پرهیزها در طبّ اسلامی

محمّد علی محمّدی یکتا

چنانچه خوانندگان محترم مستحضرند، از شمارة قبل مجموعه‌ای دربارة طبّ اسلامی را در مجلّه آغاز کردیم که تحت عنوان «چهل منزل طب» است.

در این شماره، ابتدا گریزی داریم دربارة تاریخچة طب.

در روایت داریم که خدای متعال وقتی آدم(ع) را در این دنیا قرار داد، تمام علوم، از جمله علم طب را در اختیارش گذاشت.1

بشر از ابتدای خلقت، نیازمند علمی بوده که خداوند از طریق وحی در اختیارش قرار داده است.

چنان‌که گفتیم، اوّلین اصل از اصول طب، شناخت خداوند متعال و شناخت حجّت‌های او و اطاعت از خداوند متعال و ائمّة معصومان(ع) است.

اصل دوم، پرهیز است. بدون پرهیز، سلامتی به دست نمی‌آید.

امیرالمومنین(ع) می‌فرمایند: «صحّت به دست نمی‌آید؛ مگر با پرهیز.»2

امام موسی بن جعفر(ع) می‌فرمایند:

«هیچ دوایی نیست؛ مگر اینکه دردی را تحریک می‌کند و در بدن، چیزی نافع‌تر و سودمندتر از این نیست که انسان نسبت به آن چیزی که به آن محتاج نیست، امساک و خودداری کند.»3

در احادیث دیگر سفارش‌های فراوانی به پرهیز وجود دارد.

«معده، خانة هر دردی است و پرهیز در رأس هر درمانی.»4

امّا از چه چیزهایی باید پرهیز کرد؟

پرهیز از گناه و حرام

مهم‌ترین پرهیز، «پرهیز از گناه و حرام» است، چنان‌که ائمّة معصومان(ع) فرموده‌اند: ما این‌طور یافتیم که هر چیزی خداوند متعال حلال فرموده، صلاح بندگان در آن و بقای آنها با آن است و بندگان خدا به آن احتیاج دارند و از آن بی‌نیاز نیستند.

و این‌طور یافتیم هر چیزی که خداوند متعال حرام فرموده، بندگان خدا هیچ احتیاجی به آن ندارند و آن محرّمات مفسد و باعث فساد و نابودی و هلاکت هستند.

متأسّفانه در بسیاری از نسخه‌ها دیده می‌شود حتّی افرادی که به عنوان استوانه‌های طبّ سنّتی مطرح هستند، بعضاً در کتاب‌های خودشان در نسخه‌ها، از بعضی از محرّمات استفاده می‌کنند؛ در صورتی که همان بیماری‌هایی که نسخه‌های

حرام برای آن ذکر شده، جایگزین‌های حلال زیادی دارند و لزومی ندارد ما از این محرّمات برای درمان‌ها استفاده کنیم و این یکی از تفاوت‌های مهمّ طبّ سنّتی و طبّ اصیل اهل بیت(ع) است.

پرهیز از پرخوری

پرهیز دیگری که باید انجام شود، «پرهیز از پرخوری» است. امیرالمومنین علی(ع) به فرزند بزرگوارشان امام مجتبی(ع) فرمودند:

«آیا چهار خصلت به شما تعلیم نکنم که به وسیلة آن چهار خصلت از طب بی‌نیاز شوید؟ [...] سر غذا ننشین؛ مگر آن موقعی که گرسنه هستی.»5

یکی از پرهیز‌های مهم، خوردن در حال سیری است. اینکه هنوز انسان اشتهای کامل به غذا ندارد (یعنی غذا کاملاً هضم نشده)، غذای بعدی را بخورد. یکی از اصول مهمّ طب، این است که انسان تا کاملاً گرسنه نشده است، غذا نخورد. اصل بعدی که امیرالمومنین(ع) تعلیم می‌فرمایند، این است:

«از غذا دست نکش؛ مگر آن موقعی که هنوز میل و اشتها به غذا داری.»

یعنی کامل خودت را سیر نکن.

این هم اصل خیلی مهمّی در طب است. اصل بعدی، «خوب غذا را بجو.» است. غذا را نجویده وارد معده نکن و اصل چهارم، «موقع خواب هم خودت را بر بیت الخلا عرضه کن» می‌باشد.

«فاذا استعملت هذا استغنیت عن الطب؛

این چهار مسئلة مهم را که انجام دهی، از طب بی‌نیاز می‌شوی.»

یکی از محاسن ناب کلام اهل بیت(ع) این است که در کوچکترین نسخه، بزرگترین بیماری‌ها را پیشگیری و درمان می‌کنند. تجربه کنید این چهار اصل مهم را و ببینید چقدر در سلامت بدن تأثیر مهمّی دارد!

دربارة کم خوردن روایات فراوانی وجود دارد؛ از جمله اینکه امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«کم‌خوری باعث این می‌شود که بسیاری از بیماری‌ها به طرف انسان نیاید و انسان از خیلی بیماری‌ها مصون می‌ماند.»6

باز می‌فرمایند:

«سلامتی جسم، از کم غذا خوردن و کم آب نوشیدن است.»7

امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«اگر مردم غذا کم می‌خوردند، حتماً بدنشان استقامت پیدا می‌کرد.»8

در روایت داریم، حضرت عیسی(ع) به آقا و خانمی برخوردند که با هم دعوا و مشاجره داشتند. فرمودند: علّت دعوای شما چیست؟ مرد گفت: همسر من زن خوب و صالحی است؛ ولی مشکلی دارد. در سنّ جوانی طراوت و نشاط خود را از دست داده. لذا من میلی به این خانم ندارم. حضرت عیسی(ع) به این خانم توصیه فرمودند: موقع خوردن، خودت را سیر نکن؛ زیرا شادابی صورت گرفته می‌شود. این خانم این دستور را انجام داد و مشکلش حل شد.

ببینید! انبیاء(ع) طبیب مردم بودند. اصل هم همین است. خیلی جاها نسخه‌هایی می‌بینیم به اسم دیگران؛ امّا وقتی بررسی می‌کنیم، می‌بینیم در فرمایش معصومان و پیامبران الهی و ائمّه(ع) عیناً قبل از اینکه دیگران این حرف‌ها را بزنند، این مطالب وجود داشته است؛ امّا متأسّفانه اینها را به اسم خودشان در بین مردم رواج داده‌اند.

در روایات، فواید فراوانی برای کم‌خوری گفته شده است؛ از جمله صفای فکر، رهایی از ابلیس، حضور ملائکه، کثرت تفکّر، تقرّب به خداوند متعال و فواید و برکات بی‌شماری که می‌توانید در روایات، به آنها مراجعه بفرمایید.

در اینجا لازم است تبصره‌ای را اضافه کنیم:

استفاده از غذاهای مصنوعی و حاوی موادهای افزودنی، جزو پرهیز است که باعث ضعف اشتها و کم‌اشتهایی می‌شوند.

کم‌اشتهایی یک بیماری است. باید اشتها تعدیل شود و در حدّ معمول، شخص اشتها به غذا داشته باشد؛ امّا اینکه افرادی به خاطر مشکلات گوارشی کم‌اشتها هستند و خیلی کم غذا مصرف می‌کنند، این‌طور کم غذا خوردن باعث کم‌خونی و ضعف بنیه می‌شود. اگر غذا سالم و موادّ غذایی کاملاً طبیعی باشد، تمام نیازهای بدن در غذاهایی که مصرف می‌کنیم وجود داشته باشد و اشتها هم به اندازة کافی باشد، در این صورت است که انسان نباید پرخوری کند. افرادی که کم‌اشتها هستند، با روش‌هایی که بعداً ذکر می‌شود، باید اشتهای خودشان را تقویت کنند؛ امّا ملاکی که وجود دارد، همان است که امیرالمومنین(ع) می‌فرمایند: تا انسان کاملاً گرسنه نشده، غذا نخورد و قبل از سیری کامل، از غذا دست بکشد. پس یکی از پرهیز‌های مهم، پرهیز از پرخوری است.

پی‌نوشت‌ها: