فرزند آیت الله سیّد محمّدمهدی موسوی خلخالی،امام جماعت مسجد صدریّة تهران
مصاحبة حاضر که خدمت شما تقدیم می‌گردد، در آذر ماه ۱۳۹۸ انجام شده است که در آن زمان، آیت الله موسوی خلخالی در قید حیات بودند. به همین دلیل از افعال ماضی دربارة ایشان استفاده نشده است. برای شادی روح ایشان صلواتی مرحمت فرمایید!
آیت‌الله سیّدمحمّدمهدی موسوی خلخالی فرزند سیّدفاضل، در سال ۱۳۰۴ه .ش. مصادف با ۱۳۴۴ه .ق. در شهر «رشت» متولّد شدند. ایشان پس از گذراندن دوران کودکی، در سال ۱۳۲۰ه .ش. جهت تحصیل در حوزة علمیه، عازم «نجف اشرف» می‌شوند و در دروس سطح و سطح عالی (رسائل، مکاسب و کفایه) از محضر اساتید برجسته‌ای، چون آیت‌الله شیخ مجتبی لنکرانی، آیت‌الله میرزاحسن یزدی، آیت‌الله شیخ مرتضی طالقانی و آیت‌الله شیخ محمّد تقی ایروانی استفاده می‌کنند. ایشان سپس در درس خارج فقه و اصول، از محضر آیت‌الله‌العظمی حکیم، آیت‌الله شیخ حسین حلّی و به خصوص آیت‌الله العظمی خویی (از سال ۱۳۲۵ه .ش. تا سال ۱۳۳۹ه .ش.) استفاده می‌کنند و در شمار خصّصین و شاگردان برجستة ایشان قرار می‌گیرند.
آیت‌الله خلخالی همچنین در درس فلسفة آیت‌الله شیخ صدرا بادکوبه‌ای و درس تفسیر آیت‌الله‌لعظمی خویی شرکت می‌کردند. ایشان هم‌مباحثه‌ای آیت‌الله شهید شیخ مرتضی بروجردی بودند و در درس خارج، با بزرگانی، همچون حضرات آیات سیستانی، وحید خراسانی، میرزاعلی فلسفی، میرزاجواد تبریزی، شهید صدر، سیّد علی شاهرودی، اسحاق فیاض و محمّد تقی جواهری هم‌دوره و هم‌درس بودند.
آیت‌الله خلخالی در ایّام حضور خود در نجف اشرف، به تدریس سطح و سطوح عالیه (ادبیات، لمعه، معالم، رسائل، مکاسب و کفایه) مشغول می‌شوند و سپس در شهر «تهران» اقامت می‌کنند و به انجام برنامه‌های علمی و تبلیغی خود می‌پردازند. ایشان در تهران، سال‌ها به تدریس سطوح عالی (رسائل، مکاسب و کفایه) و درس خارج فقه و اصول برای طلّاب و روحانیون و امامت جماعت مسجد «صدریّه» می‌پردازند و در این مدّت، به تأسیس کتابخانة عمومی و حوزة علمیه در تهران اهتمام می‌ورزند.
آیت‌الله خلخالی پس از رحلت مرحوم آیت‌الله فلسفی در سال ۱۳85ه .ش. به درخواست جمعی از فضلا و طلّاب عازم و ساکن «مشهد مقدّس» شده و به تدریس درس خارج اصول در «مدرسة آیت‌الله‌العظمی خویی مشهد» مشغول می‌شوند. درس خارج اصول ایشان سال‌ها از دروس پررونق حوزة علمیة مشهد محسوب می‌شده است و طلّاب بسیاری از محضر ایشان کسب فیض می‌نمودند.
از ایشان کتاب‌هایی، از جمله «دورة فقه الشّیعه» (تقریرات خارج فقه آیت‌الله‌العظمی خویی)، کتاب فقهی «الرضاع»، «الانفال»، «حاکمیت در اسلام» (در مورد ولایت فقیه به صورت فارسی و عربی)، «شریعت و حکومت»، «تحریف‌ناپذیری قرآن»، «تقریرات کامل اصولی آیت‌الله‌العظمی خویی» و همچنین کتبی دربارة مهدویت به چاپ رسیده است. آیت‌الله خلخالی در دوران انقلاب اسلامی، همواره از مدافعان نهضت امام خمینی(ره) بوده و از مشاوران در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌روند.
«مجلّة موعود» دربارة این عالم گرانقدر با فرزند ایشان، سیّد محمّد موسوی خلخالی گفت‌وگویی ترتیب داده است که در ادامه می‌خوانید.
• دربارة سیر تحصیلات ایشان از سنین کودکی بفرمایید.
ایشان بعد از فوت پدرشان که از علمای بزرگ رشت بودند، برحسب سفارش عمویشان، آیت الله‌العظمی آقاسیّد محمّد خلخالی، همراه مادر و خانواده و فامیل مادری به نجف رفتند. بعد از گذراندن دوران ابتدایی وارد درس‌های بالاتر شدند. «کفایه» را نزد مرحوم آقا شیخ مجتبی لنکرانی و مکاسب را نزد مرحوم آقا میرزا حسن یزدی خواندند. درس خارج را حدود شش ماه در محضر مرحوم آیت‌الله حکیم و آقاشیخ حسین‌حلّی (که در آن زمان، زعامت حوزة علمیة نجف را بر عهده داشتند) گذراندند و از همان اوّل ملتزم به درس آیت‌الله خوئی بودند. دو دوره اصول ایشان و همچنین مکاسب و طهارت را نوشتند.
ایشان سال ۴۴ به ایران آمدند. مدّتی در تهران در «مسجد صدریّه» به نوشتن و تدریس مشغول بودند تا اینکه به مشهد آمدند و در حال حاضر نیز در مشهد هستند. بعد از فوت آقای فلسفی به مشهد آمدند و خود ایشان هم از اوّل خیلی علاقه داشتند که در مشهد مشرّف باشند. علاقة خاصّی به مشهد و حضرت داشتند و در خدمت ایشان بودن را راه نجاتی می‌دانستند.
• چه شد که درس مرحوم آقای خویی را انتخاب کردند و ارتباط دیگری هم با ایشان داشتند؟
از نظر ایشان، آقای خویی خیلی خوش‌بیان بودند. با آقای خویی نسبت فامیلی هم داشتند؛ باجناق پسرشان، مرحوم آقا سیّدجمال، پسر بزرگ ایشان هستند. آقا هم نهاری یا شامی می‌آمدند و ارتباط نزدیک داشتند.
• نظر ایشان دربارة حوزه‌های علمیه و طلّاب چیست؟
معتقد هستند الحمدلله حوزة علمیة قم اساتید خیلی خوب و وافری دارد؛ امّا شاید مشهد به این جهات، احتیاج بیشتری داشته باشد. این هم در آمدنشان به مشهد مؤثّر بود؛ امّا علاقه به امام رضا(ع) و در خدمت ایشان بودن، دلیل اصلی آمدنشان به مشهد بود. از نظر ایشان، طلبه نباید به امتحان و مدرک اکتفا کند. از طرفی معتقد هستند اگر هم امتحان نباشد، ممکن است یک عدّه‌ای بی‌جهت یک عمّامه و لباسی بگذارند و شهریه‌ای بگیرند. به تعبیر ایشان، ما مسئله‌گو نمی‌خواهیم؛ مسئله‌گو فراوان است. طلّاب حوزه باید به درجة اعلای اجتهاد برسند. روحانی با اینکه درجات علم و ایمان را دارد، بایستی متواضع باشد، تواضع روحانی بهترین تبلیغ برای مردم است. مردم وقتی ببینند یک روحانی محترم با علم و تقوا این قدر تواضع می‌کند، در آنها هم اثر می‌کند.
ایشان به عموم طلّاب توصیه می‌کردند که خداوند متعال می‌فرماید:
«یَرْفَعِ‌الله الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ‌الله بِما تَعْمَلُونَ خَبیر»
نکتة این آیه این است که اگر شما آن مقام ایمان را تحصیل کردید، ما هم به شما علم را می‌آموزیم؛ چون
«الْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللهُ فِي قَلْبِ مَنْ يَشَاء؛
علم نوری است که خداوند در قلب هر کسی که بخواهد، می‌اندازد.»
همچنین ایمان و علم درجات دارند. ایمان حدّ یقف ندارد، علم هم حدّ یقف ندارد. قدم به پیش گذارید و به درجة کم ایمان و اصطلاحات استدلالی اکتفا نکنید، خدا را باور کنید و درجة ایمان را بالا ببرید. نمونه‌های درجات علم برای ما مشخّص است. امیرالمؤمنین(ع) اعلی درجات ایمان را داشت. وقتی با خدا ارتباط می‌گرفت و عبادت می‌کرد، چه حالی داشت؟ از خود، بیخود می‌شد و این اعلی درجة ایمان است. گاهی انسان از باب فن، علم و استدلال علّت و معلول و استدلال دور و
تسلسل، یک ایمان فنّی پیدا می‌کند. این یک چیز بازاری و معمولی است. باور فوق این است که آن درجة عالی را پیدا کنند. ما باید آن را دنبال کنیم تا بتوانیم نزد خدا قرب و منزلتی پیدا کنیم. علم هم همین‌طور است. علم هم متأسّفانه الآ ن در حوزه‌ها به مدرک‌گیری محدود شده است.
می‌گفتند عمر سرمایه است. این سرمایه را می‌خواهید چه کنید؟ علمتان را بالا ببرید تا به درجة اجتهاد برسید و حرفتان برای دیگران حجّت باشد. بر این آیه تأکید می‌کردند که می‌فرماید:
«فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُون؛
پس چرا از هر فرقهای از آنان، دستهای كوچ نمی‌كنند تا [دستهای بمانند و] در دين آگاهی پيدا كنند و قوم خود را - وقتی به سوی آنان بازگشتند، بيم دهند - باشد كه آنان [از كيفر الهی] بترسند؟»
اشتهار و عظمت شیعه به مراجعش بوده است. مراجعی که کلمة آنها برای اتمام حجّت باشد، ما آن را می‌خواهیم و از حوزه‌ها این انتظار را داریم؛ امّا متأسّفانه الآن این معنا یک قدری در حوزه‌ها ضعیف شده است.
مطلب دیگری که دربارة این آیه می‌گفتند، این نکته بود که این آیه می‌فرماید:
«وَ اللهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُون»
یعنی خدای متعال به اعمالمان خبیر است، مراقبت الهی پشت سر هست. نکند یک وقتی به علمتان مغرور بشوید و بگویید حالا که به درجة عالی رسیدم، همه باید به من احترام کنند. نه این طور نیست. بزرگانی که بهترین درجة مرجعیت و عالمیت را داشتند، غرور علمی در آنان نبود. مثلاً مقام علمی مرحوم آیت‌الله سیّدمحمود شاهرودی گفتنی نیست و معلوم بود؛ امّا این مرد به قدری متواضع بود که وقتی وارد مجلسی می‌شد، همان جایی که خالی بود، می‌نشست. طلبه‌ها خجالت می‌کشیدند و با اصرار ایشان را کنار می‌نشاندند. این کار برای طلبه‌ها تعلیم عملی بود که تواضع کنند یا مرحوم آقا سیّدعبدالهادی شیرازی این عالم بزرگوار که نماز جماعت ایشان در نجف اشرف امتیاز فوق‌العادّه‌ای داشت و همة فضلا در نماز ایشان شرکت می‌کردند هم از اخلاق متواضع بسیار بسیار عالی برخوردار بود. ایشان می‌گفتند من خودم می‌دیدم این آقا گاهی در بازار می‌آمد مثلاً سبزی یا خیار می‌خرید، دستمالی در جیبش داشت، در آن می‌ریخت، در کنار عبا می‌گذاشت، عبا را هم جمع می‌کرد و می‌رفت. با آن مقام علمی، این اندازه تواضع داشت. این مثال‌ها را ذکر می‌کردند تا بگویند که روحانی با اینکه درجات علم و ایمان را دارد، بایستی متواضع باشد. تواضع روحانی را بهترین تبلیغ برای مردم می‌دانستند. مردم وقتی ببینند یک روحانی محترم با علم و تقوا این قدر تواضع می‌کند، در آنها هم اثر می‌کند.
• جشن‌های نیمة شعبان دقیقاً از چه سالی شروع شد؟
جشن‌های نیمه شعبان حدّاقل 10-12 سال قبل از انقلاب در «مسجد صدریّه» و حتّی قبل از خود حاج‌آقا که آنجا امام جماعت شدند، این جشن‌ها بود و حاج‌آقا که آنجا امام جماعت شدند - فکر کنم سال 50 بود که امام جماعت مسجد صدریّه شدند - این جشن‌ها همین‌طور ادامه داشت تا بعد از انقلاب به همین ترتیب هرسال در آنجا، یک مرکزیتی بود.
اوّلین جشن به صورت مدّاحی و سخنرانی راجع به مناقب حضرت مهدی(عج) را مسجد مهدیّه شروع کرده است. قبل از انقلاب، مثلاً سال‌های 1352 یا 1353ه .ش. برای جشن نیمة شعبان جلوی مغازه‌ها گرامافون می‌گذاشتند، فرش پهن می‌کردند، می‌نوشتند «یا صاحب‌الزّمان» و... اوّلین‌بار آیت الله محمّد تهرانی این نوع جشن را پایه‌گذاری کردند و حدود 8 سال ادامه داشت تا اینکه ایشان فوت کردند. اهالی محل درخواست می‌کنند تا فرد دیگری به جای ایشان در مسجد بیاید و آیت‌الله میلانی و آیت‌الله خویی، آقای خلخالی را انتخاب می‌کنند. سپس ایشان این جشن‌ها را با ترتیب بهتری شروع کردند. قبلاً تنها آیت‌الله تهرانی سخنرانی می‌کردند؛ ولی بعد مردم هم مشغول شدند و جوانان‌ها و بقیة مردم شروع به کمک کردند. مردم خودشان هم چراغانی می‌کردند و طاق نصرت می‌زدند و کاملاً مردمی بود تا به اوایل انقلاب رسید. در اوایل انقلاب، مسجد خراب شد و دوباره با فرم جدید ساخته شد. بعد از انقلاب تا چند سال پیش، هر سال یک کتاب در حدود 2 الی 3 هزار نسخه چاپ می‌کردند و بین مردم پخش می‌کردند. به تدریج، دکلمه، سرودخوانی و... اضافه شد. سرودخوانی اوّلین بار در مسجد ما شروع و به تدریج به صورت تواشیح در جاهای دیگر انجام شد.
• جشن‌ها الآن چگونه است؟
الآن هم هنوز برقرار است، البتّه جاهای دیگر الحمدالله از ما جلو افتاده‌اند. قبلاً جوان‌ها بیشتر فعّالیت و مردم خودشان چراغانی می‌کردند و مقاله می‌دادند و برنامه‌هایی اجرا می‌کردند. در حال حاضر، این کارها قدری کمرنگ شده است؛ امّا جاهای دیگر شکر خدا جلوتر از ما دارند کار را ادامه می‌دهند. آیت‌الله خلخالی حدود 15 سال است که به دستور مقام معظّم رهبری به مشهد تشریف برده‌اند و کار ما مقداری کمرنگ شده است؛ امّا جشن و سخنرانی و سرود همچنان پابرجاست. ایشان جزو کسانی بودند که پیش‌نویس قانون اساسی را با مرحوم آقای
فلسفی و امیر زنجانی نوشتند و به مرحوم حبیبی دادند. چون ایشان در ولایت فقیه تخصّص داشتند و کتابی با موضوع ولایت فقیه را هم به نام «حاکمیت در اسلام» نوشته‌اند و از آن جایی که به نوعی، با امام زمان(عج) و ظهور ارتباط دارد، کتاب معظّمی هم است.
• در رابطه با آثار مهدوی ایشان قدری برایمان توضیح دهید.
بیشتر در این آثار، از علائم ظهور بحث کرده‌اند که چه علائمی هست و همچنین به اثبات مهدویت پرداخته‌اند. نظرات و مقالاتی که راجع به امام زمان(عج) داشتند، از سوی اندیشمندان مختلف و همچنین خود ایشان عنوان شده است. در همة موضوعاتی که موضوع روز بحث مهدویت است، در آن کتاب‌ها، مقاله‌ها و نظرات مختلف ارائه شده و خیلی کتاب‌های جامعی است تا جایی که من خاطرم هست، بیشتر راجع به علائم ظهور و اثبات موضوع مهدویت در مکتب تشیّع است. به طور کلّی از آثار مهدوی ایشان می‌توان به طول عمر حضرت مهدی(عج)، مقالات آیت‌الله صافی و مکارم و... و حاکمیت در اسلام اشاره کرد.
ایشان از افرادی بودند که در مسیر ترویج آثار علمی و تدریس فقه و اصول و به‌خصوص موضوع مهدویت خیلی فعّال بودند و به آن اهتمام می‌ورزیدند و در این زمینه، کتب متعدّدی را به چاپ رساندند. هم‌اکنون که در بستر بیماری هستند، با وجود ضعف زیاد و عدم امکان ورود به مباحث، باز هم وقتی سرحال باشند و یک مقدار حالشان خوب باشد، مباحث علمی را با دوستان و آقایان علمایی که اینجا تشریف می‌آورند، مباحثه می‌کنند و نسبت به انجام بحث‌های علمی تا زمانی که حالشان اجازه دهد، خیلی علاقه‌مند هستند؛ یعنی عمرشان وقف مطالعه و تحصیل و تدریس و ترویج علوم اسلامی بوده است.
قبل از اینکه به مشهد بیایند، همین‌طور فعّال بوده‌اند. حاج‌آقا از سال 85 عملاً به مشهد آمدند. قبل از آن هم در تهران، بحث و درس داشتند و درس می‌دادند. طلّاب از مدارس مختلف به درس خارج آنجا می‌آمدند. حاج‌آقا درس خارج فقه می‌گفتند و مسجد هم بودند و آنجا را اداره می‌کردند و به بحث‌های علمی هم اهتمام داشتند و طلّاب مختلفی می‌آمدند و حاج‌آقا برایشان، به خصوص درس خارج فقه را بیان می‌کردند.
• در کدام مدرسه تدریس داشتند؟
حاج‌آقا در تهران، بیشتر در منزل تشریف داشتند و طلّاب معمولاً از قم، از مدرسة حاج‌آقای مجتهدی می‌آمدند و از مدارس مختلفی که در تهران بود برای درس گرفتن پیش ایشان می‌آمدند و چون آنجاها معمولاً درس خارج نمی‌گفتند، حاج‌آقا درس را برایشان بیان می‌کردند و این کار سال‌ها ادامه داشت. در مشهد که آمدند، در مدرسة آقای خویی، در «چهارراه خسروی» و از سال 85 تا یکی دو سال قبل که حالشان خوب بود، صبح‌ها درس خارج می‌گفتند.