اخلاق منتظرانه

حسن ملايري

بررسی اجمالی کارکردهای مهدویّت از نظرگاه اخلاق

سرآغاز سخن

مهدویّت بر خلاف برداشت‌هایی که آن را فقط به موضوع سرنوشت آیندة جهان از منظر اسلام منحصر می‌کنند، مجموعه معارفی است که حول محور امام مهدی(عج) شکل گرفته و البتّه بخشی از آن به آیندة بشر مربوط بوده و قطعاً خداوند متعال به وسیلة حضرت مهدی(ع) آیندة روشنی برای جهان در نظر گرفته است. ذکر این نکته از آن جهت مهم است که نباید به این مقوله تنگ‌نظرانه نگریست، بلکه باید مهدویّت را به عنوان علمی میان رشته‌ای در نظر داشت که در تعامل با علوم دیگر، حرف‌های درخور توجّهی برای ارائه دارد. آنچه در ادامه می‌آید، بررسی مباحث مهدویّت از نظرگاه اخلاق است.

کدام اخلاق؟

منظور از اخلاق در مباحث کارکردی مهدویّت و اعتقاد به امام مهدی(عج) چیست؟ اگر در تعریف اخلاق، همانند تعریف مهدویّت، دقیق عمل نکنیم، این سنجش نیز دقیق نخواهد بود. اگرچه گاهی عموم مردم، اخلاق را به گشاده‌رویی و خوش رفتاری معنا می‌کنند، امّا مراد ما از این مقوله، بسیار فراتر از آن بوده و مقصود از اخلاق، صفات و ملکات نسبتاً پایدار در ضمیر شخص است که در تعامل با خود و دیگری، به صورت اختیاری، ظهور و بروز دارد که طبیعتاً به دو بخش فضایل و رذایل تقسیم می‌شود و تحصیل اوّلی و دفع دومی لازم است. نکتة درخور توجّه اینکه، بسیاری از بزرگان اخلاق در قدیم و جدید، شیوة تحصیل فضایل و دفع رذایل اخلاقی را نیز در تعریف علم اخلاق گنجانده‌اند؛1 امّا با توجّه به اینکه نویسنده ساحت اخلاقی را یکی از ساحت‌های تربیتی، همانند ساحت عقلانی، اجتماعی، سیاسی، علمی و غیره می‌داند، ترجیح می‌دهد برای جلوگیری از آمیختگی علوم در فضای کنونی، فرآیند تحصیل اخلاق نیک را در عنوان دیگری، به نام تربیت اخلاقی بررسی کند؛ کما اینکه امروزه این عنوان از اصطلاحات رایج در مباحث اخلاقی تربیتی شده و با همین عنوان، کتب و مقالات فراوانی مشاهده می‌شود؛ البتّه بی‌نیاز از آثار گذشتگانِ علم اخلاق در تشریح مباحث تربیت اخلاقی نیستیم.2

اخلاق اسلامی یا اخلاق مهدوی؟

استفاده از اصطلاح جدیدی به نام اخلاق مهدوی یا منتظرانه، سؤالی را در ذهن مردم و فرهیختگان به وجود آورده است که آیا اخلاق مهدوی، مقوله‌ای غیر از اخلاق اسلامی است یا اینکه فقط تنوّعی در میان است؟ در پاسخ به این پرسش نکاتی بیان می‌شود:

1. جعل هر اصطلاح به منظور رساندن مقصود گوینده از آن است؛ به نحوی که هم جامع مقاصد گوینده باشد، هم مانع از ورود معانی دیگر شود. آیا اصطلاح اخلاق اسلامی توان چنین انتقالی را به مخاطب خود دارد؟

2. مراد از اخلاق اسلامی، بخشی از آموزه‌های اسلام دربارة صفات و ملکات نسبتاً پایدار در ضمیر شخص است که در تعامل و ارتباط با خود و دیگری، به صورت اختیاری، ظهور و بروز دارد و بر محور توحید، ارزش‌گذاری می‌شود. طبیعتاً متن مورد استناد این آموزه‌ها، «قرآن کریم» و سخنان پیامبر عظیم‌الشّأن اسلام(ص) است.

3. پس از رحلت رسول اکرم(ص) در تفسیر و تبیین آیات قرآن، در بین مسلمانان، اختلافاتی پیدا شد. با ممنوع شدن ثبت احادیث آن حضرت، به دستور خلفای

سه‌گانه، تفاوت در برداشت‌ها جدّی شد و مکاتب و مذاهب فراوانی در میان امّت اسلامی به وجود آمد. رسول خدا(ص) نیز پیش‌بینی فرموده بودند که:

«به درستی، امّت من بعد از من بر هفتاد و سه فرقه تقسیم می‌شوند...»3

واضح است که همین تکثّر مذهب در میان مسلمانان، بر برداشت دینی آنها دربارة موضوعات گوناگون و از جمله کلان موضوع اخلاق، تأثیر فراوانی داشته است.

4. عنصر توحید، محور تامّ همة موضوعات دین است؛ به گونه‌ای که ارزش تمام صفات و رفتارهای اخلاقی در اسلام، علاوه بر حسن فعلی، نیازمند حسن فاعلی آن، یعنی نیّت تقرّب به خداوند است و ارزش‌های اخلاقی، اصالتاً تابع نیّت هستند4 و تنها انجام هر عمل اخلاقی مثبت، باعث کمال انسان نمی‌شود.

مشکل در فهم و ارائة اخلاق اسلامی اتّفاقاً از همین محور توحید، ناشی می‌شود؛ زیرا تبیین توحید و تقریر آن در گسترة موضوعات اسلامی و از جمله اخلاق، یکی از همان معضلاتی است که به خاطر رویکردهای گوناگون مذاهب، سبب برداشت‌های مختلف شده است؛ تا جایی که حتّی فرقه‌ای، حکم به گمراهی مذهبی دیگر داده است.

5. مذهب شیعه معتقد است که به اشارات قرآن و کلام رسول خاتم(ص)، تفسیر صحیح توحید و عینیت آن در مسائل دینی و اخلاقی را فقط باید از اهل‌بیت(ع) ایشان جویا شد؛ چرا که پیامبر اکرم(ص) بارها و از جمله در حدیث ثقلین، اهل‌بیت خود(ع) را تا روز قیامت همراه قرآن قرار دادند و فرمودند:

«من شما را ترک می‌کنم؛ در حالی‌که دو امر گرانبها را در میانتان می‌گذارم. اگر به آن دو تمسّک جویید، گمراه نمی‌شوید؛ کتاب خدا و اهل‌بیتم؛ همانا آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض، بر من وارد گردند.»5

این حدیث که در منابع روایی اهل سنّت نظیر «صحیح مسلم»6 نیز آمده است، به خوبی اثبات‌گر مدّعای بالاست. در این صورت، در تبیین مسائل اخلاقی، سیره و سنّت ائمّة معصومان(ع) تنها حجّت پذیرفتنی است و نیز شکل‌گیری نظام اخلاقی اسلام نیز بر محور رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) خواهد بود.

6. در مکتب شیعه، نه تنها اعتقاد به امام و خلیفه در نهادینه شدن حقیقت ایمان، شرط حتمی است، که معرفت به امام هر زمان و محور بودن ایشان در تمام امور و از جمله رفتارهای اخلاقی، از بایسته‌های حتمی اسلام حقیقی است:

«بندة خدا مؤمن نباشد تا آنکه خدا و رسولش، همة ائمّه و امام زمانش را بشناسند و در امورش به امام زمانش رجوع کند و تسلیمش باشد.»7 و چون به گواه تاریخ تا سال 260ه‍ .ق.، یازده امام قبلی از دنیا رفته‌اند، از آن تاریخ به بعد، امام مهدی(عح) دوازدهمین جانشین و وصیّ رسول خدا(ص) که زنده بوده و به دلایلی از کلام رسول خدا(ص) و اهل‌بیت ایشان(ع) هم‌اکنون در پردة غیبت هستند.8

حاصل جمع‌بندی نکات بالا، ماهیت اخلاق مهدوی را مشخّص می‌کند. در حقیقت، اخلاق مهدوی، گونه‌ای از اخلاق توحیدی و اسلامی است که نظام‌مندی، ارزش‌گذاری و تفسیر تمامی مسائل آن بر عهدة نهاد امامت و عینیت یافتن آن بر محور امام دوازدهم، حضرت مهدی(عج) و مقاصد ایشان است.

اخلاق مهدوی در عصر انتظار

عصر غیبت امام مهدی(عج) دوران ویژه‌ای با شرایط خاص است که مهم‌ترین آنها نداشتن دسترسی اختیاری به امام از سویی و غلبة ظاهری جریان جهانی باطل بر جریان حق است. آنچه در این عصر، علاوه بر حفظ دین مهم است، لزوم آمادگی برای قیام امام قائم(عج) است که از آن، به انتظار تعبیر می‌شود. امام جواد(ع) در این زمینه فرموده‌اند:

«قائم ما اهل‌بیت، همان مهدی(عج) است که انتظار در زمان غیبتش لازم است...»9

توجّه نداشتن به ماهیت حقیقی انتظار قیام، به خاطر کاربردهای گوناگون آن، گاهی شخصی را به این تصوّر می‌اندازد که تا قبل از قیام حضرت مهدی(عج)، نباید دست به کاری ویژه زد؛ بلکه باید چشم به راه بود و البتّه مناسک دینی خود را انجام داد؛ این در حالی است که جنس انتظار ظهور با موارد استعمال‌شدة نظیر آن، بسیار متفاوت است. اگر رسول اکرم(ص) فرمودند:

«افضل اعمال امّت من انتظار فرج از جانب خداوند است.»10 هم ایشان در حدیث دیگری قالب انتظار فرج را عملی جهادی معرفی نموده و می‌فرمایند:

«أَفْضَلُ‏ أَعْمَالِ‏ أُمَّتِي‏ انْتِظَارُ فَرَجِ.»11 بنابراین می‌توان در زمینة انتظار، معانی اصطلاحی و مورد نظر روایات را این‌طور بیان کرد که انتظار، چشم به راهی قیام قائم(عج) همراه با تلاش برای آمادگی فردی و زمینه‌سازی اجتماعی، جهت پذیرش و شرکت در بزرگترین حماسة تاریخی نبرد حق و باطل به رهبری او است و با این حساب، منتظر، همان مجاهد و مبارز و زندگی او، زندگی جهادی معنا خواهد شد.12

توضیح بالا نشان می‌دهد که در عصر غیبت، باید زمینه‌های مردمی ظهور امام زمان(عج) و پذیرش حکوت جهانی وی را فراهم کرد تا اذن خداوند متعال به وقوع آن، تعلّق گیرد. توجّه به همین نکتة مهم است که اخلاق در فرهنگ مهدویّت، جایگاه ویژه‌ای در زمینه‌سازی مردمی ایفا و رغبت عمومی را برای پذیرش ولایت ولیّ‌الله الاعظم(عج) مهیّا می‌کند؛ چرا که فرد منتظر با زیبایی‌های اخلاقی، مخاطبانش را به خود و باورهای مهدوی خویش ترغیب می‌کند. از همین‌رو است که امام صادق(ع) در حدیثی گران‌قدر هم به فعّال بودن انتظار و هم به زمینه‌ساز بودن آن، این‌گونه اشارت می‌فرمایند:

«هرکس بودن در شمار یاران قائم(عج) شادمانش می‌سازد، باید به انتظار باشد و با حال انتظار به پرهیزگاری و خلق نیکو رفتار کند و او است منتظر. پس اگر اجلش برسد و امام قائم(عج) پس از درگذشت او قیام کند، بهرة او از پاداش، مثل کسی است که آن حضرت را دریافته باشد. پس بکوشید و منتظر باشید.»13

ایثار، برجسته‌ترین میوة اخلاق منتظرانه

ایثار به معنای مقدّم داشتن دیگران بر خویش است و از والاترین مکارم اخلاقی به شمار می‌رود:

«الایثار اعلی المکارم.»14

از جلوه‌های ایثار، فداکاری در راه دین، به عنوان یگانه راه سعادت بشریت و غلبة آن بر سایر مکاتب بشری است. به همین جهت نسبت بین ایثار با انتظار، درخور بررسی است.

اگر انتظار حضرت قائم(عج) را از جنس جهاد و مبارزه در سنگر حق و ضدّ جبهة باطل معنا کنیم، ماهیت اخلاق در عصر انتظار که می‌توان به آن اخلاق منتظرانه یا زمینه‌ساز نیز گفت، این‌طور تقریر می‌شود که اخلاق منتظرانه، گونه‌ای از اخلاق اسلامی مبتنی بر محور امامت است که تمامی روابط توحیدی خود با دیگران را در عصر غیبت امام مهدی(عج) با نگرشی مجاهدانه، برای آماده‌سازی فردی و اجتماعی، جهت پذیرش حکومت مهدوی و زمینه‌سازی ظهور، معطوف می‌کند.

در چنین نگاهی، مؤلّفه‌های اخلاقی در جریان درگیری دو جبهة حقّ و باطل، بازتعریف می‌شود و در این تعریف، ایثار، مهم‌ترین گزارة اخلاقی است که خود را در روابط اخلاقی منتظران نشان می‌دهد.

توضیح مطلب اینکه، در مصاف جبهة حقّ مهدویّت با باطل، اخلاق در دو حوزة تعامل درونی و تقابل بیرونی، خود را نشان می‌دهد. در حوزة درونی، جبهة انتظار و در تعامل هم‌سنگران و هم‌رزمان با یکدیگر، آنچه بیشتر از همه مطرح و عیار برتری است، ظهور و بروز مهم‌ترین صفت اخلاقی، یعنی ایثار است؛ زیرا تا مؤمن، این صفت برتر را در زمینه‌های گوناگون خود محقّق نکرده باشد که: «... وَ يُؤْثِرُونَ‏ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ‏»،15 به جرگة مجاهد فی سبیل الله بار نخواهد یافت.

آموزه‌های مهدوی، به ویژه ادعیه و زیارات نیز مملوّ از القای همین صفت اخلاقی به مخاطب خود است؛ به عنوان نمونه، دعای عهدی که در صورت مداومت بر خواندن آن، وعدة قرارگرفتن در زمرة اصحاب حضرت قائم(عج) داده شده است، عباراتی نظیر:

«اللَّهُمَ‏ اجْعَلْنِي‏ مِنْ‏ أَنْصَارِهِ‏ وَ أَعْوَانِهِ وَ الذَّابِّينَ عَنْهُ وَ الْمُسَارِعِينَ فِي حَوَائِجِهِ وَ الْمُمْتَثِلِينَ لِأَوَامِرِهِ وَ نَوَاهِيهِ‏ وَ الْمُحَامِينَ عَنْهُ وَ الْمُسْتَشْهَدِينَ بَيْنَ يَدَيْه»16 دارد که در آن، امام زمان(عج) و برگزیدن انتخاب‌های ایشان بر انتخاب خود و در نهایت، دفاع از آن تا سر حدّ شهادت در این طریق، به منتظران ظهور ایشان، آموزش داده می‌شود.

ریشه‌های ایثار

اگر کسی بخواهد ریشه‌های ایثار را بیاید، باید آن را در ایمان به خدای متعال و وعده‌های او و شوق رسیدن به والاترین مقامات انسانی جست‌وجو کند. اصولاً در فرهنگ مهدویّت، منتظران ظهور و حکومت مهدوی، افرادی بلندهمّت هستند که حقیقت دنیا را به خوبی شناخته‌اند و از آن، به عنوان معبری نیک به سوی مقامات اخروی بهره می‌گیرند. با این معرفت است که پا بر روی امیال و منافع شخصی گذاشته و سعادت همة بشریت را آرزو می‌کنند و چون سعادت‌مندی انسان‌ها را در شناخت و پای‌بندی آن به دین می‌دانند، آرمان سیطرة دین الهی را در سراسر جهان در سر می‌پرورانند؛ امّا از آنجا که دین الهی باید به وسیلة خلیفة الهی در

جهان غلبه پیدا کند، مشتاقانه در آرزوی ظهور ولی‌الله اعظم(عج) هستند. آنها حاضرند که شهادت‌طلبانه تمام هستی خود را فدای حضرت قائم(عج) کنند تا آرمان مقدّسشان محقّق شود.

این روحیة ایثارگری منتظران، تنها به امام مهدی(عج) ختم نمی‌شود؛ بلکه به خاطر کامل بودن ایمان، این انسان‌ها در مواجهه با برادران دینی خود نیز همین سجیّه را در پیش می‌گیرند؛ همان‌طور که امام صادق(ع) دربارة علامت‌های مؤمنان کامل فرمودند:

«ایشان در حال آسانی و سختی، اهل نیکی به برادران خود و در سختی‌ها اهل ایثار هستند.»17

در تقابل بیرونی و در مصاف با دشمنان مهدویّت نیز، اصل بر احتیاط و شدید بودن و دوری از هرگونه رابطة دوستانه با آنها خواهد بود که قرآن کریم می‌فرماید:

«أَشِدَّاءُ عَلَى‏ الْكُفَّارِ ...»

نتیجة سخن

با تبیین رابطة بین ایثار و فرهنگ مهدویّت و انتظار، مشخّص می‌شود که توجّه و ترویج فرهنگ انتظار به عنوان پشتوانة قدرتمند صفت اخلاقی ایثار، می‌بایست در اولویت برنامه‌های فرهنگی نهادهای مختلف قرار گیرد؛ زیرا اگر چنین روحیه‌ای که بر اساس بی‌اعتنایی به دنیا و منافع شخصی است، در جامعه ترویج شود، آثار فوق‌العادّه‌ای بر رشد فضایل اخلاقی و افول رذایل اخلاقی خواهد داشت.

پی‌نوشت‌ها: