خدمت منظوم

مروری بر اشعار جناب سعدی و حافط دربارة خدمت به خلق

اشاره

هرچه سخن حکیمانه، ادیبانه‌تر و آهنگین‌تر باشد، تأثیر ویژه‌ای بر ایجاد انگیزه و ترغیب برای عمل خواهد داشت. در طول تاریخ، سخن شاعران تأثیر ویژه‌ای در عرصه‌های اخلاق اجتماعی داشته است. از این‌رو، بخش کوتاهی از اشعار شاعر شیرین‌سخن، سعدی شیرازی و در پایان اشعاری از لسان الغیب، حافظ، دربارة خدمت به خلق ارائه می‌شود.

سعدی

انسان‌های بزرگ همواره در اندیشة دیگران هستند و دل در گروی خدمت به مردم می‌نهند. سعدی شیرازی از جملة اشخاصی است که هم خویش را به این صفت آراسته و هم دیگران را به این خیر بزرگ فراخوانده است.

وی که سال‌ها جهت کسب حکمت و تجربه، تلخی سفر را تحمّل کرد و به تعبیر خودش، تا دورترین نقاط جهان نیز پیش رفت نخستین مسئله که پس از آن سفر پرمایه، ذهنش را به خود مشغول ساخت، خدمت به مردم بود تا برایشان تحفه‌هایی از علم و معنویت به ارمغان آورد و کام آنان را با سخنانی شیرین‌تر از قند، حلاوت بخشد؛ چنان‌که خود این‌گونه سروده است:

دریغ آمدم زآن همه بوستان

تهیدست رفتن سوی دوستان

به دل گفتم از مصر قند آورند

بر دوستان ارمغانی برند

مرا گر تهی بود از آن قند دست

سخن‌های شیرین‌تر از قند هست

نه قندی که مردم به صورت خورند

که ارباب معنی به کاغذ برند1

اهتمام و عنایت سعدی به مردم، تا آنجاست که حاضر می‌شود چون عود در آتش اندیشه بسوزد تا عطر دلاویز خدمت را در میان آدمیان بپراکند و روحشان را بدین وسیله بنوازد:

سعیم این است که در آتش اندیشه چو عود

خویشتن سوخته‌ام تا به جهان بو برود2

1. آدمیان بی‌بهره از خدمت

به عقیدة سعدی، بنی‌آدم اعضای یکدیگر و از یک گوهرند. از این‌رو، دردمندی بر

غم و اندوه دیگران، امری طبیعی است؛ زیرا آنگاه که عضوی از پیکر آدمی به درد می‌آید، برای عضوهای دیگر قراری نخواهد ماند.

سعدی آنان را که در وجودشان، روحیة سودمندی به حال دیگران به چشم نمی‌خورد، با سنگ خارا برابر می‌داند و به اعتقاد وی، در آهن و سنگ منافعی هست که در برخی از آدمیان خبری از آن نیست.

اگر نفع کس در نهاد تو نیست

چنین گوهر و سنگ خارا یکی است

غلط گفتم ای یار شایسته خوی

که نفع است در آهن و سنگ و روی

چنین آدمی مرده به ننگ را

که بر وی فضیلت بود سنگ را3

2. رمز برتری عالم بر عابد

از منظر سعدی، تفاوت عالم و عابد در آن است که عابد، سر در سودای خویش دارد و عالم در هوای دیگران؛ عابد بر آن اندیشه است که تنها گلیم خویش از موج به در برد، ولی عالم می‌کوشد که بگیرد غریق را:

صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه

بشکست عهد صحبت اهل طریق را

گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود

تا اختیار کردی از آن این فریق را

گفت آن گلیم خویش بدر می‌برد ز موج

وین جهد می‌کند که بگیرد غریق را4

خداوند آنهایی را هدایت می‌کند و کسانی را از شهد شیرین حقایق خود می‌نوشاند که در کنار ایمان به غیب و به پا داشتن نماز، اهل انفاق و در اندیشة احسان و خدمت به دیگران نیز باشند.5

چو غنچه گرچه فروبستگی است کار جهان

تو همچو باد بهاری گره‌گشا می‌باش6

3. احسان و پاداش آخرت

نعمت و مال ماندنی نیست؛ بنابراین اکنون که توان داریم، باید با نیکی و احسان، پاداش آخرت را برای خود فراهم کنیم:

کسی گوی دولت ز دنیا برد

که با خود نصیبی به عقبی برد

درون فروماندگان شاد کن

ز روز فروماندگی یاد کن

نه خواهنده‌ای بر در دیگران؟

به شکرانه خواهنده از در مران7

4. اثر دنیوی خدمت

آدمی باید هنگام توانگری، به فریاد دیگران برسد تا به روز درماندگی، فریادرسی داشته باشد:

تو هرگز رسیدی به فریاد کس

که می‌خواهی امروز فریادرس؟

که بر جان ریشت نهد مرهمی

که دل‌ها ز ریشت بنالد همی؟8

5. نوع‌دوستی، نیکی و احسان به یتیمان

چو بینی یتیمی سر افکنده پیش

مده بوسه بر روی فرزند خویش

یتیم ار بگرید که نازش خرد؟

وگر خشم گیرد که بارش برد؟

الا تا نگرید که عرش عظیم

بلرزد همی چون بگرید یتیم

اگر سایه خود برفت از سرش

تو در سایه خویشتن پرورش9

سعدی حکایتی این چنین نقل می‌کند که:

شخصی خاری از پای یتیمی درآورد. در شب آن روز، کسی به نام صدر خجند، وی را به خواب می‌بیند که در روح و ریحان بهشتی، غرق در سرور و شادی است و با خویش می‌گوید: با درآوردن خاری از پای یتیمی، چه گل‌ها بر من دمید:

یکی خار پای یتیمی بکند

به خواب اندرش دید صدر خجند

همی گفت و در روضه‌ها می‌چمید

کز آن خار بر من چه گل‌ها دمید10

6. مقامی فراتر از نمازهای مستحب

به احسانی، دلی را آسوده نمودن، برتر از هزار رکعت نماز نافله خواهد بود. سعدی در این‌باره سروده است:

شنیدم که پیری به راه حجاز

به هر خطوه کردی دو رکعت نماز

چنان گرم‌رو در طریق خدای

که خار مغیلان نکندی ز پای

یکی هاتف از غیبش آواز داد

که ای نیکبخت مبارک نهاد

به احسانی آسوده کردن دلی

به از الف رکعت به هر منزلی11

حافظ

حافظ، این شاعر پارسی‌سرای، در اشعار خود به موضوع خدمت به خلق پرداخته و علاوه بر ستودن این سیرة الهی و انسانی، به آثار و پیامدهای آن نیز اشاره کرده است. در پایان به چند بیت از اشعار این شاعر شیرین سخن اشاره می‌کنیم:

ده روز مهر گردون، افسانه است و افسون

نیکی به جای یاران، فرصت شمار یارا12

حافظ نهاد نیک تو کامت برآورد

جان‌ها فدای مردم نیکو نهاد باد13

توانگرا دل درویش خود به دست آور

که مخزن زد و گنج درم نخواهد ماند

بدین رواق زبرجد نوشته‌اند به زر

که جز نکویی اهل کرم خواهد ماند

ز مهربانی جانان طمع مبر حافظ

که نقش جور و نشان ستم نخواهد ماند14

شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد

که چند سال به جان خدمت شعیب کند15

گفتم هوای میکده غم می‌برد ز دل

گفتا خوش آن کسان که دلی شادمان کنند16

مرا به کشتی باده درافکن ای ساقی

که گفته‌اند نیکویی کن و در آب انداز17

در چمن هر ورقی دفتر حالی دگر است

حیف باشد که ز کار همه غافل باشی18

پی‌نوشت‌ها: