قلب تسلیم

اسلام، ایمان آوردن به خداوند و شریعت رسول خدا(ص) است و مرزی است که فرد را از یهودیان و پیروان دیگر ادیان جدا می‌کند.1

امام صادق(ع) در تعریف اسلام فرمودند:

«اسلام شهادت به یگانگی خدا و تصدیق رسول خدا(ص) است که به سبب آن، خون‌ها از ریختن محفوظ ماند و زناشوئی و میراث بر آن اجرا گردد و جماعت مردم طبق ظاهرش رفتار کنند؛ ولی ایمان هدایت است و آنچه در دل‌ها از صفت اسلام پا برجا می‏شود و عمل با آن هویدا می‌گردد؛ پس ایمان یک درجه از اسلام بالاتر است. ایمان در ظاهر شریک اسلام است؛ ولی اسلام در باطن شریک ایمان نیست؛ اگرچه هر دو در گفتار و وصف گرد آیند.»2

از تعاریف اسلام چنین برمی‌آید که اسلام، مقدّمه‌ای برای ایمان آوردن است و تا کسی تسلیم نشود، مؤمن نخواهد بود. بدین ترتیب قلبی که ایمان بیاورد، لاجرم پیش از آن، تسلیم شده است. امام صادق(ع) کسب معرفت را از نتایج تسلیم قلب برشمردند. با توجّه به اینکه ایمان، مرحلة بعد از اسلام آوردن است، می‌توان کسب معرفت را از نتایج ایمان نیز دانست. ایشان(ع) ذیل «آیة 46 سورة حج» (أَ فَلَمْ یسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یعْقِلُونَ بِها... ؛ آیا در زمین گردش نكرده‏اند، تا دل‌هایی داشته باشند كه با آن بیندیشند) فرمودند:

«به راستی شما مردمی صالح و شایسته نمی‌شوید تا معرفت پیدا کنید و معرفت پیدا نمی‌کنید تا باور کنید و باور پیدا نمی‌کنید تا تسلیم شوید، [...] شما صالح نمی‌باشید؛ جز اینکه معرفت پیدا کنید و معرفت نیابید؛ جز اینکه تصدیق کنید و تصدیق نکنید؛ جز اینکه تسلیم باشید [...] همانا خدا فرستادگانش را برای امرش برگزید و سپس ایشان را باور دارندگان به بیم‌های خویش انتخاب کرده و فرموده: «هیچ امّتی نیست؛ مگر اینکه در میانشان بیم‌رسانی بوده است.»3 گمراه شد آنکه ندانست و ره یافت آنکه بینا و عاقل گشت. خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: «نکته‏ای است!! دیدگان کور نیست؛ بلکه دل‌هایی که در سینه‏هاست، کور است.»4 چگونه ره یابد کسی که بینا نیست و چگونه بینا شود کسی که تفکّر نمی‌کند...؟!»5

از روایت به وضوح می‌توان دریافت که ره یافتن به طریق معرفت، از مسیر فرستادگان خداوند امکان‌پذیر است و رفتن از راه دیگران، به بیراهه خواهد انجامید؛ امّا آنچه که در این روایت تفسیری مورد تأکید ماست، اشارة امام به این نکته است که قلوب، با تفکّر و تعقّل، به معرفت دست می‌یابند و معرفت قلب

در اثر تسلیم پدید می‌آید.

بنابراین می‌توان نسبت ایمان، اسلام و معرفت را این‌گونه ترسیم کرد:

پی‌نوشت‌ها: