اختصاصی شبکة اجتهاد: آیت‌الله سیّد محمّدمهدی موسوی خلخالی از فقهای بزرگوار و مدرّسان برجستة معاصر است که بیش از نیم‌قرن در حوزه‌های علمیّة «نجف»، «تهران» و «مشهد» به تدریس فقه و اصول پرداخته است. ایشان ابتدا در نجف، به تدریس سطوح اوّلیه و عالیه پرداخت و پس از اقامت در تهران نیز سال‌ها به تدریس خارج فقه و هم‌زمان انجام امور دینی توفیق داشت.
این فقیه بزرگوار سپس به «مشهد» آمد و سال‌ها به تدریس خارج اصول مبادرت ورزید. او در این مدّت طولانی تدریس، شاگردان و فضلای بسیاری را در حوزة علمیّة شیعه، تربیت نمود که سال‌ها است به تدریس، تحقیق و تألیف در حوزه و احیاناً در دانشگاه‌ها در شهرهای نجف، تهران و مشهد و... اشتغال دارند و همة خود را مفتخر به شاگردی محضر این فقیه عالی‌قدر می‌دانند.
در این مقاله، به شخصیت علمی و جایگاه علمی فقیهی خواهیم پرداخت که نزد آیت‌الله خویی، «ذخیرة حوزة علمیّة نجف» خطاب شده است. بی‌تردید، تحلیل شخصیت علمی و معنوی و آثار و تألیفات ارزندة فقهی و اصولی آیت‌الله سیّد محمّدمهدی خلخالی و نقش فرهنگی، اجتماعی و سیاسی این فقیه بزرگوار و متّقی، سزاوار و شایستة تألیف یک کتاب مفصّل و مستند است.1
خاندان
آیت‌الله سیّد محمّدمهدی خلخالی در بیت علم و اجتهاد و تقوا دیده به جهان گشود. پدرش آیت‌الله سیّد فاضل موسوی‌خلخالی حدود ۱۳۰۰ه . ق. متولّد شد. پدر پس از تکمیل ادبیات عرب و سطوح، سال‌ها در درس خارج فقه و اصول آیات عظام نجف، آقایان: شریعت اصفهانی، علّامه سیّد کاظم یزدی (صاحب عروه)، میرزای نائینی، سیّد ابوالحسن اصفهانی و... بهرة علمی گرفت تا به درجة اجتهاد نائل آمد. سپس با توجّه به سوابق خانوادگی و دعوت دوستان در سال ۱۳۳۶ه . ق. به «رشت» رفت و در آنجا اقامت نمود. آیت‌الله سیّد فاضل در آن دیار از
علمای بزرگ به شمار می‌رفت و تقریباً عالم بزرگ رشت بود. از ایشان آثار و تألیفاتی در فقه و اصول به یادگار مانده است که ظاهراً تقریرات درس فقه و اصول اساتید ایشان در نجف است. سال فوت ایشان ۱۳۴۶ه . ق. می‌باشد.
آیت‌الله سیّد زین‌العابدین موسوی خلخالی، پدربزرگِ پدری آیت‌الله خلخالی است. ایشان نیز از علمایی بود که سال‌ها در نجف به تحصیل دروس حوزوی پرداخته بود. او در جوانی ازدواج کرد و صاحب ۹ فرزند شد که ۸ فرزند پسر و یک دختر بود. تمام فرزندان پسری او طلبه و روحانی شده و بعدها پرآوازه گردیدند؛ مانند آیت‌الله سیّد فاضل (پدر آیت‌الله سیّد محمّدمهدی) و آیت‌الله سیّد کاظم و آیت‌الله سیّد محمّد موسوی‌خلخالی (عموهای آیت‌الله سیّد محمّدمهدی) و آیت‌الله سیّد علی خلخالی (پسر آیت‌الله سیّد محمّد و نیز پسرعموی آیت‌الله سیّد محمّدمهدی و پدرخانم علّامه امینی)
فرزند نجف
آیت‌الله خلخالی در سال ۱۳۰۴ ش. (۱۳۴۴ ق.) در شهر رشت در بیت علم و فقاهت و در یک خاندان علمی متولّد شد. آیت‌الله خلخالی درحالی‌که هنوز طعم شیرینی پدر را چندان نچشیده بود، در کودکی یتیم شد. بعد از فوت پدر، عموی بزرگوارش آیت‌الله سیّد محمّد خلخالی که در نجف اقامت داشت، خانوادة او را به نجف دعوت کرد و از آنها حمایت و پشتیبانی نمود. آیت‌الله سیّد محمّد خلخالی موقعیت و نفوذ زیادی در میان علمای نجف داشت و از اصحاب خاصّ آیت‌الله سیّد ابوالحسن اصفهانی در زمان مرجعیت ایشان بود.
آیت‌الله خلخالی چهار ساله بود که به همراه مادر و خواهرش در سال ۱۳۰۸ ش. (۱۳۴۸ ق.) به نجف رفت و ازآن پس در نجف رشد و پرورش یافت. به تعبیر خود ایشان:
من فرزند نجف و بزرگ‌شدة نجف هستم.
آیت‌الله خلخالی بقیة دوران کودکی و نوجوانی خود را در نجف سپری نمود. او همیشه طلّاب و فضلا و فقهای بزرگ شیعه را می‌دید که در تحصیل و تدریس علوم دینی و حوزوی کوشا هستند. پدر و عموهایش نیز در همین شهر سال‌ها اقامت داشته و به تحصیل و تدریس پرداخته‌اند. پس از اتمام تحصیلات دبستان شور و شوق طلبگی سراسر وجود او را فراگرفت. او دوست داشت مانند پدر و عموهای عالم و دانشمندش راه آنها را ادامه دهد.
آیت‌الله خلخالی در زندگی‌نامة خودنوشت می‌فرماید:
تحت زعامت و سرپرستی آن عموی محترم، دوران نوجوانی را گذراندم و پس از تحصیلات ابتدایی در حدود سنّ ۱۶ سالگی وارد حوزة علمیة نجف‌اشرف شدم و پس از تحصیلات مقدّماتی علوم عربی و منطق و خواندن کتاب‌های معروف آن روز، به خواندن کتاب‌های فقهی، مانند «شرح لمعه» و اصولی، مانند کتاب «معالم» و «قوانین» و «فصول»، نزد اساتیدی، مانند مرحوم آیت‌الله شیخ مرتضی طالقانی و غیر ایشان مشغول شدم و ایّامی را با همراهی هم‌دورة خود و مباحثه با آنان گذراندم.
و چون نوبت به خواندن سطوح عالیه رسید، اساتید دیگری را انتخاب کردم و در درس ایشان حاضر شدم.
کتاب «رسائل» مرحوم شیخ انصاری(ره) و قسمتی از کتاب «کفایة الاصول» را نزد استاد محترم آیت‌الله شیخ مجتبی لنکرانی که از تلامذة معروف آیت‌الله‌العظمی نائینی و محقّق عراقی بود، خواندم و ادامة کتاب کفایه و مکاسب را نزد مرحوم آیت‌الله آقا شیخ میرزاحسن یزدی که از تلامذة مرحوم آیت‌الله‌العظمی عراقی (آقاضیاء عراقی) بود، به اتّفاق دوست عزیزم، آیت‌الله شهید شیخ مرتضی بروجردی ادامه دادم و سالیان درازی با ایشان هم‌مباحثه بودم.
در سال ۱۳۲۵ ش. (۱۳۶۵ ق.) در حدود سنّ ۲۰ الی ۲۱ سالگی با دخترخالة خود، مخدّره خانم نقشینه ازدواج نمودم و همسری مهربان و سازگار در ایّام بار سنگین تحصیل و زندگی طلبگی رفیق راهم شد. در آن ایّام، سرپرست حوزة علمیّة نجف‌اشرف، حضرت آیت‌الله‌العظمی آقا سیّد ابوالحسن اصفهانی(ره) بود و از طرف ایشان، شهریه‌ای به اضافه حوالة نان به طلّاب حوزه داده می‌شد و آن بزرگوار دارای سعة صدر و حُسن خلق با طلّاب حوزه بود؛ ولی عمده از جوار و استمداد برکات باب مدینة علم الرّسول(ص) و مولای متّقیان امیرالمؤمنین(ع) متنعّم و از نعمت الهی امیدوار و سرفراز بودم و دل خوشی داشتم. گفتنی است که در این ایّام، جنگ جهانی دوم اتّفاق افتاد و پس‌ازآن مشکلاتی در کشور عراق وغیره پیش آمد؛ ولی به‌هرحال هرچه بود گذشت.
در سال ۱۳۲۷ ش. (۱۳۶۷ ق.) به‌دلیل پیش‌آمد کسالتی به تهران آمدم و پس از معالجه در تهران به مدّت یک‌سال تحصیلی به «قم» رفته و در این شهر مقدّس به درس اساتیدی، همچون آقا شیخ محمّدعلی کرمانی در مکاسب و آقا شیخ عبدالجواد اصفهانی در رسائل شرکت کردم. حوزة علمیة قم در آن ایّام به سرپرستی
آیت‌الله‌العظمی آقای بروجردی اداره می‌شد و شهریه‌ای به طلّاب می‌رسید.
سپس به نجف‌اشرف مراجعت نمودم و در سال ۱۳۳۰ش (۱۳۷۰ق) به درس استاد بزرگوار آیت‌الله‌العظمی حاج سیّد ابوالقاسم خویی(ره) به اتّفاق برادر عزیز، آقا شیخ مرتضی بروجردی حاضر شدم و تا سال ۱۳۴۴ ش. (۱۳۸۴ ق.) به مدّت ۱۴ سال ادامه دادم و در این مدّت دو دوره خارج اصول و خارج تمام مکاسب شیخنا الاعظم الانصاری و قسمتی از شرح کتاب «عروةُ‌‌الوثقی» و تمامی مباحث تفسیر قرآن کریم که ایشان بحث می‌نمود، حضور داشتم و قسمتی از تقریرات ایشان را در شرح عروة‌الوثقی به نام «دروس فی فقه الشّیعه» به چاپ رساندم.
همدرسِ ستارگان
آیت‌الله در زندگی‌نامه خودنوشت خود در این باب نوشته‌اند:
هم‌درسی و هم‌دوره‌ای‌ها، عبارت بودند از: آیات عظام سیّد محمّدباقر صدر، شیخ حسین وحیدخراسانی، سیّد علی سیستانی، میرزاعلی آقا فلسفی، شیخ اسحاق فیاض، شیخ محمّدتقی جواهری، آقا سیّد علی شاهرودی و اَعلام دیگری که در درس آیت‌الله خویی شرکت می‌کردند. اینها ستارگان علمی آن دوران بودند که نور علمی ایشان در همان زمان نیز درخشش داشت.
آیت‌الله خلخالی می‌فرماید:
هنوز شیرینی ابحاث علمی آن دوره در کام من است.
آیت‌الله خلخالی در ضمن مصاحبه‌هایی، به نام برخی بزرگان دیگر از هم‌درسی‌ها و هم‌دوره‌ای‌های خود نیز تصریح می‌کند که عبارتند از آیات عظام: شهید شیخ مرتضی بروجردی و میرزاعلی آقا غروی.
شرکت در تفسیر آیت‌الله خویی
آیت‌الله خلخالی در نجف فقط به تحصیل فقه و اصول اکتفا ننمود؛ بلکه در علم تفسیر قرآن نیز به تحصیل پرداخت. ایشان در درس تفسیر آیت‌الله خویی شرکت نمود و از نظریات ایشان در علوم قرآنی و تفسیری بهره‌مند شد و خود نیز در این زمینه، به مطالعه و تحقیق پرداخت.
آیت‌الله خلخالی ضمن آنکه مهارت و تبحّر خود در علم فقه و اصول را با شاگردی نزد آیت‌الله خویی به اوج رساند و به درجة اجتهاد نائل آمد، همچنین با توجّه به تبحّر و تخصّص آیت‌الله خویی در علوم قرآنی و علم تفسیر در مباحث تفسیری ایشان که تعداد محدودی از فضلای برجسته در آن شرکت می‌کردند، حضور یافت.
ایشان در زندگی‌نامة خودنوشت می‌فرماید:
تمام مباحث تفسیری ایشان را شرکت کردم و نوشتم.
آیت‌الله خویی نیز در تقریظی که بر تقریرات ایشان نوشته‌اند، به شرکت آیت‌الله خلخالی در درس تفسیر خود تصریح می‌نمایند.
ذخیرة حوزة علمیّة نجف از نظر آیت‌الله خویی
آیت‌الله خلخالی پس از ۱۴ سال شرکت جدّی و مداوم در درس‌های خارج فقه و اصول آیت‌الله خویی به درجة اجتهاد نائل آمد. هنگامی که ایشان قصد داشت نجف را به مقصد تهران ترک کند، آیت‌الله خویی با چشمانی اشک‌بار، وی را بدرقه کرد و دوست داشت وی در نجف بماند و ذخیرة حوزة علمیّة نجف به عنوان یکی از اساتید برجسته یا مرجع تقلید شیعه باشد؛ کما اینکه در تقریظی که بر تقریرات ایشان از درس خود نوشته‌اند، اظهار امیدواری کرده‌اند آیت‌الله خلخالی، مرجع احکام و فتوا گردد.
پس از آنکه اقامت آیت‌الله خلخالی در تهران قطعی و تصمیم عدم بازگشت ایشان به نجف برای آیت‌الله خویی ثابت شد، ایشان طیّ نامه‌ای اندوه و حزن خویش را از این تصمیم ابراز و علنی کرد. آیت‌الله خلخالی در زندگی‌نامة خود به صراحت این مطلب را بیان نموده‌اند.
آن مرجع عالی‌قدر دوست داشت مجتهدان بزرگی، چون آیت‌الله خلخالی با درس و بحث خود، حوزة نجف را از نظر علمی تقویت نموده و ذخیره‌ای به عنوان یکی از مراجع تقلید برای آیندة شیعه باشد.
۱۴ سال شاگردی و ملازمت مستمرّ آیت‌الله خلخالی در درس خارج فقه و خارج اصول آیت‌الله خویی، شرکت در جلسات تفسیر ایشان، بحث‌ها و گفت‌وگوهای علمی و سؤال و جواب و طرح اشکالات علمی، عضویت در هیئت استفتای آیت‌الله خویی، نوشتن تقریرات درس ایشان در خارج فقه، خارج اصول، تفسیر و رؤیت بخشی از آنها توسط استاد، کافی بود که آیت‌الله خویی به استعداد، هوش و ذکاوت علمی آیت‌الله خلخالی و اجتهاد و فقاهت ایشان پی ببرد و این بزرگوار را به عنوان یکی از ذخایر علمی حوزة نجف‌اشرف که امید مرجعیت ایشان می‌رود، شناسایی کند و در تجلیل از ایشان کوشا باشد. لذا پس از آنکه آیت‌الله خلخالی بخشی از تقریرات درس آیت‌الله خویی را نوشت و قبل از چاپ به ایشان عرضه کرد، آیت‌الله خویی با میل و رغبت بر آنها تقریظ زده و به کمالات علمی و معنوی ایشان تصریح می‌نماید. از این تقریظ، شدّت علاقه و عنایت خاص ایشان به آیت‌الله خلخالی مشخّص می‌شود. آیت‌الله خویی برای کمتر کسی، این‌چنین تعبیراتی بیان نموده‌اند.
ابتدا مضمون عبارات آیت‌الله خویی و سپس عین عبارات ایشان در تقریظ‌های مختلف بر تقریرات ایشان در سال‌های مختلف را از نظر می‌گذرانیم.
آیت‌الله خویی می‌فرمایند:
علّامة محقّق، نور چشم عزیزم، رکنُ الإسلام آقای سیّد محمّدمهدی خلخالی در بحث‌های مختلف من در خارج فقه، خارج اصول و تفسیر شرکت کرده و در این مباحث به درجة عالی آن رسیده است. ایشان با نوشتن این تقریرات، شایستگی و لیاقت و توان علمی خود را به اثبات رسانده است. ایشان مطالب را در نهایت دقّت و اتقان نوشته و چه خوب و دقیق ضبط و ثبت کرده است. دقایق و ظرایف بحث را به خوبی متوجّه شده و با بیانی خوب و رسا و فصیح و بلیغ آن را ابراز کرده است. ایشان به اکثر مبانی و نظریات فقهی و اصولی من احاطه دارد. ایشان از جمله کسانی است که خدا علم را در قلوب آنها قرار داده است تا چراغ هدایت باشند.
آقای خلخالی از حمَلة فقه آل‌محمّد(ع) است. من با دیدن این تقریرات آقای خلخالی و امثال ایشان، دل‌خوش شدم که زحمت‌های من در طیّ سال‌ها تدریس و تربیت طلّاب در حوزة علمیه، به هدر نرفته و به ثمر نشسته و با تربیت افرادی مانند آقای خلخالی، ذخیره‌هایی برای حوزه‌های علمیة شیعه تربیت کردم که در حوزة علمیه آشکار خواهد شد.
لیاقت و شایستگی علمی آقای خلخالی و عمق نظر و تحقیق و تدقیق ایشان بر من ثابت شده و ایشان به زودی از مراجع تقلید و فتوا و احکام می‌گردد. از خداوندمتعال می‌خواهم که به زودی ایشان را، یکی از علمای اعلام شیعه گردانیده و زمینة مرجعیت ایشان را فراهم نماید و ایشان مرجع فتوا و احکام (مرجع تقلید شیعه) قرار گیرد. هرچه بیشتر می‌گذرد و با نوشته‌های علمی ایشان بیشتر آشنا می‌شوم، عقیده‌ام بر این مطلب، محکم‌تر می‌شود. حرص و اشتیاق زیادی دارم که بقیة تقریرات ایشان نیز به زودی منتشر گردد تا حوزة علمیه از برکات علمی ایشان استفاده نماید.
اقامت و فعّالیت‌های فرهنگی در تهران
استاد خلخالی پس از اتمام تحصیلات حوزوی در نجف در سال ۱۳۴۴ه .ش. به تهران بازگشت و در این شهر اقامت نمود. اقامت ایشان تا سال ۱۳۸۵ه .ش. ادامه داشت. البتّه ایشان پیشتر در سال ۱۳۶۷ه .ش. به مشهد آمد و قصد اقامت نمود و حتی دو سال نیز به تدریس کفایه پرداخت و قصد تدریس خارج داشت؛ امّا به‌علّت عدم موافقت همسرشان برای اقامت دائمی در مشهد دوباره به تهران بازگشت.
آیت‌الله خلخالی می‌فرماید:
در مدّتی که در تهران اقامت داشتم، آیت‌الله خویی برای اقامت در حوزة علمیة نجف از من دعوت کردند. همچنین امام خمینی نیز در حوزة علمیة قم دعوت کردند؛ ولی مرور زمان، اقتضا کرد در تهران بمانم.
ظاهراً همسر ایشان تمایل به زندگی در تهران داشت و لذا زمینة اقامت در نجف یا قم یا مشهد برای ایشان فراهم نشد. آیت‌الله خلخالی نیز با وجود علاقه به اقامت در یکی از شهرهای مهمّ حوزوی مانند نجف، قم و مشهد نتوانست در زمان حیات همسر خود به این شهرها هجرت کند و پس از درگذشت همسر خود در سال ۱۳۸۵ه .ش.، قصد اقامت دائمی در مشهد نمود.
اقامة جماعت در مسجد صدریّه
پس از حضور آیت‌الله خلخالی در تهران، از ایشان دعوت شد که در «مسجد صدریّه» (میدان خراسان، خیابان رسام) به اقامة جماعت بپردازد. ایشان نیز پذیرفت و از آن تاریخ تا چند سال قبل که در مشهد اقامت نمود، امام جماعت آن مسجد بود. حتّی در هنگام اقامت در مشهد نیز کاملاً آن را رها نکرد و کم و بیش به آنجا سر می‌زد.
مسجد صدریّه از مساجد مهم و معروف تهران بود. پس از آنکه آیت‌الله خلخالی امام جماعت این مسجد شد، روز به روز بر شهرت و اعتبار و فعّالیت‌های فرهنگی مسجد اضافه شد تا آنکه به یکی از معروف‌ترین و مشهورترین مساجد فعّال مذهبی تهران تبدیل شد.
اقامة جشن‌های باشکوه نیمة شعبان
آیت‌الله خلخالی ایّام نیمة شعبان و ولادت امام زمان(عج)، جشن باشکوهی در تهران برگزار می‌کرد. از استاد بزرگوار، آیت‌الله سیّد جعفر سیدان شنیدم که آیت‌الله خلخالی مجالس بسیار مهم و باشکوهی در جشن نیمة شعبان در تهران می‌گرفتند که یک سال من نیز شرکت کردم. سخنران آن جشن، خطیب مشهور حجّت‌الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمّدتقی فلسفی بود که با وجود آن جمعیت زیاد و شورونشاط و رفت‌وآمد مردم، سخنرانی بسیار مشکل بود و از عهدة هر سخنرانی برنمی‌آمد و مرحوم حاج آقای فلسفی نیز به‌سختی مجلس را کنترل و سخنرانی کرد.
به نقلی آیت‌الله خلخالی، مؤسّس «هیئت قائمیة تهران» بود که از هیئت‌های مذهبی فعّال بود و زیرنظر آیت‌الله خلخالی فعّالیت می‌کرد. کتاب‌ها و جزوه‌های مختلفی از سوی هیئت قائمیة تهران و زیر نظر آیت‌الله خلخالی منتشر می‌شد.
آیت‌الله خلخالی علاقة خاصّی به امام زمان(عج) دارد و در زندگی‌نامة خودنوشت، یکی از افتخارات خود را برگزاری همین مجالس باشکوه نیمه‌شعبان ذکر کرده و می‌فرماید: بزرگان در اینجا سخنرانی می‌کردند.
مجموعه مقالاتی راجع به امام زمان(عج) از سوی آیت‌الله خلخالی نوشته شده که به‌صورت کتابی به نام «مهدی منتظر» منتشر شده است. ظاهراً این مقالات در همان ایّام اقامت در تهران و به مناسبت ایّام جشن نیمه شعبان تألیف شده است.
تأسیس کتابخانة بقیّةاللّه(عج)
از جمله خدمات فرهنگی آیت‌الله خلخالی به هنگام اقامت در تهران، تأسیس کتابخانة بقیّة‌الله است. این کتابخانه توسط ایشان در داخل مسجد صدریّه تأسیس و منعقد شد. با همّت آیت‌الله خلخالی، حدود ۵۰ هزار جلد کتاب تهیه شد که اکنون نیز در این کتابخانه وجود دارد. کتاب‌های مذهبی و عمومی که برای عموم مؤمنان استفاده از آن آزاد است و سالن‌های مجزّا برای مطالعة آقایان و خانم‌ها وجود دارد.
از استاد بزرگوارم آیت‌الله حاج شیخ مصطفی اشرفی شاهرودی شنیدم که آیت‌الله خلخالی به هنگام اقامت در تهران در فقه خوب کار کردند که تقریرات فقهی درس آیت‌الله خویی را به چاپ رساندند.
کتاب «اجارة» ایشان بیش از ۱۰۰۰ صفحه است و تحت عنوان «فقهُ الشیعه» به چاپ رسید. همچنین بحث خمس ایشان نیز در سال‌های گذشته به چاپ رسید که کتاب سال حوزه گردید و به همین مناسبت، در بیستمین سال همایش کتاب حوزه از ایشان تجلیل شد. سال‌های اقامت در تهران، فرصتی بود که مطالعه و تحقیق بیشتری در فقه کند و تقریرات درس خارج فقه آیت‌الله خویی را نیز تنظیم و به چاپ برساند.
از حجّت‌الاسلام والمسلمین سیّد کمال‌الدین موسوی (از فضلای شاگردان مشهد) پرسیدم: چرا ایشان در مشهد فقط خارج اصول تدریس کردند و خارج فقه تدریس نفرمودند؟ ایشان گفت:
همین سؤال را از آیت‌الله خلخالی پرسیدم. ایشان فرمودند: در تهران در فقه زیاد کار کردم و تدریس کردم. لذا در مشهد می‌خواهم اصول تدریس کنم.
فعّالیت‌های انقلابی
در پیش از انقلاب، آیت‌الله خلخالی یکی از علمای مبارز و انقلابی بود که همراه و همگام با مراجع معظم تقلید شیعه با خلاف شرع‌های حکومت پهلوی مبارزه می‌کرد.
«هیئت قائمیة تهران» یکی از چند هیئت مهمّ مذهبی سیاسی تهران بود که علاوه‌بر فعّالیت‌های فرهنگی مذهبی، با توجّه به ارشادات علما و مراجع تقلید، در جهت مبارزه انقلابی با شاه فعّال بود. در اسناد ساواک، آیت‌الله سیّد مهدی خلخالی را مؤسّس این هیئت دانسته که به عنوان یکی از هیئت‌های مهمّ مذهبی سیاسیِ مخالف شاه تحت نظر بوده است. آیت‌الله خلخالی در زندگی‌نامة خود نیز به مبارزات انقلابی خویش تصریح می‌کند: به اندازه‌ای در مبارزات انقلابی فعّال بودم و مسجد من یکی از پایگاه‌های انقلاب بود.
مبارزات انقلابی ایشان تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت.
مشارکت در تدوین قانون اساسی
پس از آنکه انقلاب به پیروزی رسید، برای تأسیس قانون اساسی کشور از علما درخواست همکاری و همفکری شد. آیت‌الله خلخالی نیز در این مورد، مشارکت نمود و در تدوین قانون اساسی کشور مورد مشاوره قرار گرفت. ایشان نظرات علمی و محقّقانة خویش را ارائه داد که تأثیرگذار بود. ایشان کتاب «حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه» را در همین زمینه نگاشت که منتشر شده است. در این کتاب با استدلال علمی، از طرق مختلف اثبات کرده که اسلام برای حکومت، برنامه دارد و در زمان پیامبر اسلام(ص)، از نظر اسلام، حکومت با پیامبر اسلام است و پس از رحلت ایشان، اهل‌بیت(ع) که امامان شیعه هستند، تشکیل حکومت داده
و مردم موظّف به اطاعت و همکاری با ایشان هستند و سپس در صورت غیبت امام زمان(عج)، این وظیفه بر عهدة فقهای جامع‌الشّرایط است که در صورت فراهم بودن زمینه، تشکیل حکومت داده و مدیریت جامعة اسلامی را بر عهده بگیرند و بر مردم نیز واجب است که از فقیه جامع‌الشرایط اطاعت کرده و با او همکاری کنند.
تدریس در مشهد
آیت‌الله خلخالی در نوبت اوّل (۱۳۶۷ه .ش.) که به مشهد آمد و در این شهر اقامت نمود، برخی از طلّاب و فضلا، از ایشان درخواست کردند که کفایه تدریس کند. ایشان نیز پذیرفت. در این درس حدود ۳۰-۴۰ نفر شرکت می‌کردند.
آثار و تألیفات
«اصول فقه الشّیعه», تقریرات کامل درس خارج اصول آیت‌الله خویی است که دو دوره در آن شرکت کردند و آنها را با هم تلفیق نمودند. این تقریرات در هشت جلد تنظیم شده‌اند که پنج جلد آن به چاپ رسیده است. حجّت‌الاسلام والمسلمین شیخ علیرضا دوستی از شاگردان آیت‌الله خلخالی در تنظیم و تدوین آن دخیل بوده است. این کتاب چند سال پیش به چاپ رسید و اکثر اساتید و طلّاب و فضلا از چاپ آن بی‌اطّلاع هستند. آیت‌الله خویی در سال ۱۳۷۳ه .ق. بخشی از این تقریرات اصول را دیده بر آن تقریظ زده و از ایشان تعبیر به علّامه نموده است.
«فقه الشّیعه, بحث اجتهاد و تقلید», تقریرات درس خارج فقه آیت‌الله خویی است در بحث اجتهاد و تقلید.
«فقه الشّیعه, تقریرات بحث طهارت», درس آیت‌الله خویی که پنج جلد آن منتشر شده است.
آیت‌الله خویی بر این تقریرات در سال‌های مختلف تقریظ زده و بسیار از آن تعریف کرده‌اند.
به نظر آیت‌الله حاج شیخ مصطفی اشرفی‌شاهرودی، این تقریرات از تقریرات آیت‌الله میرزاعلی آقا غروی، دقیق‌تر نوشته شده است.
«تقریرات کامل درس خارج مکاسب آیت‌الله خویی» چاپ نشده است.
«حاشیه بر کفایه» چاپ نشده است.
«تقریرات کامل درس تفسیر آیت‌الله خویی» چاپ نشده است.
«تحریف‌ناپذیری قرآن» چاپ نشده است.
«مهدی منتظر», مجموعه مقالات راجع به امام زمان(عج) که در یک کتاب به نام مهدی منتظر چاپ شده است.
«فقه الشّیعه: بحث اجاره»، بیش از ۱۰۰۰ صفحه. حاصل تدریس خارج فقه ایشان در تهران است.
«فقه الشّیعه: بحث خمس»؛ این کتاب نیز حاصل تدریس خارج فقه ایشان در تهران است که در چند سال گذشته، کتاب سال حوزه شناخته شد و از آن تقدیر گردید.
«شریعت و حکومت» چاپ نشده است.
«حاکمیت در اسلام یا ولایت‌فقیه» به زبان فارسی چاپ شده است. بعدها این کتاب به زبان عربی ترجمه شد.
«اصول فقه الشیعه» تقریرات درس خارج اصول آیت‌الله خلخالی در مشهد است که با عنوان بحث مقدّماتی به قلم شاگرد ایشان حجّت‌الاسلام‌والمسلمین مصطفی دری در یک جلد چاپ شد.
«اصول فقه الشّیعه: مقدّمة واجب», تقریرات درس خارج اصول آیت‌الله خلخالی در مشهد است در بحث مقدّمة واجب که به قلم شاگرد ایشان حجّت‌الاسلام
والمسلمین سیّد کمال‌الدّین موسوی تقریر شده است.
پی‌نوشت:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. منابع ارج‌نامه: گفت‌وگو و خاطرات شخصی نویسنده از شخص آیت‌الله خلخالی؛ گفت‌وگو با اساتید و فضلای حوزة علمیّه مشهد؛ زندگی‌نامه خودنوشت آیت‌الله خلخالی با امضای خود ایشان؛ «گنجینة دانشمندان» (تألیف حاج شیخ محمّد شریف رازی)، جلد ۴ در شرح‌حال آیت‌الله خلخالی؛ مصاحبه آیت‌الله خلخالی با مجله حریم امام (ویژه‌نامه آیت‌الله خویی)؛ مصاحبه با آیت‌الله خلخالی در روزنامة جمهوری اسلامی؛ کتاب «شمع فروزان» (زندگی‌نامه آیت‌الله خویی)؛ آثار و تألیفات آیت‌الله خلخالی.
منبع: شبکة اجتهاد، با تلخیص.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑