رواج اسرائیلیات مبارزات امام رضا(ع)

محمّدحسن پاکدامن

یهودیانِ به ظاهر مسلمان مستقر در جامعة اسلامی با رواج اسرائیلیات در پیکرة عقیدتی مسلمانان، سعی در مسخ درونی نظام اسلامی داشتند که در این بین، شخصیت ممتاز امام رضا(ع) با نگرشی کاملاً عقلانی مبتنی بر علوم امامت، به پالایش مباحث کلامی و گفتارهای نوظهور فلسفی اقدام کردند.

مأمون عباسی که بر مسند خلافت اسلامی تکیه زده بود، با شعار خردگردایی! از هرگونه مخالفت با جمودگرایی حمایت می‌نمود و چون برای رسمیت دادن به تفکّراتش نیازمند حزبی علمی و مرامی عقیدتی بود، در تأیید و رواج مکتب اعتزال کوشید. این مکتب که پیشبرد خود را وام‌دار عقل‌گرایی افراطی در لوایِ قدرت سیاسی بود، بعدها در تحلیل‌های تاریخ‌نگاری ادیان، به عنوان نخستین فرقة لیبرال اسلامی یاد شد.1

امّا دستاورد ائتلاف قدرت و اندیشه چنین شد که همگام با طرح شعار آزاداندیشی و پرهیز از جمودگرایی، در دایرة عمل، پیروان مکتب اعتزال هیچ‌گونه تحمّل و مدارایی مبتنی بر احترام اندیشه‌ها و مکاتب فکری از خود نشان ندادند و پایه‌گذار نظام تنبیهی و مجازاتیِ سختی شدند تا بدان‌جا که اشخاصی، همچون احمد بن حنبل نیز از عواقب آن در امان نماندند!

در این میان، ظهور اندیشه‌های ناب رضوی در خلال تکاپوهای ستیزجویانه «خردگرایان بی‌حدّ و حصر معتزله» و «ظاهرگرایان اهل حدیث»، اعتدال و عقلانیت اسلامی را به ارمغان آورد.2

آغازین بدعت‌گزارانِ مباحث کلامی3

دیدگاه سراسر بدعتِ «منع تدوین حدیث نبوی» که تا عهد خلیفة اموی، عمر بن عبدالعزیز (99-101ه‍ .ق.) به بهانة اُنس مردم با «قرآن» و عدم اختلاط وحی الهی با کلام پیامبر(ص) به گونة جدّی بر آن پافشاری می‌شد، فاجعه‌ای تلخ در تاریخ اسلام رقم زد که در نتیجه، عدّه‌ای در پیِ اشتیاق مسلمانان به شنیدن احادیث نبوی(ص)، به رواج مجهولات و خرافات پرداختند. ابن خلدون در این‌باره می‌نویسد:

در کتاب‌های تفسیر، سخنان بی‌سروته زیاد است و سبب آن این است که جامعة اسلامی در آن روز، دور از کتاب و علم بودند و چادرنشینی و بی‌سوادی، بر آنان غالب بود و اگر به شناخت چیزی راجع به آغاز آفرینش، علل اشیاء و راز هستی علاقه پیدا می‌کردند، از اهل کتاب می‌پرسیدند و افرادی مانند «کعب الاحبار»، «وهب بن منبه»، «عبدالله بن سلام» و... مرجع این پرسش‌ها بودند. از این‌رو می‌بینیم، کتاب‌های تفسیر از سخنان آنان پر است. نویسندگان تفسیر در شرح سخنان آنان راه مسامحه را در پیش گرفتند؛ در حالی‌که ریشة این گفتار، یا از «تورات» یا مجعولات آنان است.4

کعب‌الاحبار از مهاجران «یمن» به «مدینه»، در دورة ابوبکر یا عمر از یهودیّت به اسلام پیوست و در دورة عثمان درگذشت. او از منابع علم و دانش اهل کتاب بود. گروهی از تابعان از او حدیث نقل کرده‌اند و در «صحیح بخاری» و غیره، از او روایاتی نقل شده است.5

او در پوشش «آگاهی از کتب عهدین» خصوصاً تورات توانست عقاید یهود را در میان مسلمانان، پخش و به عنوان وحی در عهدین جا زند. از این‌رو در روایات او، مسئلة «جسم بودنِ خدا» و «رؤیت خدا» کاملاً مشاهده می‌شود. او دربارة تجسّم‌بخشی به پروردگار، می‌گوید:

خدا به زمین نگریست و گفت من به برخی از نقاط تو گام خواهم نهاد. در این موقع، کوه‌ها اوج گرفتند (کبر ورزیدند)؛ ولی صخره (بیت‌المقدّس) اظهار تواضع کرد. خدا گام بر روی آن صخره نهاد.6

و دربارة اصرار بر رؤیت خدا می‌گوید:

خداوند، تکلّم و رؤیت خود را میان موسی و محمّد تقسیم کرد؛ تکلّم را بر کلیم و دومی را از آنِ پیامبر اسلام قرار داد.7

پس از مرگ کعب‌الاحبار در سال 34ه‍ .ق.، وهب بن منبّه یمنی (که در همین سال در یمن به دنیا آمد و در سال 114ه‍ .ق. درگذشت) نیز که همانند کعب‌الاحبار آگاه به عهدین بود، کتاب زندگی پیامبران به نام «قصص الابرار و قصص الاخیار» را نگاشت. او در کشمکش مسئلة جبر و اختیار، از طرفدارانِ حکومتِ «تقدیر» بر همه چیز است.

حمّاد بن سلمه از ابوسنان نقل می‌کند از وهب بن منبه شنیدم که می‌گفت:

من مدّت‌ها معتقد به تأثیر قدرت و مشیّت انسان بودم تا اینکه هفتاد و اندی کتاب از کتاب‌های پیامبران خواندم که همگی با هماهنگی خاصّی می‌گویند: هرکس برای خود اختیار قائل باشد، کافر شده است. از این جهت این نظریّه را ترک گفتم!8

این دیدگاه جعلی سبب شد که در اواخر سدة اوّل هجری، مسلمانان به دو فرقه تقسیم شوند.

از این بدعت‌گذارانِ نخستین می‌توان به شخصیت‌های دیگری، همچون ابوهریره، تمیم داری و... اشاره داشت که هریک سهم فراوانی در رواج مجهولات و اساطیر و خرافات یهودی به نام علوم دینی داشتند.

گزیده‌ای از آرای نقّادانة رضوی(ع)

الف. توحید

1. ابوجعفر بزنظی گوید: عدّه‌ای از «ماوراءالنّهر» خدمت امام رضا(ع) رسیدند و عرضه داشتند: ما برای پرسیدن سه مطلب به خدمت شما آمده‌ایم اگر در این سه مورد به ما جواب دادی، خواهیم دانست که تو دانشمند هستی. حضرت فرمودند: «بپرسید.»

گفتند: خداوند در کجا است؟ چگونه است؟ و تکیه‌اش بر چیست؟

حضرت در جواب فرمودند: «خداوند خود، کیفیت و چگونگی را خلق فرموده (و فراتر از کیفیت و چگونگی است) پس خودش اصلاً کیفیت (هستی‌اش حدّ و اندازه و چگونگی) ندارد (و این سؤال در مورد او بی‌معنی است) و جا و مکان را خود خلق کرده (و فراتر از مکان است). پس خود بی‌نیاز از مکان است و تکیه‌اش بر قدرتش بوده و هست.» آنان گفتند: شهادت می‌دهیم که تو دانشمندی.9

2. حسن بن سعید از امام رضا(ع) چنین نقل کرده است که حضرت «آیة 42 سورة قلم»: «یوْمَ یکشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ» (که روایات اسرائیلی آن را به نمایان شدن ساق پای خداوند! در قیامت تفسیر کرده‌اند) را این‌گونه تفسیر فرمودند: «روزی که حجابی از نور کنار می‌رود و مؤمنان به سجده می‌افتند؛ ولی پشت منافقان سخت می‌شود و نمی‌توانند سجده کنند.»10

ب. نفی تشبیه

1. یاسر خادم امام رضا(ع) گوید: از ایشان شنیدم که می‌فرمودند: «هرکس خداوند را به مخلوقات تشبیه کند، مشرک و هرکس چیزی را که خداوند نهی فرموده، به خدا نسبت دهد، کافر است.»11

2. اباصلت گوید: پرسیدم: یابن رسول الله(ص)! معنی این روایت چیست که: ثواب گفتن لااله‌الاالله نگاه کردن به صورت خدا است! حضرت فرمودند: «هرکس خداوند را دارای وجه و صورت و چهره‌ای همانند صورت و چهرة مخلوقات بداند، کافر است. وجه و چهرة خدا، انبیاء، پیامبر و حجّت‌های او هستند.»12

ج. اسرائیلیاتی که امام رضا(ع) آنها را تصحیح نمودند

1. حسین بن خالد گوید: به امام رضا(ع) عرض کردم: مردم از رسول خدا(ص) روایتی

نقل می‌کنند که: «خداوند آدم را به شکل خود آفرید!»

امام(ع) در جواب فرمودند: «خدا آنها را بکشد! اوّلِ حدیث را حذف کرده‌اند [اصل حدیث چنین بوده است:] روزی حضرت رسول(ص) از مقابل دو تن که به یکدیگر دشنام می‌دادند، می‌گذشتند. یکی از آن دو به دیگری می‌گفت: خدا چهرة تو و چهرة هرکس را که به تو شبیه است، قبیح و زشت گرداند! رسول خدا(ص) به او فرمودند: «ای بندة خدا! این سخن را به برادرت نسبت مده؛ زیرا خداوند آدم را به شکل او آفرید.»13

2. ابراهیم بن ابی‌محمود گوید: به حضرت رضا(ع) عرض کردم: نظر شما دربارة حدیثی که مردم از حضرت رسول(ص) نقل می‌کنند که حضرت فرمودند: «خداوند تبارک و تعالی هر شب جمعه به آسمان دنیا پایین می‌آید.» چیست؟ امام(ع) فرمودند: «خداوند لعنت کند کسانی را که کلمات را از محلّ خود، جابه‌جا و تحریف می‌کنند! به خدا قسم! رسول خدا چنین سخنی نگفته؛ بلکه فرموده‌اند: «خداوند تعالی در ثلث آخر هر شب و هر شب جمعه از اوّلِ شب، فرشته‌ای را به آسمان دنیا می‌فرستد و آن فرشته به فرمان خدا ندا می‌کند: آیا هیچ درخواست‌کننده‌ای هست تا خواسته‌اش را برآورم؟ آیا هیچ توبه‌کننده‌ای هست تا توبه‌اش را بپذیرم؟ آیا هیچ استغفارکننده‌ای هست تا او را بیامرزم؟

ای که طالب خیر هستی! به این سو بیا! ای که به دنبال شر هستی! دست نگه‌دار! و این فرشته تا طلوع فجر این ندا را ادامه می‌دهد و چون فجر طلوع کرد، به محلّ خود در ملکوت آسمان باز می‌گردد.»14

د. ردّ جبر و تفویض

1. راوی گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم: آیا خداوند بندگانش را بر معصیت مجبور می‌کند؟!

حضرت فرمودند: «خیر؛ بلکه آنها را مخیّر می‌کند [تا هر چه خواهند، انجام دهند] و مهلت می‌دهد تا توبه کنند.» پرسیدم: آیا خداوند بندگانش را به کارهایی که توان آن را ندارند، مکلّف می‌کند؟! حضرت فرمودند: «چگونه چنین کند و حال آنکه خودش می‌گوید: «پروردگار تو به بندگان ظلم نمی‌کند.»15

سپس حضرت ادامه دادند: «پدرم موسی بن جعفر(ع) از قول پدرم جعفر بن محمد(ع) برایم نقل کردند که: «هرکس گمان کند خداوند بندگانش را بر گناه مجبور می‌کند یا بر کارهایی که طاقتش را ندارند، مکلّف می‌نماید، گوشت قربانی‌اش را نخورید، شهادتش را نپذیرید و پشت سرش نماز نخوانید و از زکات چیزی به او ندهید.»16

2. برید بن عمیر بن معاویه گوید: در «مرو» به خدمت امام رضا(ع) رسیدم و از آن حضرت سؤال نمودم که: از امام صادق(ع) روایتی برای ما نقل شده است که فرمودند: «نه جبر [صحیح] است نه تفویض؛ بلکه [قول حق] چیزی است بین این دو.» معنای این حدیث چیست؟

امام(ع) فرمودند: «کسی که گمان کند خداوند کارهای ما را انجام می‌دهد و سپس به خاطر آنها ما را عذاب می‌کند، قائل به جبر شده است و کسی که گمان کند خداوند مسئلة خلقت و رزق و روزی دادن به مخلوقات را به ائمّه(ع) واگذار نموده است، قائل به تفویض شده است و قائل به جبر، کافر است و قائل به تفویض، مشرک.»

راوی گوید: پرسیدم: پس «اَمرٌ بینَ الأمرَین» (چیزی بین این دو) یعنی چه؟

فرمودند: «یعنی راه باز است که آنچه را خدا دستور داده، انجام دهند و آنچه را نهی فرموده، ترک کنند.»

راوی گوید: سؤال کردم: آیا در مورد اعمال بندگان، مشیّت و ارادة خداوند جاری است؟ فرمودند: «اراده و مشیّت خداوند در مورد طاعات، عبارت است از دستور و رضایت خداوند به آن و عمل و کمک نمودنِ بندگان در انجام آن و اراده و مشیّت خدا در مورد معاصی، عبارت است از نهی کردن و خشمگین بودن از آن عمل و یاری نکردنِ بندگان در انجام آن.»

راوی گوید: پرسیدم: آیا خداوند دربارة اعمال بندگان «قضا» دارد؟ فرمودند: «بلی. بندگان هیچ کاری، چه خیر و چه شر انجام نمی‌دهند؛ مگر اینکه خداوند در مورد آن کار «قضایی» دارد.» پرسیدم: معنی این «قضا» چیست؟ فرمودند: «معنی این «قضا» این است که خداوند حکم می‌کند آن ثواب و عقابی که در دنیا و آخرت به خاطر اعمالشان مستحقّ آن هستند، به ایشان داده شود.»17

پی‌نوشت‌ها: