فرماندهی قلب در ایمان به علیّ بن ابی‌طالب(ع)

آنچه که در روایات به عنوان وظیفة قلب در قبال ایمان آمده است، اقرار به توحید، نبوّت و امامت است. به عبارت دیگر، پذیرش ولایت الهی در تمامی مراتبش، قدم اوّل قلب در طیّ مراحل ایمانی است.

با توجّه به روایتی که ذیل تفسیر آیة «ای پيامبر! كسانی كه در كفر شتاب می‏ورزند، تو را غمگين نسازند؛ [چه‏] از آنان كه با زبان خود گفتند: ايمان آورديم و حال آنكه دل‌هايشان ايمان نياورده بود.»1 آمده است، هر کدام از اعضای بدن در قبال پذیرش و عمل به ایمان، وظیفه‌ای دارند و تا همة آنها ایمان را نپذیرند و وظایف خود را عمل نکنند، ایمان کامل و حقیقی ظاهر نمی‌شود؛ امّا نقش قلب در این میان، «فرماندهی» است؛ چنانچه امام صادق(ع) در میان اعضای بدن، قلب را «رئیس و فرمانده» خطاب کردند و دیگر اعضا را کمک‌کننده به قلب و مجری دستورات او خواندند. ایشان در تقسیم وظایف ایمان میان اعضا فرمودند:

«خدای تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای بنی‌آدم واجب ساخته و قسمت نموده و پخش کرده است و هیچ عضوی نیست؛ جز آنکه وظیفه‏اش غیر از وظیفة عضو دیگر است. یکی از آن اعضا، قلب انسان است که وسیلة تعقّل و درک و فهم اوست و نیز فرماندة بدن اوست که اعضای دیگر بدون رأی و فرمان او در کاری ورود و خروج ننمایند.»2

امام صادق(ع) در ادامة این روایت مفصّل، دربارة وظیفة ایمان قلب به اقرار او به مراتب ولایت اشاره فرمودند:

«امّا آنچه از ایمان بر قلب واجب گشته، اقرار و معرفت و تصمیم و رضایت و تسلیم است به اینکه شایستة پرستشی جز خدای یگانة بی‏شریک نیست. او معبودی است یکتا که همسر و فرزند نگرفته و اینکه محمّد بنده و فرستادة اوست و اقرار نمودن به آنچه از جانب خدا آمده، از پیغمبر یا کتاب.

این است آنچه خدا از اقرار و معرفت بر قلب، واجب ساخته و این، عملِ او است و همین است قول خدای عزّ و جلّ: «به جز کسی که مجبور شود؛ ولی دلش به ایمان قرار دارد؛ امّا کسی که دلش به کفر باز شده...»3 و می‌فرماید: «همانا به یاد خدا دل‌ها آرام گیرد.»4 و می‌فرماید: «کسانی که با زبان خود ایمان آورده و دلشان ایمان نیاورده است...»5 و می‌فرماید: «اگر آنچه در دل دارید، آشکار کنید یا پنهان نمایید، خدا شما را از آن حساب می‌کشد. سپس هر که را خواهد، می‏آمرزد و هر که را خواهد، عذاب می‌کند.»6 این است آنچه خدا از اقرار و معرفت بر دل واجب ساخته و این عملکرد اوست و او (قلب) رأس ایمان است....»7

در این روایت تفسیری و با مشاهدة روایات دیگر که دربارة کارکرد معرفتی قلب است، می‌توان دریافت: این قلب است که انسان را در مسیر تصمیم‌ها به سوی ایمان یا کفر راهنمایی می‌کند. در این مطلب نکتة حائز اهمّیت این است که در صورتی که قلب، عملکرد ایمانی خود را به درستی بپذیرد و عمل کند، دیگر اعضا قادر به انجام وظایف خود خواهند بود و الّا، برای اعضای دیگر بدن، ایمانی بدون «رأس» باقی می‌ماند. حال آیا غیر از این است که ایمان بدون فکر و تصمیم گیرنده، راه خطا را می‌پیماید و آیا جز این است که خداوند در «قرآن کریم» برای «منافقان» صفت ناهماهنگی قلب و زبان را بیان کرده است؟ بدین ترتیب، کسی مؤمن است که در درجة اوّل قلبش ایمان را پذیرفته باشد و مراتب ایمانی بعدی با کمک باقی اعضا و همچنین ارتقای قلب در این مسیر طیّ می‌شود؛ ان‌شاء الله.

پی‌نوشت‌ها: