علائم ظهوردرآيات قرآن

زهرا خيرالهي و فخری سادات موسوی

در ﻣﻨﺎﺑﻊ روايي از ﭘﺎره‌ای ﺣﻮادث آﻳﻨﺪه ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫﺎي ﻇﻬﻮر ﻳﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ. اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫﺎيي ﻛﻪ اﻣﺎﻣﺎن(ع) ذﻛﺮ ﻓﺮﻣﻮده‌اﻧﺪ، ﺑﺎ توجّه ﺑﻪ اینکه از ﺣﻴﺚ ﺷﻤﺎره ﻓﺮاوان و از ﺣﻴﺚ ﺳﻨﺪ ﻣﺘّﺼﻞ و ﻣﺘﻮاﺗﺮ و از ﻧﻈﺮ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺘّﻔﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻣـﻮﺟﺐ آن اﺴﺖ ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﻗﺎﺋـﻢ(عج) ﭘﺲ از آن ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﻫﻤﭽﻨﺎن‌ﻛﻪ ﺗﻌﻴـﻴـﻦ وﻗﺖ ﻇﻬﻮر را ﺑﺎﻃﻞ ﻛـﺮده‌اﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮده‌اﻧﺪ: «ﻫﺮﻛﺲ از ﻣﺎ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ وقتی را رواﻳﺖ ﻛﻨﺪ، بی ﻣﺤﺎﺑﺎ ﺗﻜﺬﻳﺒﺶ ﻛﻨﻴﺪ - ﻫﺮﻛﻪ ﺑﺎﺷﺪ - زﻳﺮا ﻣﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ وﻗﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد.»

از ﻋﻼﺋﻢ ﻇﻬﻮر ﻛـﻪ وﺟﻪ اﺷﺘـﺮاك ﺑﻴﻦ ﻓﺮﻳﻘﻴﻦ می‌ﺑـﺎﺷـﺪ، ﺑـﺮخی حتمي و ﺑـﺮخی ﻏﻴـﺮحتمي‌اﻧﺪ و از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳـﺆال ﺑﺮاي ﺑﺮخی اﻓﺮاد ﺑﻮده ﻛﻪ آیا در ﻗﺮآن آﻳﺎتی وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺣﻀﺮت ﻣﻬﺪي(عج) و ﺧﺼﻮﺻﺎً ﺑﻪ ﻋﻼﺋﻢ ﻇﻬﻮر اﺷﺎره ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ؟ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ائمّه(ع) آﻳﺎت ﺑﺴﻴﺎري در ﺧﺼﻮص ﻣﻬﺪي ﻣﻮﻋﻮد(عج) آﻣﺪه اﺳﺖ.

ﺮخی از اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫﺎ ﻛﻪ می‌ﺗﻮان تجلّي آﻧﻬﺎ را در آﻳﺎت قرآن کریم دﻳﺪ، از اﻳﻦ ﻗﺮارﻧﺪ:

ﺧﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی

از ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫﺎي ﻇﻬﻮر ﻣﻬـﺪي ﻣـﻮﻋﻮد(عج)، ﻗﻴﺎم شخصی ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳﻔﻴﺎنی اﺳـﺖ ﻛـﻪ در أﺣﺎدﻳﺚ ﺷﻴﻌﻪ در رواﻳﺎت ﻓﺮاوانی ﺑﺮ حتمي ﺑﻮدن آن تأﻛﻴﺪ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﺑﺮخی از اﺣﺎدﻳﺚ اهل سنّت ﻧﻴﺰ ﺑـﺎ ﺻـﺮاﺣﺖ از آن ﺑﻪ ﻋـﻨـﻮان يکي از ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ﻫـﺎي ﺧـﺮوج ﻣﻬـﺪي(عج) ﻳﺎد ﺷﺪه است. امام صادق(ع) در ذﻳﻞ ﺗﻔـﺴـﻴـﺮ آﻳـة: «ثُمَّ قَضی أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی»4 ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ: «ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ دو اﺟﻞ را؛ اﺟﻞ ﻣﻮﻗﻮف و اﺟﻞ ﻣﺤﺘﻮم.» و ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ: «ﺧﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی اﺟﻞ حتمي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻤﺎً ﺑﻪ وﻗﻮع می‌ﭘﻴﻮﻧﺪد.»5

ﺧﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه او از ﻧﺴﻞ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن اﺳﺖ، ﻗﺒﻞ از ﻇﻬﻮر اتّفاق مي‌اﻓﺘﺪ ﻛﻪ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﺮف «ﻣﺪﻳﻨﻪ» و «ﻣﻜّﻪ» و «ﻛﻮﻓﻪ» و... می‌ﻓﺮﺳﺘﺪ و در اﻳﻦ ﻣﺪّت زﻣﺎنی، ﻓﺠﺎﻳﻊ ﺑﺴﻴـﺎري را ﺑﻪ ﺑـﺎر می‌آورد. آﻳﺎت ﭘﺎﻳﺎنی ﺳـﻮرة «ﺳﺒﺄ» ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺸﺨّﺺ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﮔـﺮوه مي‌پردازد که:

«وَ لَوْ تَرى‏ إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب ٭ وَ قالُوا آمَنَّا بِهِ وَ أَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعيد ٭ وَ قَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَ يَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعيد ٭ وَ حيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا في‏ شَكٍّ مُريب؛6

اگر ببيني ﻫﻨﮕﺎمي‌ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺎدﺷﺎن ﺑﻠﻨﺪ می‌ﺷﻮد، اﻣّﺎ نمي‌ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﮕﺮﻳﺰﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را از ﻣﻜﺎن ﻧﺰديکي می‌ﮔﻴﺮﻧﺪ ٭ و در آن ﺣﺎل می‌ﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻤﺎن آوردﻳﻢ؛ ولي ﭼﮕﻮﻧﻪ ميﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﻓﺎصلة دور ﺑﻪ آن دﺳﺘﺮسی ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ؟ ٭ آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺑﻪ آن ﻛﺎﻓﺮ ﺷﺪﻧﺪ و از ﻣﻜﺎنی دوردﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﻏﻴﺐ ﭘﺮﺗﺎب می‌ﺷﺪﻧﺪ (ﻧﺴﺒﺖ‌ﻫﺎي ﻧﺎروا ﺑﻪ او می‌دادﻧﺪ) ٭ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ و آﻧﭽﻪ ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪا‌ﺷﺎن ﺑﻮد، ﺟﺪايي اﻓﻜﻨﺪه ﺷﺪه؛ ﻫﻤﺎن‌ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑا ﭘﻴﺮوان آﻧﻬﺎ از ﻗﺒﻞ ﻋﻤﻞ ﮔﺮدﻳﺪ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ آﻧﻬﺎ در ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﻮدﻧﺪ.»

در آﻳﺎت ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ آﻳﺎت «ﺳﻮرة ﺳﺒﺄ» اﺳﺖ، در آﺧﺮﻳﻦ آﻳﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺸﺎن می‌دﻫﺪ اﻳﻦ آﻳﺎت ﻫﻤﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ دﻧﻴﺎ و ﻋﺬاب اﺳﺘﻴﺼﺎل و لحظة ﺟﺎن دادن اﺳﺖ؛ زیرا در آیة آﺧﺮ می‌ﮔﻮﻳﺪ: «ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ و آﻧﭽﻪ ﻣـﻮرد ﻋﻼﻗة آﻧﻬﺎﺳﺖ، ﺟﺪايي اﻓﻜﻨﺪه ميﺷﻮد؛ ﻫﻤﺎن‌ﮔـﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از آن، درﺑـﺎرة ﮔﺮوه‌ﻫﺎي دﻳﮕﺮي از کفّار اﻳﻦ ﻋﻤﻞ اﻧﺠـﺎم ﮔـﺮﻓﺖ.» اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ؛ زیرا در آن روز، همة اﻧﺴﺎن‌ﻫﺎ يک‌جا ﺑﺮاي ﺣﺴﺎب جمع می‌شوند و اوّلاً: همة اﻧﺴﺎن‌ﻫﺎ ﺣﻀﻮر می‌ﻳﺎﺑﻨﺪ و دوم اينکه: در آن ﻣﻮﻗﻊ، ﭼﻴـﺰي از ﻋﻼﺋﻖ آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺨـﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ ﺟﺪايي ﺑﻴﻔـﺘـﺪ و در «ﺳـﻮرة واﻗﻌﻪ» مي‌خوانیم:

«قُلْ إِنَّ الْأَوَّلينَ وَ الْآخِرين ٭ لَمَجْمُوعُونَ إِلی ميقاتِ يَوْمٍ مَعْلُوم؛7

ﺑﮕﻮ اوّﻟﻴﻦ و آﺧﺮﻳﻦ همگی ﺑـﺮاي وﻗﺖ روز معيّني ﺟﻤﻊ‌آوري می‌ﺷﻮﻧﺪ.»

ﭘﺲ ﻣﻨﻈﻮر از ﺟﻤﻠـﻪ «أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب» اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻓـﺮاد بی‌اﻳﻤﺎن و ﺳﺘﻤﮕﺮ نمی‌ﺗـﻮاﻧﻨﺪ از ﺣﻮزة ﻗﺪرت ﺧﺪا ﻓﺮار ﻛﻨﻨﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺪا آﻧﻬﺎ را از ﺟﺎيي ﮔﺮﻓﺘﺎر می‌ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ؛ ﻫﻤﺎن‌ﻃﻮر ﻛـﻪ ﻓـﺮﻋـﻮﻧﻴﺎن در اﻣـﻮاج ﻧﻴﻞ ﻛـﻪ ﺳـﺮﻣﺎیة اﻓﺘﺨﺎر آﻧـﻬـﺎ ﺑـﻮد، دﻓﻦ ﺷﺪﻧـﺪ؛ يعني همان سدّ عظيمي ﻛﻪ ﻗﻠﺐ آﺑﺎدي آﻧﻬﺎ و ﻣﺎية ﺣﻴـﺎت و ﺣـﺮﻛﺖ آﻧﺎن ﺑﻮد؛ ولي ﻋﺬاب الهي آﻧﺎن را ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻛﺮد و از ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ، ﻗﺪرت‌ﻧﻤﺎيي ﺧﺪا را ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ.

ﺑﺴﻴﺎري از ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻇﺎﻟﻢ ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ وسيلة ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻦ اﻓـﺮادﺷﺎن ﺑﻪ ﻗﺘـﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎري از ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان ﺳﺘﻤﮕﺮ از درون ﺧﺎﻧﻪ‌ﻫﺎﻳﺸﺎن آﺧﺮﻳﻦ ﺿﺮﺑـﺖ را ﺧﻮردﻧﺪ. ﭘﺲ ﻣﺸﺨّﺺ می‌ﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﺬاب در دﻧﻴﺎ اﺗّﻔﺎق می‌اﻓﺘـﺪ و رواﻳﺎت ﻓﺮاوانی ﻫﻢ که از ﻃـﺮق ﺷﻴﻌﻪ و اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‌اند، دلالت بر این دارند که اﻳﻦ آﻳﻪ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﺑـﺮ ﺧـﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی و ﮔـﺮوهي ﻛﻪ ﭘﻴﺮو ﻣﻜﺘـﺐ اﺑﻮﺳﻔﻴﺎن و ﺗﻔﺎﻟﻪ‌های ﻋﺼﺮ ﺟﺎهليتند و ﺑـﺮ ﺿـﺪّ ﻃـﺮﻓﺪاران ﺣﻖ در آﺳﺘﺎنة ﻗـﻴـﺎم ﻣﻬﺪي(عج) ﺧﺮوج مي‌ﻛﻨﻨﺪ، دارد ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي مکّه و ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺗﺴﺨﻴﺮ آن در ﺻﺤﺮا ﮔﺮﻓﺘﺎر می‌ﺷﻮﻧﺪ و زﻣﻴﻦ‌ﻟـﺮزة ﺷﺪﻳﺪي ﺳﺒﺐ ﺷﻜﺎﻓﺘﻦ زﻣﻴﻦ و ﻓﺮو رﻓﺘﻦ آﻧﻬﺎ در آن می‌شود. درحقيقت، ﺳﻔﻴﺎنی از ﻣﺼﺎدﻳﻖ «أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب» است که آنها از نقطه‌ای که زير پايشان است، گرفتار چنگال عذاب الهی می‌شوند.8

ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ(ص) در ﻣﻮرد ﺧﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی ﺑﻪ ﻣﻌﺎوﻳﻪ فرموده ﺑﻮدند:

«ﻣﺮدي از ﻓﺮزﻧﺪان ﺗﻮ ﻛﻪ ﺷﻮم و ﻣﻠﻌﻮن و اﺣﻤﻖ و ﺧﺸـﻦ و واروﻧﻪ ﻗﻠﺐ و ﺳﻨﮕﺪل و ﻏﻠﻴﻆ اﺳﺖ و دایی‌ﻫﺎﻳﺶ از ﻃﺎيفة ﻛﻠﺐ هستند، ﮔﻮﻳﺎ او را ميﺑﻴﻨﻢ و اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻢ ﻧﺎم او و ﺻﻔﺘﺶ را و اينکه ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺳﻦ دارد، ذﻛﺮ می‌ﻛﻨﻢ. او ﻟﺸﮕﺮي ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ می‌ﻓﺮﺳﺘﺪ تا آﻧﺎن وارد ﺷﻬﺮ می‌ﺷﻮﻧﺪ و ﻛﺸﺘﺎر و ﻓﻮاﺣﺶ را از ﺣﺪ ميﮔﺬراﻧﻨﺪ و آﻧﮕﺎه ﻛﻪ وارد ﺳﺮزﻣﻴﻦ «ﺑﻴﺪاء» ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﺴﺘﻘﺮ ﮔﺮدﻳﺪﻧﺪ، ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را در زﻣﻴﻦ ﻓﺮو ميﺑﺮد. ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰّوﺟﻞّ می‌ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ:

«وَ لَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب؛

اﮔﺮ ﺑﺒﻴﻨـي، وﺣﺸﺖ‌زده می‌ﺷﻮﻧﺪ و از دﺳﺖ نمی‌روﻧﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ از ﻣﻜﺎنی ﻧـﺰدﻳﻚ گرفته مي‌شوند.»

یعني از زﻳﺮ ﭘﺎﻫﺎﻳﺸﺎن و از ﻟﺸﮕﺮ آﻧﻬﺎ ﺟﺰ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﻮرت او را ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮش ﺑﺮ مي‌گرداند، باقي نمي‌ماند.»9

و در «ﺳﻮرة ﻧﺴﺎء» در ﻣـﻮرد ﻫﻤﻴﻦ لشگر ﺳﻔﻴﺎنی آورده ﺷﺪه ﻛﻪ اﻳﻦ اﻓـﺮاد همگي‌شان دﭼﺎر ﻋﺬاب اﻟﻬـي می‌ﺷـﻮﻧﺪ و از ﺑﻴـﻦ می‌روﻧﺪ؛ ﺑﻪ ﺟﺰ دو ﻧﻔـﺮ ﻛـﻪ آﻧـﻬـﺎ ﻫـﻢ ﺑـﻪ اذن ﺧـﺪا ﺻﻮرتﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﺑﺮﮔﺮداﻧﻨﺪه می‌ﺷﻮد و علّت زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪن آﻧﻬﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺟﺰ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ که سرگذشت لشگرﻳﺎن ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد را ﺑﻪ ﮔﻮش دﻳﮕﺮان ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ.»

«يا أَيُّهَا الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلی أَدْبارِها ...؛10

اي اﻫﻞ ﻛﺘﺎب! ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒـﺮ اﺳـﻼم ﻧـﺎزل ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ‌ﻛﻨﻨﺪة آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑـﺎ ﺷـﻤـﺎﺳـﺖ [ﻛﺘﺎب] اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻳﺪ، ﭘﻴﺶ از آنکه ﭼـﻬـﺮه‌ﻫﺎيي را ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﻢ [ﺑﻪ ﻛﻴﻔﺮ ﺗﻜﺒّﺮ].»

از ﺷـﻴـﺦ ﻣﻔﻴﺪ(ره) ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﻨﺪ از ﺟﺎﺑﺮ از اﻣﺎم محمّدﺑـﺎﻗـﺮ(ع) آﻣﺪه ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺒﺮ در ﻣـﻮرد ﻟﺸﮕﺮ ﺳﻔﻴﺎنی اﺳﺖ.11

در «ﺳﻮرة اﺳﺮاء» آﻣﺪه:

«عَسی رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرينَ حَصيرا؛12

اﻣﻴﺪ اﺳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺎز ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻬﺮﺑﺎنی ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﺑﺎزﮔﺮدﻳﺪ، (ما نیز به کار کیفر شما) برمی‌گرديم و جهنّم را زندان کافران قرار داده‌ایم.»

علیّ بن ابراهیم در ﺗﻔﺴﻴـﺮش - ﻛﻪ ﻣﻨﺴـﻮب ﺑﻪ اﻣﺎم ﺻﺎدق(ع) اﺳﺖ - ﮔﻮﻳﺪ: «اﻣﻴـﺪ اﺳـﺖ ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺎز ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻬﺮﺑﺎنی ﻛﻨﺪ.» يعني ﺷـﻤـﺎ را ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺘﺎن ﭘﻴﺮوز ﻓـﺮﻣﺎﻳﺪ. ﺳﭙﺲ ﺑﻪ بنی‌امیّه ﺧﻄﺎب ﻛـﺮد و ﻓﺮﻣﻮد: «و اﮔﺮ [ﺑﻪ ﻋﺼﻴﺎن و ﮔﻨﺎه] ﺑـﺎزﮔﺮدﻳﺪ،[ﻣﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻘﻮﺑـﺖ بني‌امیّه ﺷﻤﺎ] ﺑـﺮمي ﮔﺮدﻳﻢ0»؛ يعني اﮔـﺮ ﺑـﻪ وسيلة ﺳﻔﻴﺎنی ﺑـﺎزﮔﺮدﻳﺪ، ﻣﺎ ﺑـﻪ وسيلة ﻗﺎﺋـﻢ از آل‌محمّد(ص) بازمی‌گردیم. «و جهنّم را زندان کافران قرار دهیم.» یعنی زندانی که در آن محصور بمانند.13

خسف بیداء

واژة «خسف» به معنای فرورفتن و پنهان و نام سرزمینی بین مکّه و ﻣﺪﻳﻨﻪ اﺳﺖ. ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻔﻴﺎنی ﺑـﺎ ﻟـﺸـﮕـﺮي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺟﻨـﮓ ﺑـﺎ ﺣﻀﺮت ﻣﻬﺪي(عج) ﻋﺎزم ﻣﻜّﻪ می‌ﺷﻮد، در راه ﺑﻴﻦ ﻣﻜّﻪ و ﻣﺪﻳﻨﻪ و در محلّی ﻣﻌﺮوف

ﺑﻪ ﺑﻴﺪاء به صورت معجزه‌آسا در زمین فرو می‌روند.14 درﺧﺼﻮص اﻳﻦ واﻗﻌﻪ، در ﭼﻨﺪ رواﻳﺖ در تفسیر آیة سورة نحل آورده شده است که:

«أَفَأَمِنَ الَّذينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لايَشْعُرُون؛15

آیا کسانی که اعمال بد انجام دادند، از اینکه خداوند آنها را در زمین فرو برد یا بدون اینکه متوجّه باشند، عذاب بر آنها فرستد، ایمن هستند؟!»

در «ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﻴّﺎشي» از اﻣﺎم ﺟﻌـﻔـﺮ ﺻـﺎدق(ع) رواﻳﺖ ﻧﻤـﻮده ﻛﻪ: «آن ﻗﻮم دﺷﻤﻨﺎن ﺧـﺪا می‌باشند که به زمین فرو روند.»16 همچنین ﻃﺒﺮسی رواﻳﺖ ﻧﻤﻮده از اﺑﻮﺣﻤﺰه ﺛﻤﺎلي از اﻣﺎم زین‌العابدین(ع) و حسن مثنی، پسر امام حسن مجتبی(ع) شنیدم که گفتند:

«آنها لشگری در سرزمین بیداء هستند که زیر پای آنها فرو می‌رود و زمین آنها را در کام خود فرو می‌برد.»

در «ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺑﺮﻫﺎن» از ﻧﻌﻤﺎنی و او ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﺧﻮد از ﺟﺎﺑﺮ از اﻣﺎم ﺑﺎﻗﺮ(ع) رواﻳﺖ آورده ﻛﻪ در ﺿﻤﻦ ﺣﺪیثی ﻃﻮﻻنی در وصف ﺧﺮوج ﺳﻔﻴﺎنی ﻓﺮﻣﻮدند: «در آﺧﺮالزّﻣﺎن وقتي ﺳﻔﻴﺎنی ﺧﺮوج می‌ﻛﻨﺪ، ﺑﺎ لشگرش در ﺑﻴﺪاء - ﺑﻴﺎﺑﺎنی ﮔﺴﺘـﺮده - ﻟﺸﻜﺮﮔﺎه می‌ﺳﺎزد، ﭘﺲ ﺻﺪايي از آﺳﻤﺎن ﻧﺪا می‌دﻫﺪ: ای ﺑﻴـﺪاء! اﻳـﻦ ﻣـﺮدم را ﺑﺎ خسف [ﻓﺮو ﺑـﺮدن در زﻣﻴﻦ] ﻧـﺎﺑـﻮد ﻛﻦ! ﭘﺲ زﻣﻴـﻦ ميﺷﻜﺎﻓﺪ و ﺑﻪ ﺟﺰ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺻﻮرت‌ﻫﺎﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه، ﺑﺎقی نمي‌ﻣﺎنند و اﻳﻦ اﻓﺮاد درﺳﺖ از ﺳﮕﺎﻧﻨﺪ و آية زﻳﺮ درﺑﺎرة آﻧﺎن ﻧﺎزل ﺷﺪه ﻛﻪ ميﻓﺮﻣﺎﻳﺪ:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلی أَدْبارِها...» 17 و 18

رﺳﻮل اﻛﺮم(ص) درﺑـﺎرة اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻓﺮﻣﻮده‌اﻧﺪ:

«ﻓﻴﺒﻌﺚ إﻟﻴﻪ ﺟﻴﺶ ﻣﻦ اﻟﺸـّﺎم ﺣـﺘـّي إذا ﻛﺎﻧﻮا ﺑﺎﻟﺒﻴﺪاء خسف ﺑﻬﻢ ...؛19

گروهی از ﺷﺎم ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ می‌ﺷﻮﻧﺪ. ﭼﻮن ﺑﻪ نقطة بیداء می‌رسند، به زمین فرو برده می‌شوند.»

این زمانی است که قائم(عج) به سرزمین بیداء برسد و لشگر سفیانی در برابرش صف‌آرایی می‌کند، پس خدای عزّوجلّ زمین را دستور می‌دهد تا پاهای ایشان را در خود فرو ببرد و بگیرد و دربارة همین مورد است که خدای عزّوجلّ می‌فرماید:

«وَ لَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب ٭ وَ قالُوا آمَنَّا بِهِ ...»20

آن موقع می‌گویند: اینک ما به قائم آل‌محمّد(ص) ایمان آورده‌ایم، «وَ أَنَّی لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعيد ٭ وَ حيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ...»21 یعنی بین آنان و عذاب نشدن، حائل ایجاد می‌شود، «... كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ...» یعنی آنهایی که قبل از آن ایشان را ﺗﻜﺬﻳﺐ می‌ﻛـﺮدﻧﺪ ﻫﻼك می‌ﺷـﻮﻧـﺪ «... مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا في‏ شَكٍّ مُريب» ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺑﻴﺪاء و خسف در آن اشاره دارد22 و در ﭘﺎﻳﺎن ﻫﻢ ﺟﺰ دو ﻧﻔﺮ از آﻧﻬﺎ ﺑﺎقي نمی‌ﻣﺎﻧﺪ و ﺟﺰ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ سرگذشت آنها را به دیگران خبر دهند.

مرحوم علّامه مجلسی روایات متعدّدی در «بحارالأنوار» از امام باقر(ع) و پیامبر گرامی اسلام(ص) در این زمینه نقل کرده است که نشان می‌دهد یکی از مصادیق آیات مورد بحث، اوّلاً مسئلة خروج سفیانی به هنگام قیام مهدی(عج) است و اینکه خداوند آنها را از نزدیک‌ترین مکان که همان سرزمین بیداء می‌باشد، گرفته و نابود می‌کند.23

ﻧﺪاي آﺳﻤﺎنی

ﻧﺪاي آﺳﻤﺎنی ﻳﺎ «ﺻﻴﺤﻪ» يکي دﻳﮕـﺮ از وﻗﺎﻳﻊ حتمي و از نشانه‌هاي ﻇﻬﻮر اﺳـﺖ. اﻣﺎم ﺻﺎدق(ع) در اﻳﻦ ﻣـﻮرد ﻓﺮﻣﻮده‌اند: «اﻟﻨﺪاء ﻣﻦ اﻟﻤﺤـﺘـﻮم ...؛ ﻧﺪاي آﺳﻤﺎنی از اﻣـﻮر حتمي اﺳﺖ.»24

ﻧﺪاي آﺳﻤﺎنی از ﺟﻤـﻠـﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﻇﻬﻮر می‌ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑـﻪ اذن ﺧـﺪاوند متعال، به وسيلة ﺟـﺒـﺮﺋﻴﻞ ﻫﻤـة اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﻳﻦ ﻧـﺪا را می‌ﺷﻨﻮﻧﺪ. يکي از آﻳﺎتي ﻛﻪ در ﺗﻔﺎﺳـﻴـﺮ رواﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﺑﻪ اﻳـﻦ واﻗﻌﻪ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه، اﻳﻦ آﻳﻪ است:

«إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعين؛25

اگر بخواهیم، از آسمان آیتی فرود آوریم که گردن‌هاشان برای آن به حالت خضوع مانَد.»

اخبار بسیار بالغ بر چهارده حدیث از ائمّة اطهار(ع) رسیده ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻛﻪ از آﺳﻤﺎن ﻧﺎزل می‌شود، صیحة آسمانی است که قبل از ظهور حضرت بقیّة‌الله ظاهر می‌شود و از علائم ظهور است.26

ابوبصیر از امام باقر(ع) روایت کرده است که آن ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮدند:

«ﻫﻨﮕﺎمي‌ﻛﻪ آتشی را ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ رﻧﮓ زرد و ﺳﺮخ، ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻳﺪ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺸﺮق ﺳﻪ روز ﻳﺎ ﻫﻔﺘﻪ‌اي ﺳﺮزده است، پس چشم به راه فرج آل‌محمّد(ص) داشته باشید. ان‌شاء‌الله عزّوجلّ که خداوند عزیز و حکیم است.»

سپس فرمودند:

«آن ﺻﻴﺤﻪ ﺟﺰ در ﻣﺎه رﻣﻀﺎن ﺑﺮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ خاست؛ زﻳﺮا ﻣـﺎه رﻣـﻀـﺎن ﻣـﺎه ﺧـﺪا اﺳـﺖ [و آن ﺻـﻴـﺤـﻪ ﻛـﻪ در آن اﺳـﺖ] ﻫـﻤـﺎن آواي ﺑـﺲ ﺑـﻠـﻨـﺪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ(ع) ﺑﺪﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن اﺳﺖ.»

ﺑﻌﺪ ﻓـﺮﻣﻮدند:

«ﻧﺪاﻛﻨﻨﺪه‌اي از آﺳﻤﺎن ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﻀﺮت ﻗﺎﺋﻢ(عج) ﻧﺪا ﺳﺮ می‌دﻫﺪ و ﻫﺮ ﻛﻪ در ﻣﺸﺮق و ﻣﻐﺮب اﺳﺖ، می‌ﺷﻨﻮد. ﻫﻴﭻ ﺧﻔﺘﻪ‌اي نميﻣﺎﻧﺪ؛ ﻣﮕـﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻴﺪار می‌ﮔﺮدد و ﻫﻴﭻ اﻳﺴﺘﺎده‌اي نمي‌ﻣﺎﻧﺪ؛ ﻣﮕﺮ اينکه می‌ﻧﺸﻴﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﻧﺸﺴﺘـﻪ‌ای ﻧﻴﺴﺖ؛ ﻣﮕﺮ اينکه از وﺣﺸﺖ آن ﺻﺪا ﺑﺮ دو ﭘﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮ می‌ﺧﻴﺰد. ﭘﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺮ ﻛﻪ را ﺑﺪان آوا ﻋﺒﺮت ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮﻳﺪ، ﻣـﻮرد رﺣﻤﺖ ﺧﻮد ﻗﺮار می‌دﻫﺪ. ﺻﺪاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﻪ ﺷﻨﻴﺪه می‌ﺷﻮد، آواي ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ روح‌الأﻣﻴﻦ(ع) اﺳﺖ.»

ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮدند:

«آن ﺻﺪا در ﻣﺎه رﻣﻀﺎن در ﺷﺐ ﺟﻤﻌﻪ ﺷﺐ ﺑﻴﺴﺖ و ﺳﻮم اﺳﺖ. ﭘﺲ درآن، ﺗﺮدﻳﺪ ﻧﻜﻨﻴﺪ. ﺑﺸﻨﻮﻳﺪ و اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ و در ﭘﺎﻳﺎن روز، آواز اﺑﻠﻴﺲ ﻣﻠﻌـﻮن اﺳﺖ که ﺑﻪ ﮔﻮش می‌رﺳﺪ ﻛﻪ ﻧﺪا در مي‌دﻫﺪ: ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛـﻪ ﻓﻼنی ﻣﻈﻠﻮﻣﺎﻧﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ. ﺑﺮاي اينکه ﻣﺮدم را دﭼﺎر شکّ و گرفتاری سازد. پس بسی افراد شک‌کننده و سرگردان در آن روز (پدید می‌آیند) که در آتش سرازیر خواهند شد. ﭘﺲ اﮔر در ﻣﺎه رﻣﻀﺎن آوایي ﺷﻨﻴﺪﻳﺪ، در آن ﺗﺮدﻳﺪ ﻧﻜﻨﻴﺪ ﻛﻪ آن ﺻﺪاي ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﺳﺖ و ﻧﺸﺎنة آن اﻳـﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻧﺎم «ﻗﺎﺋﻢ و اﺳﻢ ﭘـﺪرش» ﻧﺪا ﺳﺮ می‌دﻫﺪ.»

و آن ﺣﻀﺮت ﻓﺮﻣﻮدند:

«ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ و ﻗﺒﻞ از ﺧـﺮوج ﻗﺎﺋﻢ(عج) اﻳﻦ دو ﺻﺪا ﺑـﺮﺧﻮاﻫﺪ ﺧﺎﺳﺖ: ﺻﺪايي از آﺳﻤـﺎن و آن ﺑﺪون ﺷﻚ آواي ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﺳﺖ، [ﺑﻪ ﻧﺎم ﺻﺎﺣﺐ اﻳﻦ اﻣـﺮ و ﻧـﺎم ﭘـﺪرش] و ﺻﺪاي دوﻣﻴـﻦ از زﻣﻴﻦ ﺑـﺮ می‌ﺧﻴﺰد و آن آواي اﺑﻠﻴﺲ ﻟﻌﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺪا می‌ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﻼنی ﻛﻪ او ﻣـﻈـﻠـﻮﻣﺎﻧﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ و همة ﻫﺪﻓﺶ از آن اﻳﺠﺎد ﻓﺘﻨﻪ اﺳﺖ، ﭘﺲ ﺻﺪاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ را ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ از صدای دوم (ابلیس) که بدان دچار گرفتاری شوید.»27