پاسبان حریم ولایت(2)

مجيد مهدیان

بررسی فضایل جناب هشام بن حکم

اشاره

در شمارة قبل به زندگی جناب هشام بن حکم، یکی از اصحاب خاصّ امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، اشاره کردیم. شخصی که بر طبق روایت با قلب و زبان و دست خود، یاور معصومان بود. سپس به نقطة تحوّل این شخصیت بزرگ شیعی و مدایحی که از جانب بعضی از ائمّة معصوم(ع) دربارة ایشان صادر شده، پرداختیم و در پایان دیدگاه دیگران را دربارة او بیان کردیم. به یاری خدا، در این شماره به ارتباط ایشان با امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، فضایل علمی و اخلاقی ایشان، اساتید و شاگردان و آثار ایشان و... می‌پردازیم و در پایان به تاریخ و چگونگی وفات ایشان اشاره می‌کنیم.

ارتباط هشام با امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)

امام(ع) مرجع و پناهگاه هشام

مرجع و پناهگاه هشام، شخص امام(ع) بود و در مسائل علمی خود، به امام رجوع می‌کرد و از اقیانوس معارف مقتدای خود، مرواریدهایی دریافت می‌نمود؛ طریقی که همواره امنیت و سلامت دارد و انسان را به دارالسّلام و رضایت الهی می‌رساند.

در ادامه دعایی از هشام نقل می‌کنیم که مرجعیت و معدن العلم بودن معصومان(ع) برای او در آن دعا موج می‌زند.

استمداد از امام(ع) در مسائل روزمرّه

هشام بن حکم نه تنها در مسائل علمی، دین و مذهب خود، که در مسائل جزئی و روزمرّة خویش نیز از امام(ع) استمداد می‌طلبید.

نجات شتر با فرمایش امام(ع)

او می‌گوید در بین راه «مکّه» تصمیم داشتم شتری بخرم. به موسی بن جعفر(ع) مراجعه کردم. همین‌که آن جناب را دیدم، در یک کاغذ نوشتم: فدایت شوم! تصمیم به خریدن این شتر دارم؛ چه صلاح می‌دانید؟ نگاهی به شتر نمودند و فرمودند:

«اشکالی ندارد؛ اگر احساس ضعف در او نمودی، چند لقمه‌ای خوراک به او بده.»

شتر را خریدم و از او ناراحتی ندیدم تا نزدیک «کوفه» رسیدیم. در یکی از منزل‌ها که بار سنگینی داشت، خود را به زمین انداخت و دست و پا می‌زد. نزدیک به مرگ بود. غلام‌ها رفتند که بارهایش را بردارند. ناگهان فرمایش امام یادم آمد و مقداری خوراک خواستم. هنوز بیش از هفت لقمه به او نداده بودند که با بار از جای خود حرکت کرد.1

دفع ضرر با نامة امام(ع)

هشام می‌گوید: تصمیم داشتم کنیزی را در «منا» بخرم. نامه‌ای خدمت موسی بن جعفر(ع) نوشتم و از ایشان صلاح‌دید خواستم؛ ولی جواب نرسید. فردا آن جناب را سوار بر الاغ دیدم که رمی جمره2 می‌کردند. به من و به آن کنیز - که در بین کنیزان بود- _ نگاهی کردند. سپس نامة ایشان رسید که این کنیز اشکالی ندارد؛ اگر کوتاه عمر نباشد.

با خود گفتم: با اشارة امام، دیگر او را نخواهم خرید. هنوز از مکّه خارج نشده بودم که کنیز از دنیا رفت و او را دفن کردند.3

فضایل اخلاقی جناب هشام

تواضع او به امام(ع)

تواضع یعنی نوعی شکسته‌نفسی که نگذارد آدمی خود را بالاتر از دیگری ببیند.4 در حدیثی نقل شده که آقا رسول‌الله(ص) فرمودند:

«کسی که برای خدا تواضع کند، خدا او را بالا می‌برد و کسی که تکبّر کند، خداوند او را به پایین می‌کشد.»5

یکی از انواع تواضع، تواضع در برابر امام است و جناب هشام، خود را کوچک و امام را بزرگ می‌دانست.

او در میان مردم از افراد برجستة روزگار بود؛ ولی شخصیت امام(ع) چنان در نظر او بزرگ بود که گاهی در محضر امام (ع)، زبانش قدرت تکلّم نداشت.

در جایی وقتی امام (ع) به او فرمودند که جریان مناظره‌اش را با عمروبن عبید تعریف کند، عرض کرد: قربانت گردم یابن رسول‌الله! من شما را بزرگ می‌دانم و خجالت می‌کشم و زبانم خدمت شما به کار نمی‌افتد و این حالت هشام به خاطر معرفتی بود که او به مسئلة امامت و شخص امام داشت.

دعایی از هشام و اوج تواضع او در برابر معصومان(ع)

از یونس نقل شده که هشام دائم این دعا را می‌خواند:

خدایا! هر عمل خیر واجب یا غیرواجبی که انجام دادم و انجام می‌دهم، همه را از رسول خدا(ص) و اهل بیت صادق او گرفتم - که درود تو بر آنها باد - به حسب منزلت آنها نزد تو. پس همه را از من و آنها بپذیر و به حسب آنچه تو اهل آن هستی، بیشترین پاداشت را به ما عطا فرما.6

سعة صدر و تحمّل مخالفان

سعة صدر فضیلتی زیر پوشش صفت شجاعت است و آن عبارت از این است که انسان نیروی تحمّل را به هنگام رویدادهای مهم از دست ندهد و چاره‌اندیشی کند و آنچه در راه هدفش لازم است، به کار بندد.

از آقا امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است که ابزار کار ریاست، سعة صدر و پرحوصلگی است.7 یکی از خصوصیات اخلاقی جناب هشام سعة صدر است که از قرائن مختلف، وجود این صفت در ایشان می‌یابیم:

1. شراکت وی با عبدالله بن یزید اباضی8 - که یکی از سران فرقه‌ای از خوارج بوده - همگان را شگفت‌زده کرده که این دو شخصیت برجسته از دو فرقة متفاوت، چگونه با یکدیگر هم‌زیستی مسالمت‌آمیزی داشته‌اند. این کار، شرح صدر می‌خواهد تا انسان بتواند با کسی که مخالف عقاید او است، مدارا کند؛

2. رعایت ادب کلام و پرهیز از هرگونه گفتار ناپسند و اهانت به دشمن در مناظره.

بعضی در بحث و مناظره عصبانی می‌شوند و به طرف مقابل خودشان اهانت و بدگویی می‌کنند؛ امّا سیرة هشام این‌گونه نبود؛ بلکه به شیوه‌ای پسندیده - که عبارت از برهان و جدال احسن بود - چنان صحبت می‌کرد که طرف مقابل مجبور به قبول می‌شد؛ بدون اینکه اهانتی بکند. مناظرات او، شاهد بر این مطلب است.

انصاف و ایستادن بر حق

ضدّ عصبیت و کتمان حق، انصاف و ایستادن بر حق است و این دو، از صفات کمالی هستند و صاحب آنها در دنیا و آخرت، در نزد خالق و خلق، مقبول و گرامی است.9 هشام در مناظرات خود، حق را می‌گفت و سیرة او این‌گونه نبود که مطللب را به هر نحوی اثبات کند. از طرفی مطلب حق را می‌پذیرفت. گویا دوست و دشمن و حتّی ملحدان به منصف بودن او، معترف بوده‌اند.

در احوالات او آمده است که مردی ملحد به نزد وی آمد و گفت: من قائل به دو خدا هستم و چون انصاف تو را دانسته‌ام، نزد تو آمده‌ام.10

راست ‌گویی

از رسول‌الله(ص) نقل شده که فرمودند:

«شش خصلت را برای من تضمین کنید تا من بهشت را برای شما متقبّل شوم. یکی از آنها این است که هرگاه یکی از شما خبری دهد، دروغ نگوید.»11

علمای امامیه در وثاقت هشام، اتّفاق نظر دارند.12 بدین معنی که او را در نقل روایات، مورد اطمینان و راست‌گو می‌دانند.

اساتید و شاگردان و آثار هشام

آنچه مسلّم است و گزارش‌های فراوانی آن را تأیید می‌کند، این است که هشام مدّت طولانی از عمر خویش را در محضر امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) شاگردی کرده و اگر در سؤالی سرگردان می‌ماند، مرجع او، این دو امام بزرگوار بوده‌اند. از او نقل شده که: از امام صادق(ع) در «منا» پانصد سؤال پرسیدم و امام تمام آنها را به من جواب دادند.13

شاگردان کلامی

بعضی از شاگردان کلامی ایشان عبارتند از: محمّد بن الخلیل (خلیل) أبوجعفر السکاک،14 علی بن منصور ابوالحسن (کلامی برجسته)،15 یونس بن عبدالرّحمن (فقیه نامور و یاور مخصوص امام کاظم(ع) و جانشین هشام در ردّ مخالفان).

راویان حدیث از ایشان

داوود بن زریّن، عبدالعظیم حسنی، علی بن بلال، علی بن منصور، محمّد بن ابی عمیر، نشیط بن صالح، نوح بن شعیب، یونس بن عبدالرّحمن و... از او روایت نقل کرده‌اند.16

آثار هشام

هشام از جملة مؤلّفان بزرگ شیعه و دارای تصنیفات بسیاری است. کتاب‌های «رجال»17 و «الفهرست»، حدود سی کتاب برای او نام برده‌اند؛ ولی متأسّفانه هیچیک از آنها را در اختیار نداریم. تعدّد موضوعی این آثار، گواه بر جامعیت و نشاط علمی او است. موضوعات کتب ایشان فقهی، حدیثی، کلامی و فلسفی و بعضی از موضوعات کتاب ایشان نامعلوم است. بعضی از کتب هشام عبارت هستند از: کتاب «المیراث»، «الامامة»، «التّوحید»؛ «الردّ علی قال بامامة المفضول» و «الثمانیة أبواب».18

مقام علمی و منظرات هشام

هشام در میان مردم قرن دوم در علم کلام و سایر علوم و فنون، پیشگام بود. موضوعات کتب ایشان، گواه بر این مطلب است. او از کسانی است که علم کلام را دربارة امامت شکافت و حقیقت درون آن را آشکار نمود و مذهب را با دقّت و نظر، مهذّب ساخت.19

هشام در علم کلام و فنّ مناظره، گوی سبقت را از معاصران خویش ربوده بود. او با

بزرگانی از ادیان و مذاهب مختلف و حتّی با ملحدان، مناظره‌های شنیدی می‌کرد. آن‌چنان بحث و مناظره می‌کرد که امام صادق(ع) در حقّش فرمودند:

«مانند تویی باید با مردم سخن گوید.»20

او به اندازه‌ای در فنّ مناظره، مسلّط و آگاه به مسائل دین و مذهب بود که ابوالهذیل علاف - که در مناظره با کسی واهمه نداشت - فقط از بحث و مناظره با هشام می‌ترسید. حتّی دانشمندی چون عمروبن عبید21 او را از شیوة مناظره‌اش شناخت22 و زمانی که فهمید او هشام است، با اینکه در بحث شکست خورده بود، او را در آغوش گرفت و جای خود نشاند و تا وقتی که هشام در آنجا بود، دیگر سخنی بر زبان نیاورد. این مناظره به قدری مستدل و محکم از طرف هشام انجام شد که امام(ع) به هشام فرمودند که جریان مناظره‌ات با عمرو بن عبید چه بود و وقتی که هشام جریان بحث خود را برای امام تعریف کرد، لبخندی رضایت‌بخش بر لبان امام نقش بست.

مناظره‌ای دیگر بین او و بریهه (جاثلیق23 نصرانی) بود. بریهه چندین سال مشغول تحقیق در دین اسلام بود و با علمای فرقه‌های مختلف بحث کرد؛ امّا قانع نشد تا اینکه مذهب شیعه و هشام را به او معرفی کردند. وقتی بریهه با هشام بحث کرد و از جواب فروماند، اسقف‌های نصرانی به او گفتند: تا حال به کسی مثل و برخورد نکرده بودی و بعد از اینکه گفت‌وگوی هشام با بریهه به پایان رسید، علمای نصرانی آرزو می‌کردند که ای کاش هشام را ندیده بودند!24

بعضی از مناظرات او در کتاب‌هایی مثل «رجال کشی»25 و «التّوحید»26 شیخ صدوق و... ذکر شده است.

شیوة بحث و مناظره

او با کلام حق بر دشمن غالب می‌شد. با استمداد از حق تعالی و تأیید روح‌القدس و تعالیم ائمّة معصوم(ع) در مناظرات پیروز می‌شد و آنجا که جواب را نمی‌دانست، به امام خود رجوع می‌کرد و جواب را از سرچشمه‌های علم دریافت می‌نمود.

او حاضر جواب بود. از او پرسیدند: آیا معاویه در غزوة «بدر» حاضر بود؟ گفت: آری، از آن جانب!27 (یعنی در طرف مقابل پیامبر(ص)). هشام از برهان و جدال احسن و از معلومات شخص مقابل، علیه خود او استفاده می‌کرد و چنان جواب می‌داد که آنها مات و مبهوت می‌ماندند و جوابی برای گفتن نداشتند.

سخنی زیبا از هشام دربارة عصمت امام

محمّد بن ابی عمیر گوید:

در مدّتی که همدم هشام بن حکم بودم، سخنی از او نشنیدم و بهره‌ای از وی نبردم که سودمندتر از این سخن باشد که در صفت رهبری گفت. روزی از او پرسیدم: آیا امام، معصوم است؟ گفت: بله. گفتم: حقیقت بی‌گناهی چه چیز است و معیار شناخت عصمت چیست؟ پاسخ داد: تمامی گناهان برخاسته از چهار چیز است و پنجمی ندارد؛ حرص، حسد، خشم و خواهش‌های نفسانی و هیچیک از اینها در امام نیست؛ روا نیست امام بر این دنیا حریص باشد که حرص ناشی از تهیدستی است؛ در حالی‌که همة جهان زیر مهر و خاتم و در اختیار او است و خزانه‌دار مسلمانان است؛ به چه دلیل حرص بورزد؟ امام حسود نیست؛ زیرا آدمی به کسی رشک می‌ورزد که مقامی بالاتر داشته باشد و مقامی بالاتر از امامت نیست؛ پس چگونه به شخصی که پایین‌تر از او باشد، حسد بورزد و روا نیست برای امور دنیا خشمگین شود؛ مگر اینکه خشمش برای خدا باشد؛ چون خدا او را موظّف کرده که حدود را اجرا نماید و نکوهش هیچ ملامت‌گری او را باز ندارد و بر خلاف دین با کسی عطوفت نکند تا حدود الهی را اجرا کند و بر او جایز نیست که پیرو هوای نفس خویش باشد و دنیا را بر آخرت ترجیح دهد؛ زیرا خدای عزّ و جلّ دوستی جهان دیگر را در دل او افکنده و همان‌گونه که ما با چشم علاقه به این جهان نگاه می‌کنیم، او به آخرت می‌نگرد. آیا کسی را دیده‌ای که دیدن چهرة زیبایی را برای تماشای شخص بدمنظری رها کند و خوردن غذای گوارایی را به خاطر غذای تلخی و برتن کردن لباس نرمی را برای لباس خشنی ترک کند؟ و نعمت جاودانة پایداری را بر دنیای سپری‌شونده و رو به زوال برتری بدهد؟28

شخصیت ممتاز شیعه در معرض اتّهام

شخصیت و جایگاه هشام در شیعه و مناظرات او از عواملی بود که باعث شد از طرف عدّه‌ای به او نسبت‌هایی داده شود. گروهی او را تکفیر، گروهی او را ملحد، گروهی او را غالی و سرانجام عدّه‌ای به او نسبت تجسیم داده‌اند؛ به گونه‌ای که نه تنها نویسندگان مغرض اهل سنّت، بلکه دوستان بی‌خبر از همه‌جا، آن افتراها را تکرار کردند29 تا آنجا که حتّی بعضی از شیعیان هم به تردید افتادند.

موسی رقی خدمت امام رضا(ع) رسید و از حضرت دوبار پرسید که: آیا هشام را دوست بداریم؟ حضرت در جواب فرمودند:

«بله او را دوست بدارید و اگر چیزی به شما گفتم، به آن عمل کن و سعی نکن که آن را تغییر بدهی. حال بیرون برو و به آنها بگو که (امام رضا(ع)) مرا به دوستی با هشام بن حکم امر کرد.»30

و در جایی دیگر وقتی از امام رضا(ع) دربارة هشام پرسیدند، امام(ع) فرمودند:

«خدا او را رحمت کند! بنده‌ای خیرخواه و دلسوز بود. اصحابش بر او حسد بردند و آزارش دادند.»31

از نسبت‌های مهم نسبت تجسیم است که به واسطة معتزله، نطّام و جاحظ به کتاب‌ها راه یافت و سرانجام اشعری، در مقالات «الاسلامیین» و پس از او بغدادی و ابن‌حزم و دیگران، این یاوه‌ها را تکرار کرده‌اند؛ در حالی‌که هیچیک از این نسبت‌ها صحیح نیست.32

این نسبت‌ها به اصحاب خاصّ ائمّه(ع) به این دلیل است که یا جمعی کلام آنها را نفهمیده و بر خلاف مقصود، تفسیر کرده‌اند یا در ضمن بحث با مخالفان مذهب، در کلام آنها خلط نموده‌اند و بسا مخالفان از روی حسد این نسبت را به آنها داده‌اند. گاهی هم به دلیل روایات مذمّتی که دربارة آنها نقل شده، چنین نسبت‌هایی می‌داده‌اند؛ چنان‌که از روی مصلحت تقیّه و حفظ جان آنها، گاهی مذمّتی هم از ائمّه دربارة اصحاب خاص صادر شده است.33

از طرفی چون اینها تسلیم حکومت جور معاصر نمی‌شدند، حکومت هم به تهمت و پرونده‌سازی و نسبت‌های ناروا به آنها متوسّل می‌شد تا وجهه و آبروی آنها را پیش عوام مردم لکّه‌دار کند تا دیگر مردم به آنها رجوع نکنند و حرف آنها را نپذیرند.34

بزرگان شیعه، مثل سیّد مرتضی در کتاب «الشافی»35 به دفاع از چنین شخصیتی پرداخته‌اند.

وفات ایشان

در کیفیت و تاریخ وفات ایشان اختلاف است؛ ولی طبق گزارشی که از یونس بن عبدالرّحمان نقل شده، یحیی بن خالد برمکی به خاطر بعضی از اختلاف نظرهایی که با هشام داشت، از او ناراحت بود. از طرفی به علاقة هارون به هشام پی برده بود. از این‌رو به هارون گفت: هشام شیعه است یا: امیرالمؤمنین! من چنین کشف کرده‌ام که هشام معتقد است خداوند در روی زمین حجّت و امامی غیر از تو دارد که اطاعت او

واجب است. ما خیال می‌کردیم او مخالف قیام علیه خلافت است و اهل خروج نیست.

هارون دستور داد که مجلسی برپا کنند و خود به پشت پرده رفت تا هرکس عقیدة اصلی‌اش را آشکار کند. هشام را هم دعوت کردند و به گونه‌ای سؤالات را به بحث امامت کشاندند. وقتی هارون صحبت‌های هشام و نظر او دربارة امامت را شنید، عصبانی شد. وقتی هشام فهمید که جانش در خطر است، به بیرون از مجلس رفت و سپس به «مدائن» و پس از آن به «کوفه» گریخت.36

طبق نقل دیگر، هشام در کوفه در خانة بشیر نبّال که از راویان حدیث و یاران امام صادق(ع) به شمار می‌رفت، ساکن شد و چیزی نگذشت که سخت بیمار گشت و در اثر همان بیماری، از دنیا رحلت کرد.37

راوی می‌گوید: هشام بن حکم در آن بیماری که از دنیا رفت، از اینکه طبیب او را معالجه کند، امتناع داشت؛ ولی با اصرار بالأخره چند طبیب آوردند.

وقتی پزشک معاینه می‌کرد و نسخه‌ای تجویز می‌نمود. هشام از او می‌پرسید: فهمیدی من چه دردی دارم؟ بعضی می‌گفتند: نه، بعضی هم جواب مثبت می‌دادند. از آنها که درد را شناخته بودند، توضیح می‌خواست. وقتی توضیح می‌داد، می‌گفت: اشتباه کرده‌ای. من درد دیگری دارم. می‌پرسیدند: بیماری شما چیست؟ می‌گفت: من دل و قلبم بیمار است؛ به واسطة شدّت ترسی که بر من وارد شده.

زیرا هشام را نگه داشته بودند که گردنش را بزنند و او از همین جریان، ترسیده بود تا بالأخره از دنیا رفت. خداوند او را رحمت کند!38

تاریخ وفات

طبق نقل بعضی از دانشمندان علم رجال، او در سال 179ه‍ .ق. از دنیای فانی رحلت کرد.39

دلسوزی هشام برای دوستان خود هنگام وفات

هارون، برادران و یاران هشام را زندانی کرده بود و گروه کثیری به خاطر هشام زندانی شده بودند.

هنگام فوتش به بشیر گفت: وقتی از کار تجهیز من فارغ شدی، نیمه شب بدن مرا ببر و در میدان بگذار و نامه‌ای بنویس که این مرده، هشام بن حکم است که امیرالمؤمنین (هارون) در جست‌وجوی او بود. او به مرگ طبیعی از دنیا رفت.

فردا صبح، اهالی کوفه بدن هشام را دیدند. قاضی و کفیل شهر و فرماندار و شاهدان عادل جمع شدند و جریان را برای هارون الرّشید نوشتند. هارون گفت: الحمدلله که از شرّ او راحت شدیم! سپس کسانی را که به خاطر هشام گرفته بود، آزاد کرد.40

طبق نقل بالا، هشام در راه دفاع از مرام و مذهب و عقیدة پاکش مورد آزار و اذیت گرگ‌صفتان قرار گرفت و سرانجام مظلومانه از این دنیای فانی رحلت کرد. روحش شاد.

پی‌نوشت‌ها: