ایده‌پردازان اتوپیا اسماعيل شفيعي سروستاني

اتوپیا،1 در اصل واژه‌ای یونانی و از دو کلمة «Ou» به معنای «بی» و «Topos» به معنای «مکان» تشکیل شده است؛ جایی که وجود ندارد؛ لامکان و هیچ جا.

برای نخستین‌بار، توماس مور2 (1478-1535 م.)، وزیر هنری هشتم، پادشاه «انگلستان» با نگارش کتابی با همین عنوان آن را به کار برد. وی در همین اثر، سعی در ارائة تصویری از جامعه‌ای آرمانی داشت که در آن، از معضلات جامعة بشری خبری نبود. کتاب مور در قرن شانزدهم میلادی که نطقه عطف بسیار مهمّی در تحوّلات اجتماعی، سیاسی اروپا بود، به زودی شهرت یافت.

به نوشتة مترجمان فارسی، اتوپیای مور:

این کتاب سرسلسلة آثار بسیاری در اروپا دربارة جامعة آرمانی و ساخت و سازمان آن به شمار می‌آید... و نیز کتابی است که جوهر بسیاری از سخنانی را که بعدها در تمدّن اروپایی مطرح شد، در خود دارد و از این جهت، کتابی است که با سرنوشت تمدّن اروپایی پیوندی نهانی و ژرف دارد...3

جناب دکتر رضا داوری اردکانی در بیان وجهة زمینی و این جهانی اتوپیا می‌نویسد:

گفته‌ایم که «اتوپیا»، نام کتاب توماس مور است و معنی «لا مکان و هیچ‌جا» می‌دهد. آن را با «ناکجاآباد» اشتباه نکنیم که در رسالة «آواز جبرئیل» شیخ شهاب‌الدّین سهروردی به آن اشارتی شده است. آن ناکجا آباد، بلدة جماعت پیران مجرّد است... «و از آن اقلیم است که انگشت سبابه [اشاره] به آنجا راه نبرد.» ولی اتوپی مدینة زمینی است که اهل آن، مقام و جای معیّن در مدینه دارند و این را قانون مدینه - که آن هم بشری و زمینی است - مقرّر کرده است.4

اتوپیا‌نویسی از اقتضائات عصر جدید غرب است؛ از آن زمان که بشر از آسمان و بهشت وعده داده شدة ادیان آسمانی روی برگردانده، سر در پی مدینه‌ای بهشت‌گونه در زمین گذارد.

در این بهشت زمینی، مرگ و استکمال و عشق و تفکّر وجود ندارد... در اتوپی، مردمان به فرشته تشبّه می‌کنند؛ امّا فرشته‌صفتی آنان ربطی به دیانت ندارد.5

مغرب‌زمینیان از آسمان روی برگردانده، همة آرزوهای خود را در اتوپیاهای ترسیم شده جست‌وجو و آمد و شد هریک از ایدئولوژی‌های سیاسی، اجتماعی را منزلی از منازل راه پر فراز و نشیب آن «لامکان» تلقّی کردند؛ امّا دیری نگذشت که آنان از آسمان رانده و در زمین نیز واماندند.

کُندُرسه،6 فیلسوف و دانشمند فرانسوی، در قرن هجدهم میلادی نوشت که تمام آرزوهای ما دربارة آینده، در این سه آرزو خلاصه می‌شود:

اوّل اینکه اختلاف و عدم تساوی میان اقوام از بین برود؛ دوم اینکه در زندگی هریک از اقوام، مساوات به مرتبة کمال برسد و بالأخره آرزوی سوم این است که «کمال بشر» و

«بشر کامل» محقّق شود.

سخن کندرسه بسیار دلنشین است؛ امّا دلنشین بودنش از آن است که آرزوست و آرزو باید زیبا و دلنشین باشد. قریب به دو قرن از زمانی که کندرسه آرزوی خود و قوم غربی را بیان کرده است، می‌گذرد و این حرف، دیگر اثری که در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی داشت، ندارد و «والیوم» و داروهای مسکّن و مخدّر دیگری جای آن را گرفته است.7

تأسیس اتوپیا در زمین، در لابه‌لای آثار اتوپیانویسان ماند و با آرزوهای محقّق‌نشدة بشر عصر مدرن به گور سپرده شد و آدمی، در جایی میان آسمان و زمین معلّق ماند. تمدّنی بی‌خدا برکشیده شد، بر بستر حوزة فرهنگی و فکری مخصوص خودش؛ متّکی بر اومانیسم، سکولاریسم و اباحیّت؛ نظامی آکنده از آلودگی‌های کاپیتالیستی و بحران‌های سخت آخرالزّمانی.

«تمدّن غربی» در صورت ماکیاولی آن، تمدّن دروغ و روی و ریاست و این صفت نیز مکمّل قدرت سیاسی و نظامی و اقتصادی آن است که البتّه اختصاص به این سیاست یا آن ایدئولوژی ندارد؛ زیرا ایدئولوژی‌ها و سیاست‌ها مظهر و تابع تمدّن است.8

اتوپیای غرب مدرن و برکشیده شدنش در آن صبحگاهِ بریدن از آسمان و چشم دوختن بر زمین، به امید تأسیس بهشتی در زمین را، شیطان در گوش یهود زمزمه کرده بود؛ با آرزوی حیاتی بی‌مرگ و زندگی‌ای دراز تا همیشه!

پس از توماس مور، اتوپیا‌نویسان فراوانی در چشم ساکنان غرب، لامکان‌هایی در دوردست را ترسیم و انگشت اشاره به سوی آن دراز کردند.

«آتلانتیس»9 فرانسیس بیکن،10 «شهر آفتاب»11 توماسو کامپانلا،12 «اوشیانا»13 جیمز هرینگتون،14 «شهر زرّین»15 فرانسوا ماری16 ملقّب به ولتر17 و... از این زمره‌اند.

حتّی اشخاصی، چون مارکس و یارانش، اتوپیای کمونیستی به ظاهر بی‌طبقه را بر گردة کارگران انقلابی، علیه نظام سرمایه‌داری بر کشیدند و صفحات سیاهی را بر دفتر اتوپیانویسی افزودند.

چه بسا برای کسانی که از قرن شانزدهم میلادی، سینه سپر کرده و بر فروپاشی حوزة فرهنگی سنّتی و نفی پایه‌های نظری و فکری آن (مرگ‌اندیشی، کمال‌طلبی، عشق و تفکّر) اصرار ورزیدند، معلوم نبود که منزل آخر کجاست.

سر برآوردن نازیسم هیتلری در «آلمان»، انقلاب بلشویکی و سوسیالیسم «شوروی» و لیبرال سرمایه‌داری «آمریکا»، سه جریان انحرافی و عارض شده بر اتوپیای عصر مدرن نبودند؛ بلکه فرزندان بلافصل و مابه ازای خارجی و ظهور عینی اندیشة شکل‌گرفته در خانة جان بنیان‌گذاران پیدا و ناپیدای آنها بودند.

این سخن ناظر بر این است که کمال بشر در ترقّی زندگی مادّی و پیشرفت تکنیک و تکنولوژی قابل شناسایی نیست؛ اگرچه تلاش‌های صورت گرفته برای راحت‌تر شدن زندگی در عصر مدرن را بی‌اهمّیت قلمداد نمی‌کنیم؛ امّا نه گمشدة جان بشر آسایش است و نه منزل آخر سیر و سفر بشر در عرصة هستی، دست‌یابی به رفاه و راحتی است که بخواهد برای دست‌یابی بدان، از عالی‌ترین گوهر وجودی‌اش بگذرد و کمال حقیقی را ما به ازای آن واگذارد و چونان بردگان، بی‌عشق و تفکّر، عبد و بردة اربابان قدرت شود.

بر هیچ‌کس پوشیده نیست که بشر در تمدّن غربی تا آنجایی آزاد است که در حدود مبانی و اصول نظری و قواعد عمل و ارزش‌های معتبر در این تمدّن باقی بماند و مخصوصاً آزادی عمل او تا جایی است که با اغراض و غایات تمدّن مناسبت داشته باشد.

البتّه با نظر اجمالی به دورة جدید تاریخ غرب، می‌توان گفت که فی‌المثل آزادی در آراء و عقاید دینی وجود دارد. هیچ‌کس را دیگر به جرم ردّه گفتن مجازات نمی‌کنند و البتّه این درست است. آزادی در اعراض از دیانت وجود دارد؛ زیرا این تمدّن اصولاً تمدّن غیردینی است و در همه جا گوش‌ها را پر می‌کنند که همة مردم با صرف نظر از تعلّقات دینی و نژادی و قومی و... می‌توانند هم‌زیستی

مسالمت‌آمیز داشته باشند (و البتّه به کمک هم در تحقّق مقاصد تمدّن بکوشند)؛ امّا این تعلّقات تا وقتی قابل تحمّل است که صرفًا جنبة رسمی داشته باشد و آثار جدّی بر آن مترتّب نباشد؛ وگرنه تفکّر دینی در تمدّن جدید قابل تحمّل نیست.18

ارادة معطوف به قدرت، مناسبت‌ترین تعریف و جامع‌ترین آن برای انسان معاصر در عصر حاضر و اتوپیای غرب است. هریک از انسان‌ها، حسب موقعیت و توانایی، مبدّل به یک «من» شده‌اند؛ متمایل به قدرت و اعمال قدرت بر غیر خود و به همان نسبت نیز مستغرق در ساحت مادّی حیات و جنبة حیوی خودند و بر آن نیز اصرار می‌ورزند.

جورج اورول انگلیسی،19 در رمان «1984» تصویر و توصیف بسیار نزدیکی از عصر قهر، استیلا و عصر ارادة معطوف به قدرت، ارائه کرده است.

این رمان بیانیّة سیاسی شاخصی در نقد و ردّ نظام‌های توتالیتر و تمامیت‌خواه و نیز به طور مشخّص، «کمونیسم» شناخته می‌شود. جز این، در رمان ۱۹۸۴، شخصیّت اصلی داستان، وینستون است. او در یک جامعة دستوپیا زندگی و کار می‌کند؛ سرزمینی که در آنجا، همه چیز تحت کنترل شدید قرار دارد.

دستوپیا،20 جامعه‌ای است خیالی که پلیدی‌ها و رذایل آن با هدف عبرت‌آموزی اخلاقی یا سیاسی به تصویر کشیده می‌شوند. دستوپیا، «ویران شهر»21 در مقابل اتوپیا و مدینة فاسده است.

اتوپیایی که دستوپیا از آب درآمد!

ساکنان قرن هجدهم میلادی در رؤیای اتوپیای (آرمان‌شهر) پیشرفت و ترقّی بی‌سر و دستار وارد میدان شده و با چشم‌پوشی از همة سوابق و لواحق قومی و ملّی و مذهبی، رو به جهان مدرن و مدرنیزاسیون به راه افتادند. ساکنان «آسیا» و «آفریقا» نیز با تأخیری کم و بیش دویست ساله، در پی غرب روانه شدند و اگرچه آنان چون «ژاپن» غربی نشدند، امّا غرب‌زده و ماشین‌زده شدند و جایی میان زمین و آسمان معلّق ماندند.

قرن بیستم میلادی، به تدریج پرده‌ها را بالا زده و ازدحام و آوار بن‌بست‌ها و بحران‌ها را بر بشر برملا کرد و معلوم ساخت که اتوپیای رؤیایی پرزرق و برق، چیزی جز دستوپیا و ویران‌شهری بیش نبوده است.

آنچه که بر جمیع مناسبات فردی، اجتماعی و فرهنگ و تمدّن خلق جهان در طول قرون اخیر - واسپس رنسانس - واقع شد و انطباق آن با مندرجات پروتکل‌های دانشوران صهیون، بهترین دلیل برای اثبات صحّت بخش قابل توجّهی از آن‌همه نقشه و تدبیرگری است.

پروتکل های دانشوران صهیون، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و برنامه‌های منسوب به جمعی از علمای یهودی صهیونیست برای تخریب بنای اخلاقی و اعتقادی مردم و زمینه‌سازی برای سلطة جهانی است.

نخستین‌بار، اندکی پس از جنگ جهانی اوّل، این مجموعه از زبان روسی به زبان انگلیسی، ترجمه ومنتشر شد. طیّ همة سال‌های گذشته گفت‌وگوهای بسیاری در ردّ یا اثبات این پروتکل‌ها و انتساب آنها به دانشوران یهودی به میان آمده است. برخی آن‌همه را حاصل توهّم توطئه و جعل، اعلام و در ردّ آن کوشیدند.

به اعتبار اصل منطقی و معقول،

اَدَلُّ الدَّلِیلِ عَلَی اِمکَانِ الشَّیءِ وُقُوعُه؛

بهترین دلیل بر وجود چیزی، آن است که آن چیز واقع شود.

جمعی از اندیشمندان و متفکّران غربی - چنان‌که قبلاً بیان شد - و پس از آنان، هنرمندان و حتّی سینماگران، به درستی از آنچه در جریان بود، اطّلاع یافته یا با مشاهدة مناسبات و معاملات جاری، سعی در ارائة تصویری واضح از رخدادها کردند تا شاید با متذکّر ساختن مستقیم و غیرمستقیم مردم و ارائة انتقادهایی گزنده، مانع از تداوم این جریان شوند. غافل از آنکه از سویی، تیر از چلّة کمان خارج شده و تا آخرین مرحله و مرتبه و ظرفیت نهفته پیش خواهد رفت و از دیگر سو، عواملی سایه‌نشین، مستقر در لژهای مجامع مخفی، عروسک‌گردانانی را می‌مانند که به عروسک‌های خیمه شب‌بازی صحنة سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نقش می‌دهند و آنان را به حرکت وا می‌دارند تا داستان، مطابق خواست خودشان پیش رود.

به واقع، حرکت عروسک‌ها ظهور عینی اندیشه و تدبیر عروسک‌گردانان است؛ چنان که مناسبات فرهنگی و معاملات عملی تمدّنی، جملگی، عینیت‌یافتة تفکّر و سوگیری کلّی‌ای هستند که بشر، دانسته و ندانسته، متأثّر از مرام‌ها و استراتژی بنیان‌گذاران، آن‌همه را پی گرفته و به آنها مؤمن شده است و اینک، چون معتقدی و راهبی، آن‌همه را مرعی می‌دارد تا مقرّب و مقبول واقع شود.

صحبت از اتوپیای یهود، معطوف به رؤیایی است که در چشم‌ها جلوه داده شد؛ شعبده‌ای که در خود، دستوپیا و ویران‌شهری وحشتناک را پنهان داشت تا بر گردة آن، یهودیان مجال برکشیدن آرمان‌شهر جهانی خود را به دست آورند.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: