اصلاحگر خانه

حسین عندلیب

بررسی نقش باور به مرگ و معاد در اصلاح رفتارها و رعایت حقوق خانوادگی

مقدّمه

یکی از باورهای مهمّ اعتقادی دینی که می‌تواند در زندگی انسان‌ها نقش بسزایی ایفا کند، اعتقاد به پدیدة مرگ، زندگی پس از مرگ، حسابرسی اعمال در روز قیامت و پاداش و مجازات افرادر بر اساس رفتارهایشان است. اعتقاد به معاد بر همة ابعاد زندگی انسان‌ها تأثیرگذار است؛ ولی در این نوشتار بیشتر بر جنبه‌های خانوادگی تأکید می‌شود.

1. کاهش استرس‌ها و احساس رضایتمندی

امروزه به رغم پیشرفت‌های علمی و کاهش مشکلات زندگی، اضطراب‌ها و نگرانی‌ها رو به فزونی است. بخشی از این مشکلات بر اثر احساس بی‌هدفی و پوچی در زندگی است. باورنداشتن به زندگی پس از مرگ نیز این مشکل را بیشتر می‌کند. این امر بر خانواده نیز اثر نامطلوب گذاشته است. در خانواده‌ای که تقیّد به اعتقادات وجود ندارد، به سبب بی‌توجّهی به اهداف متعالی، به کارکردهای محدود زندگی خانوادگی اکتفا شده و خانواده‌ها بر اثر بی‌هدفی، به راحتی به جدایی و انحلال کشیده می‌شوند.

اعتقاد به پدیدة مرگ، خانواده را به اهداف پایداری متوجّه می‌کند که موجب پیوند بیشتر اعضای خانواده می‌شود؛ از این‌رو، در خانواده‌های برخوردار از این باور، با وجود مشکلات شدید، مانند معلولیت‌ها، افراد سال‌های طولانی از یکدیگر حمایت عاطفی کرده و احساسی رضایت‌بخش از زندگی دارند.

پژوهش‌های روانشناختی متعدّدی نشان داده است که اعتقاد به پدیدة مرگ و زندگی پس از مرگ، در توجّه به نیازهای یکدیگر و در نتیجة کسب آرامش و دوری از تنش، تأثیر بسزایی دارد.

به باور برخی از روانشناسان، سبب اصلی بیماری‌های روانی و آرامش نداشتن افراد، رویگردانی از آموزه‌های مذهب، از جمله اعتقاد و باور صحیح به مرگ است.1

روانشناسان دین تأکید می‌کنند، اشخاصی که زندگی مذهبی و اعتقاد به مرگ و معاد دارند، به هنگام مشکلات زندگی درهای وسیعی برایشان باز می‌شود؛ چون دنیایی که محسوس ماست، قسمتی از جهان است و بقیة آن با چشم دیده نمی‌شود.

این دنیای محسوس، ارزش و معنای خود را از آن عالم غیب دریافت می‌کند.2 بنابراین اعتقاد و باور به مرگ می‌تواند آرامش و واکنش‌های صحیح و تعرّض نکردن

به دیگران را رقم بزند.

آری! اندیشة فنا برای کسانی که مرگ را پایان زندگی می‌دانند و به جهان دیگری برای ادامة حیات اعتقاد ندارند، چنان‌ جانکاه و دارای فشار روانی است که مجبورند عمر خویش را با تلخی سپری سازند؛ امّا ایمان به خداوند و روز جزا موجب کاهش بحران‌های روحی می‌شود که بر اثر حرص، آز، جاه‌طلبی، لذّت‌گرایی، مادّی‌گری و دیگر خصلت‌های ناپسند به وجود می‌آید.3 امام علی(ع) فرمودند:

«کسی که زیاد به یاد مرگ باشد، از حرص و فزون‌طلبی رهایی می‌یابد و به مقدار کمی از آنچه در زندگی دنیا نیاز دارد، راضی می‌شود.»4

2. ایجاد انگیزه

اثر دوم باور به مرگ، ایجاد انگیزه در افراد و تشویق آنهاست. در کلمات اولیای دین(ع) به پاداش‌ها و نعمت‌های اخروی اشاره شده که در ازای انجام وظایف خانوادگی به فرد داده می‌شود. توجّه به این نعمت‌ها و آسایش در زندگی اخروی، افراد را برمی‌انگیزاند که رفتار‌های خود را در جهت کسب این نعمت‌ها سوق دهند؛ برای نمونه، آیاتی، از قبیل آیة زیر، شوق افراد را در انجام وظایف بسیار تقویت می‌کند.

«شما و همسرانتان در نهایت شادمانی وارد بهشت شوید. سینی‌هایی از طلا و جام‌هایی در برابر آنها می‌گردانند و در آنجا آنچه دل‌ها بخواهد و چشم‌ها از آن لذّت ببرد، موجود است و شما در آن جاودانید و این همان بهشتی است که به خاطر اعمالی که انجام می‌دادید، وارث آن شده‌اید.»5

باور به پدیدة مرگ و رویداد معاد، نقش مهمّی در ایجاد انگیزه برای ادای تکالیف و حقوق اعضای خانواده دارد. «قرآن کریم» به کمک باور به معاد، به شایستگی برای انجام اعمال صالح، انگیزه‌سازی کرده است. یکی از مصادیق عمل صالح، رفتار اخلاقی در بین اعضای خانواده و ادای تکالیف و حقوق اعضای خانواده می‌باشد. خداوند متعال در این‌باره می‌فرماید:

«هر کس امید لقای پروردگار را دارد، باید کار صالح انجام دهد.»6

در این آیه رابطة نزدیک بین ایمان به آخرت و عمل صالح و اخلاص در عبودیت انعکاس یافته و آن دو از بازتاب‌های ایمان به معاد معرفی شده‌اند.7

از نظر علّامه طباطبایی(ره) در این آیه به جای یقین به معاد، امید و رجا به آن ذکر شده است؛ چون حتّی امید به معاد نیز می‌تواند منبع آثاری، مانند عمل صالح و اخلاص باشد.8

در ضمن تعبیر «رجا» با فعل مضارع، اشاره به این نکته دارد که امید و عمل صالح به صورت مستمر و دوشادوش هم به پیش می‌روند.9 جالب است که در این آیه از روز قیامت، به عنوان «روز لقاء‌الله» یاد شده و می‌دانیم این دیدار معنوی و شهود باطنی، اوج تکامل انسان‌هاست و یادآوری آن می‌تواند انگیزه‌ای برای اخلاص کامل و عمل صالح باشد.10

در محیط خانواده بارزترین و مهم‌ترین مصداق عمل صالح، ادای تکالیف و حقوق اعضای خانواده است.

3. مقابلة مناسب با مشکلات

اثر سوم باور به مرگ، نقش آن در مقابلة مناسب با مشکلات است. این اثر با اثر دوم نیز بی‌ارتباط نیست. خانواده‌ای که به فقدان یا معلولیت عزیزی مبتلا می‌شود یا به مشکلات بسیار شدید اقتصادی دچار می‌گردد، کمتر چیزی، مانند باور به معاد می‌تواند او را تسکین دهد. اساساً برخی مشکلات، جبران‌ناپذیر است و افراد تنها با توجّه به پاداش‌های زندگی اخروی می‌توانند خود را آرامش بخشند.

4. کنترل و مهار رفتار نامناسب

اثر چهارم باور به مرگ، نقش مهارکننده و بازدارندة آن است. بسیاری از مشکلات خانواده به مهار نکردن برخی رفتارها بازمی‌گردد. این رفتارها افراد را به تعدّی به حقوق دیگران، تحمیل به دیگران و پرخاشگری‌های می‌کشاند. باور به معاد و یادآوری عواقب بد تعدّی به حقوق دیگران و انجام ندادن مسئولیت‌ها، افراد را تا حدّی از رفتارهای نامناسب باز می‌دارد. برای نمونه، یکی از آثار بدخلقی در خانواده، فشار روحی در عالم برزخ است؛ به گونه‌ای که حتّی اگر فرد در ابعاد دیگر زندگی به وظایف خود عمل کند، ولی در خانواده رفتار نامناسب بروز دهد، در عالم برزخ دچار فشار و سختی شدید می‌شود.

در خصوص سعد بن معاذ که اندکی با خانواده بدرفتاری داشت، حکایتی خواندنی نقل شده است. وقتی که خبر رحلت سعد بن معاذ را به پیامبر(ص) دادند، ایشان با پای برهنه به تشییع وی شتافت. پیامبر اکرم(ص) با دست مبارک خویش بدن مطهّر سعد را درون قبر گذاشت و برای او از خداوند طلب مغفرت نمود.

مادر سعد وقتی این صحنه را دید، خطاب به فرزند گفت: فرزندم! بهشت گوارای وجودت باد‌!

پیامبر(ص) با شنیدن این جمله چهره در هم کشید و با ناراحتی و عتاب فرمود:

«مادر سعد! دربارة امر پروردگار این‌گونه با قاطعیت سخن مگو. هم‌اینک قبر، چنان فشاری بر فرزندت وارد ساخت که شیری که در دوران کودکی از سینة تو نوشیده بود، از سرانگشتانش خارج شد.»

همه مات و مبهوت مانده بودند؛ آخر چرا؟! کسی که هفتاد هزار ملک به تشییع جنازه‌اش آمده‌اند و پیامبر با دست خویش او را دفن کرده و برایش مغفرت طلب فرموده‌اند، چرا باید چنین فشار قبری داشته باشد؟ حضرت در پاسخ فرمودند:

«نَعَمْ إِنَّهُ كَانَ فِي خُلُقِهِ مَعَ أَهْلِهِ سُوء؛11

آری؛ برای آنکه اخلاقش با اهل و عیالش اندکی بد بوده است.»

واژة «سوء» در سیاق نکره آمده است تا نشانة تصغیر باشد. یعنی او به طور مطلق بداخلاق نبوده؛ بلکه اخلاقش با اهل و عیالش اندکی بد بوده و در عرصة اخلاق خانوادگی کامل نبوده است.

به راستی اگر باور به مرگ و عذاب‌ها و ثواب‌هایی که بعد از آن در انتظار فرد است، به طور کامل مورد توجّه سعد بود، با خانوادة خود چنین رفتاری داشت؟ قطعاً چنین نبود؛ بلکه باور به مرگ و التفات به وقوع آن، انسان را در هر لحظه به مراقبت و نظارت بر اعمال خود، به خصوص با خانواده وا می‌دارد.

همچنین در کلمات اولیای دین(ع) به عواقب بدرفتاری با همسر اشاره شده است که توجّه فرد به این عواقب ناخوشایند در زندگی اخروی، می‌تواند او را تا حدّی از رفتار نامناسب بازدارد.

5. رعایت حقوق متقابل

از دیدگاه آموزه‌های اسلامی، هریک از اعضای خانواده در برابر هم تکالیف و همچنین حقوقی دارند؛ همسران با یکدیگر و نیز والدین و فرزندان. مهم‌ترین عامل و ضمانت اجرایی برای ادای تکالیف و حقوق اعضای خانواده، عامل درونی و اندیشه‌ای است.

در محیط خانواده رویکردهای حقوقی و قانونی برای ادای تکالیف و حقوق، راهکار مناسبی نیست؛ بلکه باید اعضای خانواده از نظر اندیشه‌ای به تفکّر صحیح در این خصوص برسند و بر اساس آن اندیشه‌ها، به ادای تکالیف و حقوق دیگر اعضای خانواده اقدام نمایند.

یکی از عناصر مهمّی که می‌تواند اندیشة اعضای خانواده را به تکالیف و حقوق متقابل در محیط خانواده متحوّل نماید، باور به پدیدة مرگ و روز معاد است. هریک از اعضای خانواده اگر به این مهم توجّه داشته باشند که زندگی در این دنیا موقّتی و زودگذر است و روزی مرگ فرامی‌رسد و زندگی جاودانه آغاز می‌گردد و در محضر خداوند متعال باید برای رفتارها و کردارهای خود پاسخگو باشند، تمام کوشش خود را به کار می‌بندند تا به صورت حدّاکثری، تکالیف و حقوق اعضای خانواده را محترم بشمارند و در صدد ادای این تکالیف برمی‌آیند. همچنین باور به مرگ و زندگی زودگذر دنیا این اندیشه را در ذهن اعضای خانواده نهادینه می‌کند که این دنیای زودگذر، ارزش بدی‌کردن به یکدیگر یا آزردن و پایمان کردن حقوق دیگر اعضای خانواده را ندارد. از این‌رو محبّت، جایگزین خشونت و بدرفتاری و احترام و ادای حقوق، جایگزین بی‌اعتنایی و تضییع حقوق می‌گردد.

در واکاوی ریشه‌های بی‌اعتنایی به تکالیف و حقوق اعضای خانواده، مهم‌ترین عاملی که بدان دست می‌یازیم، عامل بی‌تقوایی است.

ریشة بی‌تقوایی در فراموشی مرگ و باور عمیق نداشتن به معاد است. ایمان به معاد، تقوای الهی، مراقب و محاسبه را در پی دارد و چنین اعتقادی انسان را در حالت بیدارباش نگه می‌دارد و او می‌پذیرد که کسی در همه حال مراقب اوست.12 اعتقاد به محاسبة دقیق و عادلانه در جهان آخرت سبب می‌شود که انسان خود را در انجام کارها آزاد مطلق نبیند و تقوا پیشه کند. او در پرتو تقوا و باور به معاد، تکالیف و حقوق اعضای خانواده را به بهترین نحو ممکن ادا کند؛ زیرا تضییع و نادیده گرفتن حقوق اعضای خانواده، مصداق بی‌تقوایی است.

باور به معاد، ضمن تولید تقوا و پرهیزکاری، آن را در افراد و اعضای خانواده نهادینه می‌کند. فرد و خانواده‌ای که به لباس تقوا آراسته شود، گرد ناپاکی و مخالفت با ارزش‌های الهی و انسانی را از خود می‌زداید و چنین خانواده‌ای هرگز تکالیف و حقوقی را که خداوند متعال در برابر سایر اعضای خانواده برای او تعیین کرده است، زیر پا نمی‌گذارد.

گفتنی است که تضییع حقوق اعضای خانواده از مصادیق ظلم و استکبار محسوب می‌شود. قرآن کریم به خوبی ریشة ظلم و استکبار را تعیین کرده است. از نگاه قرآن کریم فراموشی مرگ و معاد سبب بروز ظلم می‌شود.

«وَ اسْتَكْبَرَ.... وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُون‏؛13

در زمین سرکشی و تکبّر کردند... و پنداشتند که آنان را به سوی ما بازنمی‌گردانند.»

با دقّت در این آیة کریمه می‌توان به خوبی دریافت که رعایت عدالت فراگیر و بالطّبع، رعایت عدالت در محیط خانواده - که از مصادیق عدالت فراگیر است - در گرو اعتقاد و باور به معاد و پدیدة مرگ است و آموزه‌های اسلامی به روشنی با ترسیم نظام تکالیف - حقوق در تحقّق عدالت خانوادگی تلاش کرده است.

6. ظهور فضایل اخلاقی

صفات برجستة اخلاق در کنار یاد معاد، به کمال می‌رسند؛ زیرا یاد معاد و عذاب قیامت، انسان را دل‌شکسته و قلب را خاضع می‌کند.

بیشتر کمال‌ها و ایثارها همراه با نوعی محرومیت و تحمّل ناگواری هستند.

اهرمی که بتوان این وزنه‌ها را با آن حرکت داد و آن‌همه ناگواری را تحمّل کرد، همان ایمان به جبران در قیامت و ایمان به پاداش‌های الهی است. راستی چرا آسیه(س)، همسر فرعون، به هیچ قیمتی جذب کاخ و مال و طلاهای همسرش نشد؛ زیرا او به جایی دیگر چشم دوخته بود و می‌فرمود:

«رَبِّ ابْنِ لي‏ عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّني‏ مِنْ فِرْعَوْن‏؛14

پروردگارا! پيش خود در بهشت خانه‏ای برايم بساز و مرا از فرعون و كردارش نجات ده.»‏

آری. هوای بهشت در سر داشتن، این‌گونه کاخ فرعون را برای انسان زندان می‌کند.

زنجیرة فضایل اخلاقی موجود در انسان، با شرایطی پرورش می‌یابند و بارور می‌شوند. ارشاد علمای اخلاق، هرچند در پرورش فضایل اخلاقی مؤثّر است، ولی راهنمایی آنان از دایرة سخن و مذاکرة دوستانه فراتر نمی‌رود؛ امّا مذهب و اعتقاد به پاداش‌ها و کیفرها، فضیلت‌های اخلاقی، مانند انسان‌دوستی، ضعیف‌نوازی، مهربانی به یتیمان، دستگیری از درماندگان و... را در انسان زنده می‌کند و از این جهت، دانشمندان، مذهب را پشتوانة اخلاق می‌دانند.15

خانواده‌ای که اعضای آن معتقدند سرانجام به سوی پروردگارشان بازمی‌گردند، نهایت کوشش خود را در انجام طاعات به خرج می‌دهند و با احساس مسئولیت و کنترل کامل اعمال،16 چه اعمال فردی و چه اعمالی که در قبال دیگر اعضای خانواده انجام می‌دهند، آیندة روشن خود را رقم می‌زنند. در مقابل، انکار معاد، عامل اصلی آلوده شدن به اعمال دوزخی است و انسان را به موجودی بی‌بند و بار و بی‌تعهّد و مسئولیت و به دور از تقوا مبدّل می‌سازد و انسان بی‌تقوا هرگز زیر بار ادای تکالیف و حقوق اعضای خانواده نمی‌رود.

اثر ایمان به معاد در حُسن اعمال به قدری روشن و آشکار است که امیرمؤمنان(ع) از کسی که ایمان به آخرت دارد، ولی در حسن اعمال خویش نمی‌کوشد، تعجّب می‌کنند و می‌فرمایند:

«در عجبم از کسی که می‌داند بر اساس اعمالش به او جزا می‌دهند، چگونه عمل خویش را نیکو نمی‌سازد؟!»17

ثمرة اعتقاد به پدیدة مرگ و معاد، ترک اخلاق مذموم، مانند شحّ، بخل، حسد، کبر و... و رویش صفات کمال، مانند سخاوت، جود، ایثار، انفاق و... است.

پی‌نوشت‌ها: