رزق و راه

سخنرانی آیت الله ناصری

مروری بر اهمیّت و تأثیر رزق و روزی بر سلوک معنوی

اشاره

همة انسان‌ها به رزق و روزی نیاز دارند. از طرفی برای رسیدن به هدفی متعالی خلق شده‌اند. برای رسیدن به هدف متعالی خلقت، باید چگونه وارد بازار کسب و کار شد و در این راستا چگونه باید عمل کرد تا به رشد اصلی و هدف آخرین خلقت رسید؟

در نوشتار حاضر، سعی کرده‌ایم با استفاده از بیانات آیت‌الله ناصری به این پرسش‌های مهم و اساسی پاسخ بدهیم. به امید اینکه خوانندگان محترم استفاده نمایند.

1. اهمّیت کار و تلاش

امیرالمؤمنین(ع) دربارة خصوصیات متّقین می‌فرمایند:

«طَلَباً مِنْ‏ حَلَالٍ‏»؛1 یعنی مؤمنان و متّقیان کسانی هستند که همیشه در مقام طلب رزق حلالند. آنها بیکار و تنبل و سربار اجتماع نیستند. کار می‌کنند و در راه تحصیل رزق حلال، قدم برمی‌دارند؛ نه اینکه منظورشان جمع‌آوری مال از هر طریقی باشد. منظورشان جمع‌آوری مال و زیاد کردن سرمایه نیست.

هر شخصی که محضر نبیّ اکرم(ص) می‌آمد، اگر حضرت بر حسب ظاهر، شغلش را نمی‌دانستند، می‌فرمودند:

«جوان! شغل تو چیست؟» و اگر عرض می‌کرد که مثلاً فلان شغل را دارم، برای توفیق او دعا و سفارش می‌کردند که کار کند؛ امّا اگر کسی می‌گفت: بی‌کار است، می‌فرمودند: «از چشم من افتادی.»2

در اجتماع هم همین‌طور است. کسی که بیکار باشد، نه خداوند به او لطفی دارد، نه امام زمان(عج) لطفی دارند و نه اجتماع. آدم بیکار سربار اجتماع است.

دو روایت داریم که یک روز امام باقر(ع) دربارة شخصی سؤال کردند: «برادرتان کجا است؟» عرض کردند: نیاز و مشکلی پیدا کرده است. حضرت سؤال کردند: «چه کار می‌کند؟» عرض کردند: در خانه نشسته و مشغول عبادت شده و انزوا اختیار کرده است. حضرت فرمودند: «خرج زندگی زن و بچّة او را چه کسی پرداخت می‌کند؟» عرض کردند: بعضی از برادرهایش خرج او را می‌دهند. حضرت فرمودند: «به خدا قسم! آنهایی که خرج او را می‌دهند، بيش از او خدا را می‌پرستند..»2

انسان باید کار بکند و شغل داشته باشد. اگر همه بخواهند کناره‌گیری بکنند...

در روایتی نبیّ اکرم(ص) فرمودند:

«هرکس از دسترنج خود بخورد، خداوند درهای بهشت را به روی او می‌گشاید.»3

چه عبادتی از این بالاتر می‌خواهید عزیز من؟ نشسته‌اید، معامله می‌کنید و خدا در نامة عمل شما، ثواب می‌نویسد؛ مثل اینکه نماز شب و مناجات می‌خوانی. این‌طور برای تو ثواب می‌نویسد.

«الکاسبُ حَبیبُ الله؛

کاسب، دوست خداست.»

خوشا به سعادت دوستان خدا! امّا مشروط بر اینکه طبق شرع مقدّس باشد و آنچه را که شرع فرموده است، چشم بگوید.

در روایت دیگری هست که نبیّ اکرم(ص) فرمودند:

«هرکس از دسترنج خود بخورد، در قیامت در درجة انبیاء خواهد بود.»5

اگر می‌خواهی در قیامت، هم درجة انبیاء و پیغمبرها باشی، از دسترنج خودت یک چیزی استفاده کن.

2. نیاز انسان به غذا

خدا ما را محتاج «بدل ما یتحلل» کرده است؛ یعنی همة ما باید چیزی بخوریم؛ و الّا تحلیل می‌رویم. همین‌طوری که انسان غذا می‌خورد و نشو نموّ می‌کند، از آن طرف هم تحلیل می‌رود؛ و الّا اگر انسان تحلیل نرود، از دیو هم بزرگتر می‌شود. همة ما به غذا احتیاج داریم. خداوند قسمت ما کرده است:

«وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللهِ رِزْقُها»6

خدا رزق همة جنبده‌ها را می‌دهد؛ رزق همة جنبنده‌ها در دست خداست. همة موجوداتی که زنده هستند، به غذا احتیاج دارند و انسان هم از این قاعده مستثنا نیست و باید دنبال غذا برود.

3. اقسام رزق

خدا رزق همه را می‌رساند؛ لیکن رزق بر دو قسم است. اگر انسان می‌خواهد بخورد و بپاشد و زیاده‌روی کند، این نوع رزق را خدا ضامن نیست و برای آن باید کار بکند. بله، خدا رزّاق است و رزق می‌رساند؛ لیکن در حدّی که حیات شما باقی بماند؛ به اصطلاح خودمان رزق بخور و نمیر؛ امّا رزقی که من مثلاً فرش فلان رقم می‌خواهم و غذاهای آن‌چنانی از خدا تقاضا می‌کنم، این را در خانه بنشینم و بگویم خدا کریم است، فایده ندارد. باید بروید، کار کنید، زحمت بکشید، آن هم از طریق حلال تا به دست بیاورید؛ نه اینکه از راه حرام و کلاهبرداری باشد. کسی که شهادتین را بگوید، مسلمان و خون و ناموس او محترم است، آبروی او محترم است، نمی‌توانی کلاه سر او بگذاری؛ قطعاً حرام است. بله، از راه معاملات باشد، با کمال رضایت باشد، عادلانه هم باشد، اشکال ندارد. مرحوم نراقی حدود ده رقم کسب حلال را برای ما تعیین کردند. خدا مرحوم علّامه دستغیب را رحمت کند! «گناهان کبیرة» او را بخوانید. ببینید آنجا چه نوشته است. مسیرهای تحصیل مال حرام کجاهاست. کتاب‌های نراقی را ملاحظه بفرمایید چه نوشته است، آن مسیرها را برویم. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«یا بُنَیَّ! لرِّزْقُ‏ رِزْقَانِ‏ رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاك.»7

رزق دو گونه است؛ رزقی که دنبال شما می‌آید و آن، رزق مقسوم تو است که از طرف حق باید به تو برسد. یک رزق هم هست که تو دنبال آن می‌دوی؛ یعنی باید کسب حلال کنی، تجارت کنی، «الکاسب حبیب الله». طبق روایت، عبادت ده جز است که نه جز آن در تجارت، کسب و تحصیل رزق حلال است.8 روایات زیادی در این باب وجود دارد. در کتب روایی، بیست و نه باب راجع به رزق آمده است.

خلاصه آنکه آن رزق که قسمت تو هست و حتماً به تو می‌رسد، رزق بخور و نمیری است. اگر دنبال آن هم نروی، به تو می‌رسد و برای تو می‌آورند؛ امّا ما به آن اکتفا نمی‌کنیم و می‌خواهیم مال بسیار داشته باشیم. این نوع رزق، تقسیمی نیست و باید برای آن بدوی و زحمت بکشی تا خدا به تو عنایت بکند.

4. اهمّیت حلال بودن رزق

منتها انسان باید تلاش کند که رزق حلال به دست آورد. نبیّ اکرم(ص) فرمودند:

«عبادت هفتاد جزء است و افضل این هفتاد جزء، طلب رزق حلال است.»9

امّا اینها که مال حرام کسب می‌کنند و می‌خورند و عبادت هم می‌کنند، وضعشان چگونه است؟ در روایتی حضرت می‌فرمایند:

«کسانی که مال حرام تحصیل می‌کنند و عبادت هم به جا می‌آورند، مثل این است که ساختمان خودشان راروی سطح خاک بنا کنند و بالا بروند.»10 و برای آن پی و زیرساخت

مناسب درست نکنند. اگر جای پی درست نکردی، دیوار، یکی دو متری که بالا برود، فوراً می‌افتد؛ چون زیر آن، خاک یا شن و ماسه است و هیچ بنیاد و اساسی ندارد. عبادت به این سبک، نه به درد خودش می‌خورد، نه به درد دیگری.در روایتی فرمودند:

«مَنْ‏ أَكَلَ‏ الْحَلَالَ‏ أَرْبَعِينَ‏ يَوْماً نَوَّرَ اللهُ قَلْبَهُ؛11

کسی که چهل روز حلال بخورد، خداوند قلب او را نورانی می‌کند.»

این کسانی که به جایی می‌رسند و مصداق «المؤمن ینظر بنور الله» می‌شوند و به عالم وجود احاطه پیدا می‌کنند، کسانی هستند که رزق حلال می‌خورند.

امّا رزق حلال کجا پیدا می‌شود؟ خیلی مشکل است؛ امّا هرکسی چهل روز مال حلال بخورد، به عالم احاطه پیدا می‌کند. رزق حلال این اندازه اثر دارد. از آن طرف، اگر از رزق حرام، یک لقمه - نمی‌گویم یک وعده، بلکه یک لقمه - رزق حرام بخورد، تا چهل روز، نماز او قبول نیست و دعایش مستجاب نمی‌شود.12

برخی از بزرگان گفته‌اند که ما مثلاً شب، یک غذای شبهه‌ناکی خوردیم و بعد از آن، تا چهل شب موفّق به عبادت نشدیم.

داستان مرحوم میرزای قمی

مرحوم میرزای قمی، بسیار مهم و از بزرگان بوده است. به «قم» که مشرّف می‌شوید، بر سر قبر این بزرگوار هم در «قبرستان شیخان» بروید. این قبرستان کنار حرم است. کتاب‌های متعدّدی هم در اصول نوشته است. تقریباً می‌توانیم بگوییم اصول فقه ما را او زنده نگه کرده و از نظر علمی خیلی فوق‌العادّه بوده است. یکی از مسئولان مملکتی وقت، او را وعده می‌گیرد. غذا را می‌آورند، جلوی مرحوم میرزای قمی می‌گذراند. آقا می‌فرماید: من معذورم که از این غذا بخورم. میزبان اصرار می‌کند و می‌گوید: آقا! ما این غذا را برای شما آماده کرده‌ایم. مرحوم میرزا، مقداری از غذا را برمی‌دارد و فشار می‌دهد؛ خون‌ها از آن شروع می‌کند چکیدن. می‌گوید: اینها را چطور بخورم؟

خیلی از گرفتاری‌های ما، مربوط به همین است. قبول نشدن عبادات ما به واسطة غذاهای ماست. وقتی شکم پر از حرام شد، دیگر می‌خواهی تقوا در آن باشد؟ نماز شب با خلوص در آن باشد؟ می‌خواهی که زیارت با خلوص در آن باشد؟

پس اگر می‌خواهی بندة خدا باشیم و اوّل مرگمان، اوّل راحتی‌مان باشد، باید رزقمان را مقداری اصلاح کنیم. حدّاقل حرام یقینی نباشد. اگر انسان جلوی خودش را بگیرد و مصرف نکند، خداوند هم عنایت می‌کند.

راه مستجاب شدن دعاها

شخصی به محضر نبیّ اکرم(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول‌الله! شما مستجاب الدّعوه هستید. من هم دلم می‌خواهد مستجاب الدّعوه باشم و هر دعایی که می‌کنم، مستجاب بشود. ذکری، دعایی، وردی به من یاد دهید تا آن را بخوانم و مستجاب الدّعوه شوم. تقاضای همة ما هم همین است.

حضرت در جوابش فرمودند:

«رزق حلال بخور تا دعای تو مستجاب شود.» آن چیزی که مانع استجابت دعاست، رزق حرام است؛13 لذا کسی که یک لقمة حرام بخورد، تا چهل روز عبادات او مقبول نیست؛ نه فقط دعای او مستجاب نیست، بلکه عباداتش هم مقبول نیست. تا این اندازه اثر دارد. سابقاً که اولیای الهی، مستجاب الدّعوه بودند، کار می‌کردند، زحمت می‌کشیدند، ریاضت می‌کشیدند، از همه چیز می‌گذشتند. من حاضر نیستم از هیچ چیزم بگذرم و دلم هم می‌خواهد مستجاب الدّعوه شوم. قضیة کوسه و ریش پهن شده است. اینکه با هم جمع نمی‌شود. هرچه می‌خواهی بخوری و مستجاب الدّعوه هم بشوی؟

بیخود نیست ما با این عبادات به هیچ‌جا نرسیده‌ایم. اگر از من بپرسید چند سالت است؟ می‌گویم: بیش از هفتاد سال. جا دارد بپرسید: خب! این عباداتی که کرده‌ای، چه شد آقا؟ این عبادات تو کجا رفت؟ اگر عبادت‌ها مقبول درگاه حضرت حق بود، باید الآن بالاتر از این باشی؛ در حالی‌که در «اسفل السّافلین» داری زندگی می‌کنی. این مربوط به غذاهای من است. مربوط به اعمال من است. مربوط به رفتارم است. انسان باید به حال خودش برسد عزیز من! یک مقداری حواسش را بیشتر جمع بکند.

5. تأثیر خوراکی‌ها در رفتار

در روایت از نبیّ اکرم(ص) است که می‌فرمایند:

«کسی که غذای حرامی بخورد، نه واجبی از او قبول می‌شود و نه مستحبّی.»14

چون نیرو را از حرام گرفته است. این غذا، نیرو می‌شود. این نیرویی که این عبادت از آن تولید شده، از حرام است. در آن صورت، چطور می‌شود اثر حرام؟ مقبول درگاه حق باد؟ امکان ندارد.

در روایتی حضرت امیرالمؤمنین(ع)، به کمیل فرمودند:

«آنچه زبان می‌گوید، از قلب است و قلب از غذا قوّت می‌گیرد. اگر قلب از حرام قوّت بگیرد، زبان هم در ادای مطالب، به اشتباه می‌رود.»15

از آن طرف، اگر غذای حلال خوردی، در عبادت هم موفّق می‌شوی. آیة شریف می‌فرماید:

«كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً»16

عمل صالح متفرّع است بر غذاهای پاک و پاکیزه. لازمة عمل صالح چیست؟ غذای حلال خوردن. پس اگر غذای حرام را خوردم، توقّعی نداشته باشم که عمل صالحی از آن انجام بگیرد.

امام صادق(ع) مالی را برای تجارت به کسی دادند و فرمودند:

«مضاربه کن.» امّا مضاربة حقیقی؛ نه مضاربه‌هایی که بعضی‌ها درست کرده‌اند و درست نیست.

آن شخص بعد از مدّتی آمد و سود صد در درصدی برای حضرت آورد. حضرت فرمودند: «خیلی نفع کردی. این نفع زیادی را چطور به دست آوردی؟» گفت: وارد فلان شهر شدیم و فهمیدیم که جنسی که ما داریم، در آن شهر نیست؛ لذا قیمت را بالا بردیم. مردم هم محتاج بودند و خریدند. حضرت فرمودند: «من به چنین پولی احتیاج ندارم.» و آن سود را نپذیرفتند.17

سود بردن هم حدّی دارد. اگر جنسی در بازار نیست، تو هر طور که دلت می‌خواهد، می‌فروشی؟ این بندة خدا هم مضطر و بیچاره است و باید این جنس را تهیّه کند. حق نداری به او اجحاف کنی و گران بفروشی، رضای حق نیست. تو بندة خدایی و او هم بندة خداست. به چه مناسبت این کار را می‌کنی؟ پس انصاف کجا رفت؟

رزق تعیین‌شدة همه از حلال

این نکته را عرض کنم که رزق حلال قسمت شده است. قسمت احدی رزق حرام نشده است؛ چرا؟ زیرا کسی که رزق حرام بخورد، خدا او را مؤاخده می‌کند. مگر می‌شود خودش رزق حرام به او بدهد و خودش هم مؤاخذه بکند؟! این ظلم است. اولیای الهی رزق حلال را کسب می‌کند.

لذا عجله نکن! اگر مقداری در تنگنا قرار می‌گیری، برای امتحان است. خدا می‌خواهد امتحان کند؛ لذا یک‌خرده به ما سخت می‌گیرد. ما اگر تحمّل کردیم، گشایش می‌شود. در روایتی آمده است که روزی امیرالمؤمنین(ع) سوار بر مرکب به طرف مسجد آمدند. به مسجد که رسیدند، به یک نفر فرمودند:

«افسار این حیوان را بگیر و آن را نگه‌ دار تا من به مسجد بروم و برگردم.» حضرت به مسجد رفتند و دو رکعت نماز خواندند و برگشتند. در راه که می‌آمدند، دو درهم از جیبشان در‌آوردند که به این شخصی که افسار اسب را نگه داشته است، بدهند. به هر حال زحمت کشیده و عمل مؤمن محترم است. وقتی آقا آمدند، دیدند که افسار اسب را درآورده و فرار کرده است.

حضرت دیدند که اسب آنجا قدم می‌زند. فرمودند:

«چقدر انسان عجول است! اگر صبر کرده بود، دو درهم حلال نصیب او می‌شد، عجله کرد و دو درهم حرام به دست آورد.» بعد حضرت شخصی را فرستادند تا لجامی بخرد. آن شخص در بازار، همان لجام حضرت را پیدا کرد و دو درهم خرید.18

برادرها! برای هریک از ما خدا قسمت کرده است که چقدر مال نصیبش شود. اگر صبر نکردی و امتحان‌هایت را بد دادی، تو را عذاب هم می‌کنند. پس عجله نکن و صبر داشته باش برادر!

خدا رزق همة ما را از حلال مقدّر نماید و توفیق رعایت احکام شرعی، به خصوص در زمینة کسب و کار را به همة ما عنایت فرماید. ان‌شاءالله.

پی‌نوشت‌ها: