خان‌ها و خانه‌ها

سعیده اسماعیل پور

نگاهی به شیوه‌های تربیتی

اشاره

تربیت کودک، کاری است ظریف و پیچیده. در واقع، این روش تربیت است که تعیین‌کنندة شیوة زندگی کودک در آینده است. پدران و مادران می‌توانند با انتخاب روش‌های صحیح، آینده‌ای زیبا برای فرزندان خود ایجاد کنند. متأسّفانه نبود روش‌های صحیح تربیتی و وجود شیوه‌های غلط، لطمه‌های زیادی به جوامع زده و می‌زند. انسان‌هایی، مانند هیتلر، صدّام و استالین از استعداد و هوش بالایی برخوردار بودند؛ ولی به سبب نبودن تربیت سالم، استعداد و توانایی‌های آنها در مسیر تباهی و کشتار مردم به هدر رفت. شاید اگر از کانون گرم خانواده و محبّت و تربیت صحیح برخوردار بودند، انسان‌های مفیدی، همچون دانشمندان و عالمان زمان خود می‌شدند. همة کودکان با فطرتی پاک به این جهان می‌آیند و ظرفیت تکامل را دارند. در آموزه‌های دینی آمده است:

«هر نوزادی بر مبنای فطرت و سرشت خدایی متولّد می‌شود؛ مگر اینکه پدر و مادرش او را یهودی، مسیحی یا زرتشتی کنند.»1

بر این اساس، ما هستیم که با انتخاب روش‌های تربیتی مختلف، زمینه را برای شایستگی و شکوفایی آنها یا سرخورده، فاسد و پژمرده شدنشان فراهم می‌کنیم. به گفتة غزّالی:

کودک در آغاز تولّد، قلبش پاک و گوهرش نفیس و ساده و خالی از هر نقش و صورتی است و پذیرای هر نقش.

انواع رفتارهای تربیتی

نحوة ارتباط و طرز برخورد افراد یک خانواده و شرایط عاطفی حاکم بر آن، فضای خانواده را تشکیل می‌دهد. اکنون با سه نوع از این فضاهای تربیتی آشنا می‌شویم:

۱. خانه سالارها

در این خانواده‌ها، معمولاً یک نفر حاکم بر اعمال و رفتار و حتّی ارادة دیگران است که اغلب پدر است. به این نوع خانواده، «پدرسالار» می‌گویند. البتّه در بعضی موارد، به دلیل نبود پدر، مادر مسئولیت زندگی را بر عهده می‌گیرد و به نوعی اعمال قدرت می‌کند که به خانوادة «مادرسالار» معروف است. همچنین در بعضی خانواده‌ها، به علّت نبودن یا بی‌عرضگی پدر، برادر بزرگتر، به جای کمک و راهنمایی به خواهران و برادران کوچکتر، به زورگویی و فحش دادن و دستورات قلدرانه می‌پردازد که به این نوع خانواده، «برادرسالار» می‌گویند.

در این سه نوع سالاری، فردی که قدرت را در دست دارد، همه باید مطابق میل او رفتار و دستوراتش را بی‌چون و چرا اجرا کنند. این فرد، بدون در نظر گرفتن توانایی‌های کودک، توقّعات زیادی از او دارد و کودک را مجبور به اطاعت از قوانین خود می‌کند. در این روش، برقراری انضباط به صورت تنبیه است. کودکان در خانواده‌های مستبد، اغلب متزلزل و دارای شخصیت ضعیفی هستند؛ اعتماد به نفس پایینی دارند و از قبول مسئولیت خودداری می‌کنند؛ در زمینة تحصیلی، وضعیتی متوسط دارند و در ارتباطات اجتماعی موفّق نیستند. این کودکان همیشه از ضعف و بی‌لیاقتی خود رنج می‌برند؛ زیرا هیچگاه زمینه‌ای برای باور خود

نداشته‌اند.

۲. خانة بی‌خیال‌ها

در این سبک خانوادگی، هر کس، هر کار که دلش می‌خواهد، انجام می‌دهد و کسی حقّ دخالت و اظهار نظر ندارد. والدین، کودک را به حال خود می‌گذارند تا به خودی خود بزرگ شود. تقریباً هیچ نوع انتظاری از فرزند خود ندارند. به خواسته‌های کودک توجّهی نمی‌کنند. کاملاً او را آزاد می‌گذارند تا به تنهایی رفتارهایش را تنظیم کند و از هر گونه درگیری با فرزند اجتناب می‌کنند. اغلب کودکان در خانواده‌های بی‌اعتنا، در آینده، افرادی خودخواه، بی‌بند و بار و بی‌هدف خواهند بود و معمولاً در زندگی با شکست روبه‌رو می‌شوند؛ احساس مسئولیت نمی‌کنند؛ هرج و مرج بر زندگی آنها حاکم می‌شود و قادر به زندگی اجتماعی نیستند. این کودکان هیچگاه کانون توجّه نبوده‌اند و به همین خاطر، در خود احساس ارزشمندی نمی‌کنند و خویشتن را شایستة پیشرفت و موفّقیت نمی‌دانند

۳. خانة عاقل‌ها

در این نوع خانواده، عاقلانه‌ترین و انسانی‌ترین رابطة زندگی در بین افراد برقرار می‌شود. همة افراد حقّ اظهارنظر دارند و کارهایشان بر پایة مشورت است. مشکلات را با هم حل می‌کنند و با هم همکاری می‌کنند. ویژگی این خانواه، احترامی است که به یکدیگر می‌گذارند. برای اصلاح شخصیت کودک، از نظم و انضباط استفاده می‌کنند؛ نه تنبيه.

فرزندان والدین میانه‌رو، در روابط اجتماعی موفّقند و در زمینة تحصیلی نیز به نتایج مطلوبی دست می‌یابند. با هدف و برنامه‌ریزی، زندگی را پیش می‌برند و منضبط هستند. از آنجایی که به اندازة کافی، تجربه‌های موفّقیت و شکست را از قبل اندوخته‌اند، در پذیرش مسئولیت‌های کنونی، با آرامش و اقتدار بیشتری رفتار می‌کنند.

خانة خوب

اکنون که با این سه مدل رفتاری آشنا شدیم، پاسخ به این سؤال که کدامیک از این سه گونه رفتار تربیتی برای بهداشت روانی کودک مناسب‌تر است، آسان می‌شود: جوّ عاطفی و میانه‌رو؛ چون از مهم‌ترین عوامل در تربیت فرزندان ایشان، «مهر و محبّت» است؛ محبّتی که فرزندان در خانواده دریافت می‌کنند، موجب آرامش روانی‌شان می‌شود و آنها را از بسیاری از انحرافات باز می‌دارد.

حضرت موسی(ع) از خداوند پرسید: چه چیزی نزد تو محبوب‌تر است؟ خداوند فرمود: «حُبّ الأطفال؛ محبّت کودکان.»2

البتّه لازم به یادآوری است که مهر و محبّت باید در حدّ تعادل باشد. افراط و تفریط در محبّت، زیان‌های عاطفی و اخلاقی را به دنبال دارد. به همان اندازه که بی‌مهری، کودکان را پژمرده و ضعیف بار می‌آورد، محبّت‌های اضافی نیز از فرزندان، کودکانی لوس، پرتوقّع و همیشه طلبکار می‌سازد که دیگران را یارای همراهی با اینان نخواهد بود. پدران و مادرانی موفّقند که بتوانند با درایت و زیرکی، میان محبّت و جدّیت جمع کنند و رفتار آنها با کودکانشان، ترکیبی از اقتدار و مهرورزی باشد. تحقیقات گوناگون، کارآمدی این شیوة تربیتی را اثبات کرده است. کسانی که چنین روشی را برمی‌گزینند، توجّه داشته باشند که رمز اصلی موفّقیت در این سبک تربیتی، در برابر سطح توقّعات و میزان انتظار والدین، با درجة حمایتی است که از فرزندان خود دارند. زمانی فرزند موفّقی تربیت می‌کنید که میزان پاسخگویی و سطح انتظارات شما در حدّ بالایی با هم برابری کنند. بر این اساس، هم توانمندی کودک خود را رشد داده‌اید و هم توانسته‌اید پاسخگوی خوبی برای نیازهای او باشید که در شکل‌گیری شخصیت معتدل و متعالی، سهم بسزایی دارد.

پی‌نوشت‌ها: