نظریة اصلاح نژاد بشر

پیشینة راهبرد اصلاح نژاد و کاهش جمعیت

پیشینة برنامه‌های جهانی تحدید نسل و همچنین برنامة اصلاحات ژنتیکی بشر، به سال‌های نیمة قرن نوزدهم میلادی باز‌ می‌گردد. این زمان مقارن با آغاز تحوّل نگاه انسان‌شناسانه و عمیق غرب با اتّکا بر نظریات چارلز داروین1 است که به شدّت سیاست، اقتصاد و علوم اجتماعی غرب را دست‌خوش تحوّل کرد.2 لزوم تغییر در شرایط ژنتیکی نوع بشر نیز اوّلین‌بار توسط پسرعموی ناتنی داروین3 مطرح شد.

وی که فرانسیس گالتون4 نام دارد، برای اوّلین‌بار در «آکادمی علوم انسانی بریتانیا»، ویژگی‌هایی مانند «هوش برتر» را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و نتیجه گرفت که این ویژگی‌ها موروثی هستند و به این ترتیب، این‌گونه بیان کرد که صفات مطلوب می‌تواند از روش‌های وراثتی منتقل شود. این تئوری تا اینجا مشکلی ایجاد نمی‌کرد؛ امّا گالتون در سال 1869م.، یک برنامة پرورش گزینشی برای انسان‌ها را در کتاب خود، با نام «نابغة ارثی»5 مطرح کرد. او نوشت:

امکان خلق یک «نژاد یا ملّت بسیار با استعداد» از طریق ازدواج‌های پیاپیِ کنترل‌شده طیّ چند نسل، کاملاً محتمل است.6

جنبش‌های اجتماعی اصلاح نژاد

گالتون پایه‌های نظری و فنّی جنبش فراگیری را مستحکم کرد که به کشورهای متعدّدی گسترش یافت. «جنبش به‌نژادی»7 بریتانیا به رهبری خود گالتون پی گرفته شد که اصلاح نژاد به روش انتخاب ویژگی‌های مثبت و تکثیر نژاد برتر را تبلیغ می‌کرد.

در مقابلِ بخش انگلیسی، در اوایل سدة بیستم «جنبش به‌نژادی» در ایالات متّحده، به رهبری چارلز داونپورت،8 زیست‌شناس برجستة آمریکایی، فعّالیت می‌کرد. بخش آمریکاییِ جنبش، بر حذف صفات رذیله و منفی و افرادی که حائز این صفات هستند، تمرکز داشت و قانون‌های مختلف عقیم‌سازی9 را با این هدف در ایالات متّحده به تصویب رساند.

این جنبش طیّ دهه‌های اوّل تا سوم قرن بیستم، بسیار محبوب بود و تأثیرات عمیق سیاسی و اجتماعی بسیاری برجای گذاشت. نمونة بارز این تأثیرات، فعّالیت‌های اجتماعی و سیاسی در قالب سازمان‌های مردمی بود؛ برای مثال می‌توان به فعّالیت‌های افرادی، مانند مارگارت سَنگر10 اشاره کرد. سنگر در سال 1914م. ضمن پیگیری فعّالیت‌های اجتماعی در زمینة جلوگیری از بارداری، ماهنامه‌ای با نام «د وومن ربل»11 (یا زن شورشی) منتشر می‌کرد که پیشگیری از بارداری را با شعار «بدون خدایان، بدون ارباب‌ها»12 ترویج می‌نمود.

غرض اینکه، جنبش‌های فرهنگی و اجتماعی گسترده‌ای بر اساس نظریات گالتون فعّال شد.

سطح بالای سیاسی برنامة اصلاح نژاد

این خیزش اجتماعی در سطح جنبش‌های مدنی باقی نماند و تا آنجا پیش رفت که اهداف آن در بالاترین سطوح سیاسی و دانشی آمریکا پیگیری شد؛ برای نمونه تئودور روزولت،13 بیست و ششمین رئیس‌جمهور آمریکا، در تاریخ 3 ژانویه 1913م. در نامة تندی خطاب به چارلز داونپورت - مسئول شاخة آمریکایی جنبش به‌نژادی - بر لزوم «بقای ژنتیکی آدم‌های خوب» تصریح می‌کند.14 خلاصة نامه او از این قرار است:

اگر یک کشاورز به بهترین دام‌های خود اجازة زاد و ولد ندهد و بدترین آنها را تکثیر کند، باید به تیمارستان فرستاده شود. ما هنوز این درک را نداریم که این رفتار (فرستادن به تیمارستان) در برابر ملّیتی که اجازة پرورشِ بدترین افراد را می‌دهد، عقلانی است. یک روز متوجّه می‌شویم که وظیفة غیراجتنابی داریم که «انسان‌های خوب و از نوع مناسب»، خونشان را بعد از خودشان در جهان باقی بگذارند و نباید اجازة تداوم نسل انسان‌هایی را بدهیم که از نوع «نامناسب» هستند. مسئلة بزرگ تمدّن ما این است که امکان افزایش افرادِ با ارزش را در مقابل عناصر کم‌ارزش یا مضر، تأمین کند.15

سطح سرمایه‌گذاری علمی بر موضوع

در قسمت‌های بعدی خواهیم دید که ابرکمپانی‌های تجاری، نبض این حرکت را در دست داشتند. این کمپانی‌ها با تکیه بر نهادهای پیشتاز دانشی آمریکا، آزمایش‌های گسترده‌ای بر ژنتیک انسانی انجام دادند؛ برای مثال می‌توان به برخی اقدامات فناورانة «بنیاد موقوفة کارنگی»16 با پشتیبانی مالی «بنیاد خیریة راکفلر»17 در زمینة ژنتیک گیاهی و انسانی اشاره کرد.

افول ایدة «اصلاح نژاد» و پایه‌گذاری طرحی نو

ایدة برنامة «اصلاح نژاد» دیری نپایید. در دهة 1940م. پس از اینکه هیتلر به صورت افراطی بر تفکّرات ناسیونالیستی و نژادی پای فشرد، این تفکّر محبوبیتش را در سراسر جهان از دست داد و ابرکمپانی‌های بین‌المللی را برای ادامة این برنامه با چالش جدّی مواجه کرد.

گذشته از اینکه رفتارهای نژادپرستانة هیتلر موجب شد ایدة «اصلاح نژاد» محبوبیتش را از دست بدهد، ابرکمپانی‌های آمریکایی دریافتند که جنگ نیز - به عنوان بخشی از برنامه - نمی‌تواند تأثیرات جدّی در ترکیب جمعیتی جهان داشته باشد و اهداف آخرالزّمانی آنان را تأمین کند. بنابراین، اگرچه جنگ کماکان به عنوان یکی از راهکارها، باقی ماند و ادامه یافت، امّا برای ادامة برنامه، راهکارهای دیگری مورد نیاز بود.

در بخش بعد، به بررسی برنامه‌های عملیاتی طرّاحی شده پس از جنگ دوم جهانی خواهیم پرداخت.

پی‌نوشت‌ها: