نبردهای مستقیم یهود با اسلام (1)

مهدی طائب

«دشمن‌ترین مردم نسبت به کسانی که ایمان آورده‌اند، یهود و مشرکان هستند.»1

آن‌گونه که در بیشتر کتاب‌های تاریخ، عملیات «بدر» و «احد» تشریح و ریشه‌یابی شده، در مورد نبردهای پیامبر(ص) با یهودیان کار پژوهشی صورت نگرفته است. در تاریخ‌نگاری معمول، نبردهای پیامبراکرم(ص) با یهود همواره کم‌ارزش و دست دوم بوده است؛ در حالی‌که تمام نیروی مشرکان، تنها در سه نبرد بدر، احد و «خندق» پایان یافت؛ امّا یهود تا پایان عمر پیامبر(ص) از مبارزه دست نکشید. عملیات‌های یهود دارای پیچیدگی خاصّی است. حضرت رسول(ص) از کودکی تا زمان رحلت که سپاه اسامه را برای نبرد «موته» آماده کرده بودند، بارها با یهود رویارویی‌هایی داشته‌اند؛ ولی تاریخ‌نگاران آنها را با دقّت کافی بررسی نکرده‌اند.

یکی از کلیدهای یهود در عملیات‌ها، این بود که ضربات خود را به دین خاتم می‌زد و سپس به گونه‌ای وانمود می‌کرد که گویی آنها بوده‌اند که مظلومانه مورد هجوم قرار گرفته‌اند. برای اثبات این مطلب، کافی است زمان حسّاس عملیات‌های «بنی‌قینقاع»، «بنی‌نضیر»، «بنی‌قریظه» و نوع عمل آنها را به دقّت بررسی کنیم.

این مطلب، خود به تنهایی نشان می‌دهد که یهود در طرّاحی عملیات، بسیار زیرکانه عمل می‌کرد؛ در حالی‌که نوعی روحیة عجولانه در عملکرد مشرکان هویداست. با در نظر داشتن این مطلب که در نبردهای فیزیکی و روانی پیچیده علیه پیامبر

اکرم(ص) مقصّر دانستن صرف مشرکان، ما را به بیراهه می‌برد و تحلیل‌های تاریخی ما را ناقص می‌کند، مناسب است برای رسیدن به حقیقت تاریخ، اتّحاد مشرکان، یهود و منافقان را در نظر قرار دهیم و از تحلیل‌های تک‌محوری بپرهیزیم.

بنی‌قینقاع، نخستین شورش یهود

بنی‌قینقاع نخستین گروه یهودی بود که پیمان خویش را با پیامبر خدا(ص) نادیده گرفت و با مسلمانان وارد جنگ شد.

پس از بازگشت پیامبر(ص) از بدر، در ماه شوّال سال دوم هجری، یهود بنی‌قینقاع عهد خود را شکستند و خیانت را آشکار کردند. پیامبر(ص) در پی آنها فرستادند و در بازار بنی‌قینقاع در جمع آنها فرمودند:

«شما می‌دانید که من پیامبر خدا هستم. بنابراین قبل از آنکه حادثه‌ای مانند بدر برای شما پیش آید، اسلام آورید و مراقب باشید.»

یهودیان گفتند: ای محمّد! به آنچه با قوم خود در بدر انجام دادی، مغرور نشو که آنان مرد جنگ نبودند و اگر ما به جنگ تو آییم، خواهی دید که جنگجویانی مانند ما نیست.3

این قبیله که شجاع‌ترین قبیلة یهودیان به شمار می‌رفت،4 هیچ کشت و زرعی نداشت و کارشان زرگری بود.5

در همین اوقات، مردی یهودی از قبیلة بنی‌قینقاع در بازار این قبیله، دو طرف دامن زنی انصاری را که در مغازة مردی یهودی نشسته بود، با میخ به زمین چسباند. زن که متوجّه کار او نشده بود، به هنگام برخاستن، پشتش برهنه شد و یهودیان به او خندیدند. مردی مسلمان که آنجا بود، آن یهودی را به قتل رساند. یهودیان نیز بر سر او ریختند و وی را کشتند. آنها عهدشان با پیامبر(ص) را شکستند و به جنگ برخاستند و در قلعه‌های خویش مستقر شدند.

حضرت تصمیم گرفتند پاسخ این خیانت را با قدرت بدهند. مسلمانان پانزده روز آنان را در دژهایشان محاصره کردند تا بنی‌قینقاع ناچار به تسلیم شدند. رسول خدا(ص) دستور دادند همه را به بند بکشند و قصد مجازات شدید آنان و به گفتة مورّخان حتّی قصد کشتن تمام آنان را داشتند؛6 امّا هم‌پیمانان ایشان وارد میدان شدند و آن‌قدر وساطت کردند تا حضرت دست از خونشان شستند و راضی به کوچاندن آنان شدند. برای نمونه، عبدالله بن ابی پس از اسارت بنی‌قینقاع نزد پیامبر(ص) آمد و از آن حضرت خواست دربارة هم‌پیمانان یهودی‌اش نیکی کند. وقتی رسول خدا(ص) به او توجّهی نکردند، جسورانه گریبان زره آن حضرت را گرفت و با تندی، خواستة خود را تکرار کرد. پیامبر(ص) فرمودند: «رهایم کن.» امّا عبدالله همچنان بر آزادی بنی‌قینقاع پافشاری کرد و گفت: آیا می‌خواهی چهارصد زره‌پوش و سیصد بی‌زره را که در مواقع حسّاس به کمکم شتافته‌اند، درو کنی؟ رسول خدا(ص) که وضع را چنان دیدند، مجبور به آزادی بنی‌قینقاع شدند؛ البتّه اموالشان را مصادره و آنها را تبعید کردند.7

بنی‌نضیر، جنگ طمع‌کارانه یهود

پس از نبرد احد و بازگشت سپاهیان اسلام به «مدینه»، بنی‌نضیر با سوء قصد به جان پیامبر(ص) پیمان خود را شکستند. شرایط این نبرد، بسیار بحرانی بود و روحیة مردم چندان مناسب جنگ نبود. نکتة مهم در این رویارویی، نقش هم‌پیمانان یهود در «مدینه» است که با وعدة یاری یهود، آنان را به مقاومت تشویق کردند.8

با فرمان رسول خدا(ص) سپاه اسلام به سوی قلعة بنی‌نضیر حرکت کرد. یهودیان با دیدن آنان، درون قلعه‌هایشان رفتند. سپاه اسلام، قلعه را محاصره کرد و این محاصره به طول انجامید. یکی از دلایل این محاصره، آن بود که ارتباط یهود با منافقان مدینه که قول همکاری داده بودند، قطع شود. بدین ترتیب، بعد از شش روز (طبق نقلی دیگر پانزده روز) محاصره و نرسیدن کمک از سوی منافقان و تخریب املاک بیرون قلعه توسط مسلمانان، یهود تسلیم شد؛ مشروط به اینکه جانشان در امان باشد و جز اسلحه، هر اثاثیه‌ای که شترانشان قدرت حمل آنها را دارند، با خود ببرند. یهودیان هنگام کوچ اجباری، زن‌هایشان را وادار به دف زدن و آواز خواندن کردند تا وانمود کنند که خوار و زبون نیستند.

منافقان مدینه، هنگام کوچ بنی‌نضیر با ناراحتی آنان را بدرقه کردند. زید بن رفاعه در جمع بنی‌غنم پنهانی به عبدالله بن ابی گفت: از نبود بنی‌نضیر در مدینه وحشت می‌کنم؛ ولی آنان به سوی عزّت و ثروت و قلعه‌هایی بلند که مانند اینجا نخواهد بود، می‌روند.9

به اتّفاق مفسّران و مورّخان، آیات دوم تا پانزدهم سورة «حشر» دربارة رویداد بنی‌نضیر نازل شده؛ به‌گونه‌ای که ابن عبّاس آن را سورة بنی‌نضیر نامیده است.10

خندق، آتش یهود، جنگ مشرکان

هیئتی از رؤسای یهود بنی‌نضیر و بنی‌وائل به «مکّه» رفتند و ابوسفیان را به گردآوری نیرو تحریک کردند. بهانة آنها نیز برای تشویق، پیروزی مشرکان در عملیات احد بود. پس از جنگ احد، ناامیدی مشرکان که در جنگ بدر حاصل شده بود، تبدیل به بارقة امید گردید؛ امید به اینکه می‌توانند پیامبر(ص) را از میان بردارند. این هیئت به سراغ قبایل دیگر شبه جزیره نیز رفتند و آنها را برای حمله به مدینه با خویش هم‌رأی کردند.

در عملیات پیش نیز یهودیان بنی‌نضیر به مشرکان قول همکاری داده بودند؛ امّا عمل نکرده بودند؛ امّا این بار قول دادند که هم‌زمان عملیات انجام دهند. پس از رفت و آمد فراوان یهود، لشکر ده هزار نفری مشرکان که از تمام «جزیرة العرب» جمع شده بود، به سمت مدینه حرکت کرد. پیامبر اکرم(ص) مردم مدینه را جمع کردند و نظر آنها را خواستند. مردم که از مشاورة جاهلانة سال گذشتة خود در جنگ احد، نتیجة بدی گرفته بودند، گفتند: همان یک بار که سال پیش نظر دادیم، ما را بس است؛ حرف حرف شما باشد. سلمان11 گفت: یا رسول الله! در «ایران» وقتی جمعیتی به شهری حمله می‌کرد و توان انسانی و تجهیزاتی مدافعان و مهاجمان برابر نبود، در برابر مهاجمان خندق می‌کندند. بدین صورت، جنگ فرسایشی می‌شد و در نتیجه، احتمال عقب‌نشینی دشمن افزایش می‌یافت. پیامبر(ص) نظر سلمان را هوشمندانه دانستند و پذیرفتند.12

شایان توجّه است که شهر مدینه از جانب غرب و شرق، در محاصرة دو رشته کوه به نام «حرّة غربی» و «حرّة شرقی» قرار داشت. در ناحیة جنوبی هم «حرّة جنوبی» و «کوه عیر»، موانع طبیعی بودند. بنابراین، تنها قسمتی که می‌شد از آن به شهر نفوذ کرد، قسمت شمالی بود که «کوه احد» با فاصله‌ای نسبتاً زیاد در آن قسمت قرار داشت.

علّت اینکه در نبرد سال قبل هم، مشرکان به احد آمدند، همین نکته بود. از آنجا که احد از شهر بسیار دور بود، خندق در نقطه‌ای جنوبی‌تر که بین کوه احد و «کوه سلع» بود، حفر گردید. خاک خندق در سمت مدینه ریخته شد و لشکر سه هزار نفری مسلمانان بر دامنة «کوه سلع» که مشرف به خندق و سپاه احزاب بود، استقرار یافت. این نحوة آرایش نظامی، شاهدی روشن بر رعایت تاکتیک‌های نبرد نظامی از سوی پیامبر(ص) است.

دشمن با دیدن این مانع، دریافت که این طرح از عرب نیست. پیامبر اکرم(ص) سه هزار نیرو در مدینه بسیج کرده بودند. در همین زمان، بنی‌قریظه در مدینه

عهد خویش را با پیامبر(ص) شکستند و اعلان جنگ کردند. مسلمانان حتّی در مدینه هم امنیت نداشتند؛ چرا که یهود در داخل شهر به افرادی که در سر راه خود می‌دیدند، تعرّض می‌کردند. این اوج خیانت یهودیان و سوءاستفادة آنان از رأفت پیامبر اسلام(ص) بود و از عمق کینة آنها به اسلام حکایت داشت. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«رفت و آمدکنندگان مسلّح باشند.» زن‌ها را نیز در قلعه‌هایی جمع کردند و حسّان بن ثابت را که از شاعران بزرگ آن عصر بود، به نگهبانی از آنان گماشتند. در یکی از روزها، مردی یهودی به قصد تعرّض، در اطراف یکی از این قلعه‌ها می‌گشت. صفیه، عمّة پیامبر(ص) به حسّان گفت: از ما دفاع کن. حسّان گفت: من به جبهه نرفتم تا نجنگم. من مرد جنگ نیستم. صفیّه شمشیر حسّان را گرفت و آن یهودی را به هلاکت رساند.13

محاصره بیش از بیست روز طول کشید. از طرفی، اوضاع داخل مدینه هم مخاطره‌آمیز و به قدری شرایط دشوار شد که منافقان لب به شکایت گشودند و شایعه کردند که مردم تصمیم گرفته‌اند از معرکه بگریزند.

«وَ إِذْ یقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ إِلاَّ غُرُوراً وَ إِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یثْرِبَ لاَ مُقَامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِی یقُولُونَ إِنَّ بُیوتَنَا عَوْرَةٌ وَ مَا هِی بِعَوْرَةٍ إِنْ یرِیدُونَ إِلاَّ فِرَاراً؛14

منافقان و آنها که در دل‌هایشان بیماری است، می‌گفتند: خدا و پیامبرش جز فریب، به ما وعده‌ای نداده‌اند و گروهی از آنها گفتند: ای مردم یثرب! اینجا جای ماندن نیست. بازگردید و گروهی از آنها از پیامبر رخصت طلبیدند. می‌گفتند: خانه‌های ما را حفاظتی نیست. خانه‌هایشان بی‌حفاظ نبود. می‌خواستند بگریزند.»

این حرف‌هایی بود که پشت خاکریز ردّ و بدل می‌شد. سه عامل مهم، وضعیت را بسیار دشوار کرده بود: سرمای بهمن‌ماه؛ گرسنگی و ضعف پس از ماه مبارک رمضان، چراکه در ماه رمضان خندق را کنده بودند؛ ترس از ده هزار نیروی کاملاً مسلّح و باران تیر که به جبهة مسلمانان می‌آمد. ترس، ضعف و سرما، نیروها را از پا درمی‌آورد. البتّه در آن سو، مشرکان نیز گرفتار معرکه‌ای سخت شده بودند. آنان جنگی کوتاه‌مدّت را پیش‌بینی کرده و آذوقه‌ای اندک با خود آورده بودند؛ امّا جنگ به طول انجامیده بود. افزون بر آن، ترس و ضعف و سرما دامن‌گیر آنان نیز شده بود. خداوند فرمود:

«وَ لاَ تَهِنُوا فِی ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یأْلَمُونَ کَمَا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللهِ مَا لاَ یرْجُونَ وَ کَانَ اللهُ عَلِیماً حَکِیماً؛15

در دست‌یافتن به آن قوم سستی مکنید. اگر شما آزار می‌بینید، آنان نیز چون شما آزار می‌بینند؛ ولی شما از خدا چیزی را امید دارید که آنان امید ندارند و خدا دانا و حکیم است.»

عمرو بن عبدود و تعداد دیگری از قهرمانان عرب، از باریکه‌ای در خندق عبور کردند. علیّ بن ابی‌طالب(ع) به همراه چند نفر، سریع خود را به آن باریکه رساندند و آنجا را بستند. عمرو در شوره‌زار میان خندق و «کوه سلع» جولان می‌داد و مبارز می‌طلبید. حضرت رسول(ص) به اصحاب فرمودند:

«کیست که با او مبارزه کند؟» هیچ‌کس جز علی(ع) پاسخ نداد. حضرت فرمودند:

«این عمرو است! بنشین. شاید دیگری برخیزد.»

هیچ‌کس برای مبارزه با عمرو جرئت برخاستن نداشت. به روایت ابن ابی الحدید، علی(ع) رهسپار میدان شدند و پیامبر(ص) فرمودند:

«امروز تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفت.» عمرو در برابر چشمان حیرت‌زدة مشرکان و مسلمانان، با ضربت شمشیر علی(ع) از پای درآمد. با کشته شدن وی، دشمن روحیه‌اش را از دست داد.16

نقش نفوذیان پیامبر(ص) در سپاه شرک

بزرگترین متّحدان قریش در این جنگ، غطفان و بنی‌قریظه بودند. ابوسفیان تصمیم گرفت هماهنگ با آنها، عملیات را به هر نحو ممکن آغاز کند. نعیم بن مسعود اشجعی شبانه به سوی رسول الله(ص) آمد و اسلام خویش را ابراز کرد و گفت: من مسلمانی هستم که آنان از اسلام من آگاهی ندارند و با تمام این قبایل که به جنگ شما آمده‌اند، دوستی دیرینه دارم. اگر دستوری دارید، اجرا می‌کنم. پیامبر(ص) فرمودند:

«برو و اتّحاد این گروه‌ها را به هم بزن.»

نعیم نزد ابوسفیان رفت و گفت: شنیده‌ام که بنی‌قریظه از نقض عهد با محمّد(ص) پشیمان شده و به او پیام فرستاده‌اند که ما ده تن از اشراف قریش را به گروگان می‌گیریم و به تو می‌دهیم تا بر عهد و پیمان خویش باقی باشیم و از ما راضی شوی. نعیم مأموریت خویش را به گونه‌ای نیکو به انجام رسانید و سپس نزد بنی‌قریظه که آتش‌افروز جنگ بودند، رفت و خیرخواهی خود را ابراز کرد و گفت: اگر مشرکان عملیات را آغاز کنند و در جنگ شکست بخورند، فرار می‌کنند و به «مکّه» می‌روند؛ امّا شما اسیر می‌شوید و محمّد(ص) همة شما را می‌کشد. گفتند: چه کنیم؟ گفت: بخواهید چند تن از رؤسای مشرکان نزد شما بیایند و همراه با شما بجنگند تا مطمئن شوید که آنها به خاطر دوستانشان به شما خیانت نخواهند کرد. او شبیه این سخنان را به غطفانی‌ها نیز گفت و مخفیانه به اردوگاه اسلام بازگشت. ابوسفیان شب شنبه، تصمیم به حمله گرفت و نمایندگانی به دژ بنی‌قریظه فرستاد و گفت: اینجا منطقة زندگی ما نیست. چهارپایان ما در حال هلاک شدن هستند؛ آماده باشید که فردا کار را یک‌سره می‌سازیم. فرماندة بنی‌قریظه در پاسخ گفت: فردا شنبه است. ما ملّت یهود در چنین روزی هیچ کاری انجام نمی‌دهیم؛ زیرا گروهی از گذشتگان ما در چنین روزی دست به کار زدند و گرفتار عذاب الهی شدند. افزون بر این، ما در صورتی می‌جنگیم که عدّه‌ای از بزرگان احزاب به عنوان گروگان نزد ما باشند. ابوسفیان با شنیدن این سخن، با خود گفت: نعیم درست گفته است. او خیرخواه ماست و بنی‌قریظه درصدد خیانت هستند. پس، از هم‌پیمانی با آنان چشم پوشید و تصمیم گرفت بدون آنان به جنگ با پیامبر(ص) برود. با این تدبیر، خللی در سپاه شرک ایجاد شد و عملیات یک روز به تأخیر افتاد.17

امداد الهی

شب هنگام، طوفانی به پا شد. طوفان، خاک‌ها را به سمت مشرکان حرکت داد، چادرها را از جا کند و آتش‌ها را خاموش کرد. مشرکان پشت سپرهایشان پناه گرفتند. برخورد شن‌ها با سپرها، صدای وحشتناکی ایجاد می‌کرد. مشرکان به شدّت هراسیده بودند. ابوسفیان که از دستیابی به هدفش ناامید شده بود، سران احزاب را جمع کرد تا تصمیم نهایی خود را بگیرند و تکلیف را مشخّص کنند.

نقش نیروهای اطّلاعات عملیات در پیروزی

پیامبر(ص) از یاران خود خواستند که کسی به جبهة دشمن برود و خبری بیاورد. کسی از جا تکان نخورد. پس حذیفه را خطاب کردند و فرمودند:

«صدای مرا می‌شنوی و پاسخ نمی‌گویی؟!» حذیفه گفت: فدایت شوم! ترس و سرما و گرسنگی مانع بود. پیامبر(ص) فرمودند:

«برو از آن سو خبری بیاور. هنگامی‌که بازگشتی، جز من با هیچ‌کس چیزی نگو.» حذیفه،

چون داخل سپاه مشرکان شد، خیمة بزرگی دید که آتشی در آن افروخته‌اند. سپس ابوسفیان را دید که از سرما می‌لرزید و می‌گفت: ای گروه قریش! اگر به گمان محمّد، ما با اهل آسمان می‌جنگیم، ما طاقت جنگ با اهل آسمان نداریم؛ ولی اگر جنگ با اهل زمین است، که ما مرد جنگیم. سپس گفت: اطرافیان خود را شناسایی کنید که در میانتان جاسوسی نباشد. حذیفه میان عمروعاص و معاویه بود. بی‌درنگ از نفر سمت راست خود پرسید: تو کیستی؟ گفت: عمروعاص، از نفر سمت چپ پرسید: تو کیستی؟ گفت: معاویه، با این ترفند، حذیفه شناسایی نشد و کسی از او چیزی نپرسید. سپس ابوسفیان به خالد بن ولید امر کرد که: تو یا من برای آوردن ضعیف‌ترها بمانیم و باقی سوار شوند و بگریزند. حذیفه بازگشت و آنچه را شنیده بود، به حضرت عرض کرد. سپاه دشمن گریخته و جنگ پایان یافته بود؛ امّا پیامبر(ص) کسی را تا صبح از این جریان آگاه نکردند.18 این احتمال وجود داشت که ابوسفیان، حذیفه را شناسایی کرده و اطّلاعات غلط به او داده باشد و با انتقال این خبر به مسلمانان، آنها منطقه را رها کنند، سپس ابوسفیان و سپاهیانش بازگردند و حمله کنند. پیامبر(ص) با این توصیه به حذیفه، مسلمانان را تا قطعی شدن فرار مشرکان، در پشت خندق نگه داشتند.

پی‌نوشت‌ها: