نبردهای مستقیم یهود با اسلام(2)

تبار انحراف؛ پژوهشی در دشمن‌شناسی تاریخی

تنبیه مقتدرانة خیانتکاران یهود بنی‌قریظه

پس از فرار احزاب و اطمینان مسلمانان از این خبر، به فرمان خداوند، مسلمانان بی‌درنگ به سراغ «بنی‌قریظه» رفتند که برخلاف پیمان خویش، در زمان یورش دشمن، از پشت به «مدینه» هجوم آورده بودند. سپاهیان پیامبر(ص) قلعه‌های بنی‌قریظه را محاصره کردند. این محاصره پانزده روز به طول انجامید. پس از اینکه بنی‌قریظه از محاصره به تنگ آمدند، از پیامبر(ص) خواستند ابولبابه بن عبد المنذر را که از هم‌پیمانان اوسی آنان بود، نزد آنان بفرستد تا با او رایزنی کنند. ابولبابه در جمع پریشان یهود حاضر شد. آنان پس از یادآوری کمک‌های خود به اوسیان در جنگ‌های جاهلی و اظهار پشیمانی از پیمان‌شکنی خود با پیامبر(ص) از او پرسیدند: آیا خواستة محمّد را در تسلیم شدن بپذیریم؟ او گفت: آری و در عین حال به گلوی خود اشاره کرد که یعنی تسلیم شدن، برابر با مرگ است. وی فوراً متوجّه خیانت خود شد و ناراحت و پشیمان از دژ بنی‌قریظه بیرون آمد. او بدون اینکه نزد مسلمانان بازگردد، به مسجد رفت و خود را به ستونی بست و استغفار کرد. وی هفت یا به قولی پانزده روز در گرمای شدید خود را بسته بود و می‌گفت: یا می‌میرم یا توبه‌ام پذیرفته می‌شود. دخترش تنها در موارد ضرورت و نماز، او را باز می‌کرد؛ تا اینکه خداوند با نزول آیه‌ای، پذیرش توبة وی را اعلام کرد.

خطای ابولبابه نزدیک بود که بنی‌قریظه را از تسلیم شدن باز دارد؛1 امّا به نقل ابن هشام، تهدید علیّ بن ابی‌طالب(ع) آنان را بعد از حدود یک ماه محاصره، از قلعه‌ها بیرون کشید. علی(ع) همراه زبیر جلو رفتند و فریاد زدند:

«ای سپاه ایمان! به خدا سوگند! یا آنچه حمزه چشید، خواهم چشید یا قلعه را فتح خواهم کرد.» اینجا بود که بنی‌قریظه ترسیده و تسلیم شد.2 پس از تسلیم بنی‌قریظه، اوسی‌ها نزد پیامبر(ص) آمدند و گفتند: بنی‌قریظه هم‌پیمان ما بودند؛ همان‌گونه که بنی‌قینقاع را به واسطة «خزرج» بخشیدی، بنی‌قریظه را هم به واسطة ما ببخش.

پیامبر(ص) فرمودند:

«آیا حاضرید سعد بن معاذ (رئیس اوس) دربارة آنها حکم کند؟» گفتند: آری. پیامبر(ص) دستور دادند سعد بن معاذ را که به عنوان حَکم انتخاب شده بود، حاضر کنند. سعد در نبرد «خندق» تیر خورده و شاهرگ دستش قطع شده بود و حال خوبی نداشت. با این حال، وی را حاضر کردند. او نخست از بنی‌قریظه دربارة حکمیت خود تعهّد گرفت و گفت: آیا حکم مرا خواهید پذیرفت؟ گفتند: آری. آنگاه حکم کرد که مردان بنی‌قریظه کشته و زنان و فرزندانشان اسیر شوند و اموالشان قسمت مسلمانان شود. پیامبر(ص) فرمودند:

«این همان حکم خداوند دربارة ایشان است.»3 سعد پس از این حکمیت، به دلیل شدّت جراحت به شهادت رسید.4

یهود می‌توانست با پذیرش اسلام، اگرچه به زبان جان خویش را از مرگ نجات دهد، امّا آنان نه تنها از پذیرش اسلام که شرط سلامتشان بود، خودداری کردند، حتّی حاضر نشدند عفو و بخشش پیامبر رحمت را برای رهایی از مرگ بپذیرند.

هنگامی‌که کعب بن اسد، بزرگ بنی‌قریظه را برای اعدام آوردند، به پیامبر(ص) گفت: اگر یهودیان مرا به ترس از شمشیر متّهم نمی‌کردند، از تو پیروی می‌کردم.5

بناش بن قیس گفت: اگر آزاد هم بشوم، به قتلگاه قوم خود خواهم آمد تا همچون آنان کشته شوم.6

زبیر بن باطا که بدون پذیرش اسلام، مورد شفاعت پیامبر(ص) قرار گرفت، گفت: پس از مرگ بزرگان یهود، زندگی لذّتی ندارد؛ مرا به قتلگاه ببرید و با شمشیر خودم بکشید.7 برخی نیز بدون آنکه اسلام آورند، به سبب بالغ نبودن یا شفاعت فردی از مسلمانان، آزاد شدند.8

بنابراین، حتّی مسلمان شدن نیز شرط رهایی آنان نبوده است و آنان می‌توانستند با اظهار پشیمانی از توطئه، به زندگی ادامه دهند؛ امّا حاضر به این کار نشدند و مرگ را ترجیح دادند. بی‌شک، اگر آنان زنده می‌ماندند، همچنان به فساد و شورش و توطئه علیه حکومت نوپای اسلامی ادامه می‌دادند و هیچ عاقلی چنین دشمن قسم‌خورده‌ای را برای خود تحمّل نمی‌کند.9

صلح، پل پیروزی

پیامبر(ص) خود را در میان سه ضلع مثلث یهود، مشرکان و منافقان می‌دیدند که به ترتیب در شمال، جنوب و داخل مدینه، مسلمانان را در میان گرفته بودند. ایشان در این وضعیت، با یک حرکت دقیق، خود را برای مدّتی از ضلع جنوبی این مثلث شوم، آسوده‌خاطر ساختند. آن حضرت برای انجام عمره محرم شدند. به مشرکان خبر دادند که رسول الله(ص) به سوی «مکّه» می‌آیند. آنان گمان کردند پیامبر(ص) قصد حمله به مکّه را دارند. از آنجا که مشرکان آمادگی نبرد را نداشتند، هیئتی برای مذاکره فرستادند. حضرت فرمودند:

«ما قصد عمره داریم.» گفتند: اجازه نمی‌دهیم. پیامبر(ص) فرمودند:

«به زور وارد می‌شویم.» گفتند: می‌جنگیم. همة اصحاب گفتند: یا رسول الله! تا آخرین نفس می‌ایستیم. مشرکان که آمادة عملیات نبودند، هیئتی دیگر فرستادند و گفتند: اکنون وقت جنگ نیست. شما اگر وارد مکّه شوید، حیثیت ما شکسته می‌شود. امسال بازگردید و سال دیگر بیایید. حضرت از این فرصت بهره گرفتند و پیمان عدم تعرّض به مدّت ده سال را با مشرکان امضا کردند. بدین ترتیب، قدرتمندترین دشمن پیامبر(ص)، یعنی جناح شرک، از آن مثلث بیرون رفت.

مطابق این پیمان، «قریش» و مسلمانان متعهّد شدند که به مدّت ده سال، جنگ و تجاوز را بر ضدّ یکدیگر ترک کنند تا امنیت اجتماعی و صلح عمومی در «عربستان» ایجاد گردد. مسلمانان مقیم مکّه می‌توانستند آزادانه، شعائر مذهبی خویش را انجام دهند و قریش حقّ تعرض، آزار و تمسخر آنان را نداشت.10

در جریان «صلح حدیبیّه» بیشتر اصحاب، به ویژه یکی از آنها، به شدّت مخالف صلح بود. او برآشفت و به پیامبر(ص) گفت: آیا تو به راستی رسول خداوندی؟ فرمودند:

«بله.» گفت: مگر ما مسلمان و آنان کافر نیستند؟ پیامبر(ص) فرمودند:

«بله.» گفت: پس چرا ما خواری و ذلّت را متحمّل شویم؟ پیامبر(ص) فرمودند:

«من بدانچه مأمورم، عمل می‌کنم.» آن صحابی برخاست و به اصحاب گفت: مگر او به ما وعده نداد که وارد مکّه شویم؟ پس چگونه جلوی ما گرفته شده و باید به خواری بازگردیم؟ اگر من یار و یاوری داشتم، هرگز تن به این خواری نمی‌دادم.11

آیا برخورد شدید این صحابی با پیامبر(ص) در جریان صلح حدیبیّه را باید به حساب تعصّبات شدید او گذاشت یا این حسّاسیت، ناشی از ارتباط و نقش او در این مثلث و درک عمیقش از نقشة دقیق پیامبر(ص) در انهدام این مثلث بوده است؟

یهود و جنگ خیبر

خیبر، قلعه‌ای شکست‌ناپذیر

پس از شکست یهود در مدینه، چهارمین خاکریز یهود، علیه پیامبر(ص) وارد نبرد شد. یهود در «خیبر» به تجمّع نیرو پرداخت و خیبر را که در شمال مدینه قرار داشت، به پایگاهی برای توطئه و حرکت‌های نظامی علیه پیامبر(ص) مبدّل ساخت. یهودیان خیبر، شمال مدینه را ناامن ساخته و مانع گسترش اسلام در آن مناطق بودند.

پس از شکست بنی‌قریظه، یهودیان خیبر و قبایل هم‌پیمان آنان، با اطمینان به نیرو و امکانات خود، به ویژه قلعة شکست‌ناپذیر خیبر، نقشه‌ای برای حمله به مدینه طرح‌ریزی کردند.12

مسلمانان دریافته بودند که جز با قطع ریشة فساد، توطئه‌های یهود پایان نخواهد یافت. پس از صلح حدیبیّه و آسوده شدن خاطر مسلمانان از جبهة شرک، سپاه شش هزار نفری مسلمانان به فرمان پیامبر(ص) از مدینه به سوی خیبر رهسپار شد. عملیات خیبر در آغاز محرّم سال هفتم هجرت بود. عملیات نظامی در ماه‌های حرام از نظر اسلام ممنوع، امّا دفاع جایز است. حرکت پیامبر(ص) در ماه محرّم، یعنی ماه ممنوعیت هجوم، از دفاعی بودن حرکت حکایت دارد؛ درحالی‌که تاریخ، حرکت پیامبر(ص) را هجوم معرفی می‌کند. خیبر دارای دژهای مستحکم و امکانات نظامی فراوانی بود و به پشتوانة همین امکانات، یهودیان گمان به شکست پیامبر(ص) داشتند و کمترین چیزی را که انتظار می‌کشیدند، تضعیف و کندسازی حرکت اسلام بود. یاران پیامبر(ص) یک یک دژها را فتح کردند و گاه برای گشودن یک قلعه، روزها جنگیدند. با رسیدن مسلمانان به آخرین قلعه، به نام «نزار»، عملیات متوقّف شد. این قلعه در قلّة کوه بود و دیوار بلندی داشت که در زیر آن خندقی کنده شده بود و عبور از آن ناممکن می‌نمود. پس از تلاش فراوان و نافرجام مسلمانان برای دست‌یابی به قلعه، پیامبر(ص) پرچم نبرد را به دست علیّ بن ابی‌طالب(ع) سپردند و آن حضرت پیروزی را برای مسلمانان به ارمغان آوردند. ایشان درِ قلعه را با دستان پرتوان خویش از جا کندند و آن را سپر قرار دادند13 و بر روی خندق انداختند تا رزمندگان از آن عبور کنند.14

تغییر عرصة کارزار موته

در ربیع الاوّل سال هشتم هجری، پیامبر(ص) گروه تبلیغی شانزده نفره‌ای به «ذات اطلاح» از اراضی «شام» فرستادند. مردم آن منطقه نه تنها دعوت ایشان را به اسلام نپذیرفتند، به گروه اعزامی نیز حمله کردند و آنها را از دم تیغ گذراندند. خبر این واقعه را یک زخمی که در میان کشته‌ها افتاده بود و شبانه توانست از آنجا خارج شود، به پیامبر(ص) رساند. هم‌زمان با این واقعه، پیامبر(ص) پیکی به سوی حاکم بصری فرستادند. غسانیان در «موته»، وقتی به هویّت پیک پیامبر(ص) پی بردند، او را گردن زدند. پیامبر(ص) در جمادی الاولی همان سال، لشکری سه هزار نفری به فرماندهی جعفر بن ابی‌طالب، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه به موته فرستادند. آنها در آنجا، با ارتشی متشکّل از نظامیان رومی و قبایل هم‌پیمان آنان مواجه شدند.15

بعد از صلح حدیبیّه، یهود جناح عظیمش را از دست داد و مجبور شد آخرین تیغ خود را از نیام درآورد. این برای بار دوم در طول تاریخ بود که یهود برای رویارویی با یک پیامبر، به سراغ ابرقدرت زمان خود، یعنی «روم» می‌رفت. بار اوّل، در عصر حضرت عیسی(ع)، پیلاتوس رومی را بر ضدّ آن حضرت وارد عمل کردند. این‌بار نیز هنگامی‌که از مشرکان مأیوس شدند، از روم کمک خواستند. رومیان، سپاه خویش را در موته که حدود هزار کیلومتر از مدینه فاصله داشت، مستقر کردند. یهود، پس از شکست‌های پیاپی در جلوگیری از گسترش اسلام و قلمرو آن و خروج جبهة شرک از مثلث یهود، نفاق و شرک، برای نابودی پیامبر(ص) و اسلام که هر لحظه بر رشد آن افزوده می‌شد، عرصة کارزار را تغییر داد.

با وجود حضور صد هزار نفری رومیان در آن منطقه،16 جنگی جدّی در موته رخ نداد. علاوه بر آن، تعداد کشته‌های اندک مسلمانان در این نبرد (فقط سه فرماندة تعیین‌شدة پیامبر(ص) و پنج مسلمان دیگر)17 و همچنین تفویض فرماندهی از سوی مسلمانان به خالد بن ولید، بعد از شهادت سه فرماندة منتخب پیامبر(ص) بسیار مشکوک است.

با دقّت در این نکات و وقایع پدیدآورندة نبرد موته این احتمال تقویت می‌شود که جبهة روم از این لشکرکشی، هدف خاصّی جز محک زدن دولت نوبنیاد جنوبی نداشته است؛ ولی یهود با بهره‌بردن از همین حرکت روم و با هماهنگی منافقان و جبهة شرک، در پی دور ساختن پیامبر(ص) و سپاهیانش از مدینه بود تا در نبود پیامبر(ص) منافقان مدینه، کودتا کنند و با حملة هم‌زمان مشرکان به مدینه، پایتخت حکومت اسلامی سقوط کند.

هوشیاری حاکم بزرگ اسلام و اتّصال وی به منبع وحی، نقشة مثلث شوم را خنثی کرد و پیامبر(ص) سپاه را بدون حضور خود به آن نقطه فرستادند.

تبوک

پس از فتح مکّه و «طائف»، روم دوباره در منطقه‌ای مرزی که در مقایسه با موته، در فاصلة نزدیک‌تری واقع شده بود، دست به لشکرکشی عظیمی زد. این‌بار پیامبر(ص) لازم دیدند که خود با سپاهی پرتعداد (سی هزار نفر) به آنجا بروند.

پیش از رسیدن سپاهیان اسلام به «تبوک»، رومیان از آنجا رفته بودند و مسلمانان بدون هیچ‌گونه درگیری، به مدینه بازگشتند. از این موضوع و نیز از سوء قصد به رسول اکرم(ص) هنگام بازگشت از تبوک، در «تنگة عقبه»18 و نیز سوء قصد به جان علی(ع) در همان زمان،19 می‌توان نتیجه گرفت که در این زمان نیز بین یهود و نفاق ارتباطی وجود داشت و یهود، هنوز در پی اجرای نقشة کودتای منافقان برای به دست گرفتن حکومت در پایگاه اسلام بود.

امّا این‌بار نیز پیامبر(ص) با گماردن علیّ بن ابی‌طالب(ع) به جانشینی خویش در مدینه طرح آنها را نقش بر آب کردند.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: