گذرازکوچة آن دختر

به کوشش هادی سحابي

روایت‌هایی از زندگی حاج عبّاس تربتی

اشاره

ملّاعبّاس تربتی معروف به حاج آخوند، روحانی، واعظ و عارف قرن چهاردهم بود. مردی که پس از رحلت، در حرم امام رضا(ع) به خاک سپرده شد. از زندگی ایشان، نکات درس‌آموز فراوانی نقل شده است. کتاب «فضیلت‌های فرامو ش شده» شامل روایت‌هایی از زندگی ایشان است که سا ل‌های زیادی است مطالعة آن توسط علما توصیه شده و مورد استقبال قرار گرفته است. در این نوشتار، روایت‌های کوتاهی از زندگی حاج ملّاعبّاس تربتی را می‌خوانید.

نیروی عجیب حاج آخوند

ممکن است کسانی که سرگذشت ایشان را بخوانند، متحیّر گردند که چطور یک نفر این‌همه نیرو دارد که بی سحری روزه بگیرد، صبحگاهان در شهر «تربت» به مسجد برود، نماز جماعت را ادا کند و به منبر برود و پس از آن، سه یا چهار درس بگوید و جواب اشخاص بسیاری را که یا سؤال دینی داشته یا پول می‌خواسته‌اند، بدهد و پس از ادای نماز ظهر و عصر، پانزده کیلومتر را بپیماید که از آن مسافت در حدود سه کیلومترش سوار بر پالان درشت و ناهموار الاغ بوده و در آن مدّت، یکسره همسفر خود را که صاحب آن الاغ‌ها باشد، موعظه کند و برایش مسائل دینی را بگوید و قرائت حمد و سوره‌اش را تصحیح کند و چون به «کاریزک» (شهری در استان «خراسان») رسیده، بی‌آنکه افطار کند، یک‌راست به مسجد برود یا نماز بخواند یا در منبر موعظه کند و مسئله بگوید یا سرپا پرسش‌های مردم را جواب دهد. آنگاه در حدود چهار ساعت از شب گذشته به ده دیگر برود و مدّتی همین منبر طولانی و پرسش و پاسخ‌ها و نمازهای بسیار در فاصلة منبرها ادامه یافته تا آنکه نیمة شب یا از نیمة شب گذشته با نان و ماست افطار کند؟!

این حیرتی است که همة کسانی که در همان زمان شاهد و ناظر این اعمال بودند، داشتند و متحیّر بودند که این‌همه نیرو در وجود این مرد از کجاست؟!

حتّی برای ناشناس‌ها

در «مکّه» که بودیم، دست مرحوم حاج آخوند از پنجه تا بازو ورم کرد و درد شدید داشت. با این حال برای یکی یکی خویشاوندان و دوستان زنده و مرده‌اش طواف‌های متعدّد انجام می‌داد. با همان دست دردمند، به نیابت بیش از هفتاد، هشتاد نفر نماز طواف نساء خواند. هرکس می‌آمد و می‌گفت به نیابت من هم دو رکعت نماز بخوانید، می‌خواند؛ حتّی برای کسانی که نمی‌شناخت.

گذر از کوچة آن دختر

ملّاعبّاس مردی عارف و مردمی بود که می‌گفتند حتّی فکر گناه را هم نکرده بود. او برای فرزند خود تعریف می‌کرد که: پیش از آنکه با مادرت ازدواج کنم، نام دختری را در کاریزک به قصد ازدواج برای من برده بودند؛ در نهایت ازدواج با او سر نگرفت. من هرگاه که از کوچة آنها می‌گذشتم، حتّی به در خانه‌شان نگاه نمی‌کردم.

زنی که نسخه را خورده بود

روزی که وی برای معالجة دخترش به نزد پزشک رفته بود، مشاهده کرد، خانم بیماری برای بار دوم پیش دکتر آمده و بین آنان چنین گفت‌وگویی رخ داده است:

- نسخة سابق کو؟

- نسخه را خوردم.

- یعنی کاغذ را جوشاندی و خوردی؟!

- آری.

- حیف آن نانی که شوهرت به تو می‌دهد!

حضّار از این مسئله به خنده درآمدند؛ پزشک مجدّداً برای او نسخه‌ای نوشته و به او فهماند که داروها را از عطّاری بگیرد و بخورد؛ نه نسخه را. ساعتی بعد از این ماجرا که همة بیماران معالجه شده و رفته بودند، حاج آخوند پس از دعا در حقّ پزشک، برای معالجة فرزندش چنین گفت:

می‌خواستم خدمت شما عرض کنم آن کلمه‌ای که به آن زن گفتید و زن‌های دیگر خندیدند، آن زن در میان بقیه شرمسار شد؛ خوب نبود.

آخوندی برای مردم

فرزندشان می‌گفت: من که نزدیک به چهل سال از عمرم را در زمان حیات مرحوم حاج آخوند گذرانده‌ام، با اطمینان می‌گویم او مردی بود که نفس خود را کشته بود؛ مثلاً پیش می‌آمد که گاهی بعد از نیمة شب در خانة ما را می‌زدند و ما با وحشت از خواب بیدار می‌شدیم. می‌دیدیم کسی است از خانه‌ای آمده و می‌گوید: فلانی در بستر احتضار است و آقای آخوند به بالینش بیایند.

فوراً بی‌تأمل و بی‌کمترین اکراه، مانند پرندة سبکبالی برمی‌خاست، وضو می‌گرفت و می‌رفت. بسیار اتّفاق می‌افتاد که پس از اقامة نماز، منبر و تدریس به خانه آمده، می‌خواست اندکی بخوابد که درِ خانه را می‌زدند. خانواده‌اش می‌خواستند جواب ندهند؛ ولی ایشان می‌گفت: ببینید کیست.

نمازی که فرق نداشت

فرزند حاج عبّاس نقل می‌کند: در سال 1300ه‍ .ش.، ماه رمضان، مردم «مشهد» پدرم را به اصرار در آن شهر نگه داشتند.

آن ماه در مسجد «گوهرشاد»، نماز ظهر و عصر را می‌خواند و سپس به منبر می‌رفت. مردم بسیاری به وی اقتدا می‌کردند و اغلب از سرشناسان متدیّن در مشهد بودند. این گذشت تا سال 1318ه‍ .ش. که پدرم به سببی از «تربت» به کاریزک برگشته بودند. در بهار آن سال، باران زیاد شده و بسیاری خانه‌ها که خشتی بودند، خراب شده بود؛ از جمله مسجد ده که ریخته و فقط بخش مختصری از آن سالم بود.

پدرم زیر همان قسمتی که نیم فروریخته (و نیم‌سالم) بود، حصیر را پاکیزه کرده بود و سه نوبت نمازش را همانجا می‌خواند.

روزی پدرم برخاست و وضو گرفت و به مسجد رفت. من نیز غنیمت دانستم که نمازی پس از چند سال با آن مرد بخوانم. به مسجد رفتم. از جانبی وارد شدم که او مرا ندید و آهسته جلو رفتم. در رکعت دوم نماز بود و خدا می‌داند که میان این نمازش در حال تنهایی در میان آوارهای فروریختة مسجد این ده، با آن نمازی که در مسجد گوهرشاد به او اقتدا کردم و نیمی از صحن مسجد گوهرشاد و تمام یک شبستان از جمعیتی که به او اقتدا کرده بود، پر بود، از لحاظ طمأنینه و قرائت و همة ذکرهای واجب و مستحب، ذرّه‌ای تفاوت وجود نداشت.