامی باید مدام تنفّس شکمی را انجام دهد؛ یعنی با بینی هوا را ۳ تا ۴ ثانیه داخل شکم کند؛ به‌گونه‌ای که انگار دارد شکمش را چاق می‌کند و سپس ۵ ثانیه هوا را در داخل بدن نگاه دارد. انگار که دارد هوا را به همة جاهای بدنش می‌فرستد و در آخر به مدّت ۵ تا ۷ ثانیه، هوا را از طریق دهان به آرامی خارج کند و در طول این حرکات فقط ماهیچه‌های شکمش حرکت نماید و نه قفسة سینه‌اش. برای مسلّط شدن روی این‌گونه تنفّس می‌تواند در تمرین‌های ابتدایی، دست راست را روی قفسة سینه بگذارد و دست چپ را روی شکم و بعد مراقب باشد که در هنگام دم و بازدم دست روی سینه‌اش تکان نخورد و فقط دست روی شکمش باشد که بالا و پایین می‌رود؛ حال که تنفّس صحیح عميق را کودک آموخت، از او می‌خواهیم در جایی راحت بنشیند و اگر دوست داشت، چشمانش را ببندد و اگر نخواست نبندد (البتّه بهتر است چشم‌ها بسته باشد.) از نوک انگشت پا او را به بدنش هشیار کنید؛ برای این منظور به او بگویید: می‌خواهم به بدنت توجّه کنی کجایش گرفتگی داره تا گرفتگی اون قسمت رو از بین ببرم.
هدف مستقیم این تمرین کاهش اضطراب نیست؛ بلکه کاهش گرفتگی بدن کودک مضطرب است که در نهایت به کاهش اضطراب منتهی می‌شود. به او بگویید:
هم‌زمان که تنفّس عمیق می‌کنی، با دم، پایت را سفت و با بازدم رها کن؛ هم‌زمان حواست به انگشت پایت باشد؛ چه احساسی داری؟ حالا حواست به مچ و عضلات پایت باشد؛ چه احساسی داری؟ اگر راحت نیستی، کمی تکان بده. اگر احساس می‌کنی عضلات پایت گرفته یا سفت شده، می‌توانی ماساژش بدهی و با ماساژ شلش کنی.
سپس با همین ادبیات، تمرین را به ترتیب و به تدریج به سمت عضلات ساق پا، زانوها، عضلات ران پا، عضلات نشیمنگاه، عضلات کمر و پهلوها، عضلات شکم و قفسة سینه، شانه‌ها، بازوها و دست‌ها هدایت کند.
دربارة عضلات ناحیة گردن چون منقبض کردن آنها خیلی ارادی نیست، بخواهید آن قسمت را ماساژ دهد و در آخر، عضلات صورت و فک را نیز با دَم، سفت و با بازدم شل کند و اگر گرفتگی دارد، با ماساژ دست، گرفتگی را رفع کند. زمانی که تمرین روی کلّ بدن تمام شد، از کودک بخواهید که حالا به کلّ بدن خود نگاه درونی کند، ببیند عضله‌ای هست که دوباره گرفته شده باشد (منقبض شده باشد)، آن قسمت را همراه نفس عمیق و ماساژدهی شل کند.
کودکانی که خیلی مضطربند و بدخواب شده‌اند یا در خواب کابوس می‌بینند و همچنین کودکانی که دچار بی‌اشتهایی یا کم‌اشتهایی هستند، لازم است روی این نوع خاص از تن‌آرامی که آموزش داده شد، بیشتر کار کنند. طول این تمرین بین ۱۵ تا ۴۰ دقیقه قابل افزایش است و برای حفظ کودک در حالت تمرین، والدین باید در طول تمرین به آرامی صحبت کنند و دستورات لازم تن‌آرامی را برای کودک خود بازگو نمایند.
یک نکتة مهم: در طول این تمرین، نقاط یا مراکز تجمّع اضطراب کودک را مشخّص کنید. این نقاط، همان جاهایی هستند که بعد از اتمام تمرین کودک می‌گوید که در حین تمرین، بیشترین گرفتگی را داشته است؛ این نقاط همان مراکز تجمّع اضطراب هستند که اضطراب کودک از جهت جسمی ابتدا آنجا جمع می‌شود و از
آنجاست که به بقیّة بدن کودک پخش می‌شود. به کودک بگویید:
این نقطه‌ها، چشمه‌های اضطراب بدن توست و وقتی مضطرب شدی، با سه شماره با سه نفس عمیق، این قسمت‌ها را باید شل کنی و اگر رها نشد، با دستت ماساژ بدهی تا شل و رها بشوند.
لازم است در مواقع عادی، آن‌قدر این تمرین را با کودک انجام دهید که در مواقع اضطرابی، به راحتی بتواند نقاط اضطرابی را در بدن خود با شل کردن، مدیریت کند و مانع از گسترش اضطراب از آن نقطه به سایر نقاط بدن شود.
این نقطه‌ها برای کودکانی است که یکباره اضطرابشان بالا می‌زند و اگر این نقاط را کنترل کنند، اضطرابشان کاهش می‌یابد.
نکته: کودکی که خوابش مشکل دارد، این تمرین را یک بار صبح و یک بار غروب انجام دهد تا تأثیر تکنیک را بهتر ببیند و اگر خواب بد می‌بیند، قبل از خواب هم این تکنیک را انجام دهد.
پانویس‌های این مقاله
- •
منبع: نشریة «خانة خوبان».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑