گنج پنهان

آیت الله سیّد ابوالحسن مهدوی

مروری بر جایگاه انسان در خلقت

مقدّمه

ضرورت بحث دربارة هدف خلقت جهان و به ویژه خلقت انسان وقتی خوب معلوم می‌شود که بدانیم آگاه بودن او از هدف آفرینش خود، یکی از عوامل حرکتش به سوی هدف و کمال نهایی خود است. تصوّر هدف، یکی از عوامل حرکت انسان است و رسیدن به آن هدف، معلول حرکت اوست.

ارزش و جایگاه انسان

گل زیبای بوستان آفرینش و لالة دل‌آرای گلستان خلقت، انسان است. اوست که تمام گیتی در خدمت او برای او و استفادة او آفریده شده است تا خود او نیز در خدمت خالق گیتی و برای او و در راه رسیدن به او قرار گیرد. خدای متعال در حدیثی قدسی فرمود:

«بنده‌ام! همه‌چیز را برای تو آفریدم و تو را برای خودم خلق کردم.»1

انسان است که در میدان آفرینش، گوی پیروزی را از همة موجودات ربوده و می‌تواند قهرمان خوبی‌ها و پهلوان نیکی‌ها شود و هم‌اوست که هم‌زمان، دارندة ویژگی ملائک و حیوانات است؛ یعنی انسان از یک نظر، در کنار پروردگار و از منظری دیگر در کنار مخلوقات است. هم بُعد ملکوتی دارد و هم بعد مُلکی؛ هم بعد آخرتی دارد و هم بعد دنیایی؛ هم بعد معنوی دارد و هم بعد مادّی.

بنابراین در وجودی بالفعل توان حرکت و رسیدن به مقام، نهفته است؛ مقام قربی که در توصیفش فرمود:

«قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنی‏؛2

به اندازة دو کمان یا نزدیک‌تر به خداوند نزدیک شد.»

انسان می‌تواند ملکی از ملائک، بلکه مخدوم ملائک گردد؛ به گونه‌ای که آنان به این خدمت مباهات کنند؛ ولی گاهی انسان به گوهی سعادت خویش، لگد نافرمانی و لجاجت زده و پست‌تر از حیوانات می‌شود:

«أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَل‏؛3

آنان مانند چهارپایان، بلکه گمراه‌ترند.»

یا با پیروی از هوا و هوس‌ها، گرد و غبار بدبختی را در چشم وجودش می‌ریزد و در صحرای محشر، نابینا وارد شده و عذاب قیامت را به جان می‌خرد:

«مَنْ كانَ في‏ هذِهِ أَعْمى‏ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى‏ وَ أَضَلُّ سَبيلا؛4

و کسی که در این جهان [از دیدن چهرة حق] نابینا بوده، در آخرت نیز نابینا و گمراه‌تر است.»

یا از یاد خدا رویگردان می‌شود و زندگی بدی را در دنیا و آخرت برای خود رقم می‌زند:

«وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْري فَإِنَّ لَهُ مَعيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمی ٭ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَني‏ أَعْمی ٭ وَ قَدْ كُنْتُ بَصيرا قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسيتَها وَ كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى‏؛5

و هر کس از یاد من رویگردان شود، زندگی [سخت] و تنگی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم. می‌گوید: پروردگارا! چرا نابینا محشورم کردی؟! من که بینا بودم. می‌فرماید: «آن‌گونه که آیات ما برای تو آمد و تو آنها را فراموش کردی، امروز نیز تو فراموش خواهی شد.»

موانع رشد انسان

خرد کردن گوهر وجود و صدف آن زیر سنگ‌های نافرمانی و گناه، به سبب یکی از این سه چیز است:

۱. جهل؛

۲. غفلت؛

۳. سستی و تنبلی.

یعنی انسان بازمانده از کمال، گاه جاهل است و گاه غافل و گاه کاهل.

یکم: جاهلان

بعضی نمی‌دانند و از وظیفة خویش اطّلاع ندارند. همین نادانی سبب می‌شود که هنگام عمل خطا کنند یا وظیفة خود را انجام ندهند؛ یعنی جاهل در تمام ابعاد رفتار دچار کاستی است. پیامدهای این جهل عبارتند از:

1. ترک عبادات یا صحیح انجام ندادن آن؛

۲. رعایت نکردن ضوابط و احکام شرعی در معاملات؛

۳. معاشرت نادرست با دیگران؛ از جمله پدر و مادر، همسر و فرزند، رفیق و همنشین و... ؛

4. ترک وظایف اجتماعی و سیاسی یا عمل برخلاف آن.

دوم: غافلان

در مقابل افراد جاهل، انسان‌هایی هستند که عالمند؛ ولی غافند. فراموش می‌کنند که دُردانة آفرینشند و استعداد لقای پروردگار در وجود آنها نهفته است. این گروه به سبب علمشان یک درجه از دستة قبلی جلوتر هستند؛ ولی غفلت آنها باعث می‌شود که هنگام عمل، همان اشتباه گروه اوّل را انجام دهند و به همان سزای اخروی، یعنی پشیمانی و عذاب دچار شوند.6

قرآن دربارة غافلان می‌فرماید:

«الَّذينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ‏؛7

و کسانی که از آیات ما غافلند، جایشان جهنّم است.»

مسلّم است که هیچ‌کس نمی‌خواهد دچار غفلت شود؛ امّا دشواری غفلت به این سبب است که وقتی انسان غافل می‌شود، نمی‌داند که غافل است و در نتیجه نمی‌تواند خود را از غفلت درآورد؛ زیرا غفلت همیشه همراه با غفلت دیگری است؛ مانند انسان خوابی که در حال خواب، خودش نمی‌تواند اراده کرده و خود را بیدار کند؛ یعنی هم خواب است و هم به خواب بودن خود توجّه ندارد. از این‌رو، گاه ضررش از جهل بیشتر می‌شود.

از این‌رو، هنگام غوطه‌وری در غفلت، درمان آن برای انسان ممکن نیست. آنچه در اینجا می‌توان برای مبارزه با آن ذکر کرد، دو چیز است:

۱. حالت ذُکر و ادامه دادن آن

این راه در واقع معالجه و رفع حالت غفلت نیست؛ بلکه برای پیشگیری از وقوع این بیماری است و از این نظر، مهم‌تر از درمان بیماری است.

اگر انسان همیشه به یاد خدا باشد، حالت غفلت در وجودش بسیار کم می‌ّود. بر همین اساس در اسلام دستور داده‌اند که صبح و شام به یاد خداوند باشیم.

«وَ اذْكُرْ رَبَّكَ في‏ نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلين‏؛8

پروردگارت را در دل خود از روی تضرّع و خوف، آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان یاد کن و از غافلان مباش.»

تا کسی از خواب غفلت بیدار نشود، حرکت به سوی کمال خویش را آغاز نمی‌کند. پس باید بیدار و متذکّر شود و به استعدادهای نهفتة خویش و امکانات بسیار زیاد درونی خود توجّه پیدا کند تا از آنها استفاده کرده و خود را به مقصد و هدف خویش برساند.

این تذکّر سبب قرب است؛ چنان‌که غفلت سبب بُعد است. در دعاهای ماه رجب می‌خوانیم:

«وَ لَا تَجْعَلْنِي مِنَ الْغَافِلِينَ الْمُبْعَدِين‏؛

[خدایا!] مرا از غافلینی قرار مده که غفلت آنها سبب دوری‌اشان شده است.»

در این عبارت، ترتیب ذکری «الغافلین» و «المُبعدین» بر ترتیب معنوی بین این دو کلمه دلالت می‌کند؛ یعنی معنای کلمة اوّل، علّت معنای کلمة دوم است.

2. استعانت از پروردگار متعال و اهل بیت(ع)

به درستی و به حتم، خداوند قادر متعال و حجّت‌های او می‌توانند حالت توجّه و غافل نبودن را به انسان عطا یا در او تقویت و حفظ کنند.

مؤمن می‌تواند عنایت پروردگار متعال و اهل بیت(ع) را جلب کند و در سایة آن از حالت غفلت بیرون بیاید و هنگام غفلت نیز خطا و اشتباهی انجام ندهد؛ ولی شرط توفیق بزرگ این است که باید بکوشد، بیشتر وقت خویش را با یاد خدای متعال و معصومان(ع) سپری کند.

ثمرة این توجّه در حدیث زیر بیان شده است.

رسول گرامی(ص) از خدای سبحان چنین نقل می‌فرمایند:

«وقتی فهمیدم که آنچه بر بنده‌ام غلبه دارد، همان اشتغال به من و یاد من است، من نیز خواسته و خواهش او را در سؤال کردن و مناجات با خودم قرار می‌دهم. پس در این حالت، اگر خواست سهو و خطایی بکند، خودم بین او و عمل خطایش فاصله می‌اندازم. اینان به حق اولیای من و دلیران و شجاعان مقام بندگی و همان کسانی هستند که اگر زمانی تصمیم گرفتم که اهل زمین را به عقوبت اعمالشان دچار کرده و هلاک کنم، به خاطر این بندگان شجاع و دلاور، عذاب را از اهل زمین دور می‌کنم.»9

سوم: کاهلان

دستة سوم کسانی هستند که عالم و ذاکر هستند. هم می‌دانند و هم متوجّه وظیفة خویش هستند؛ امّا تنبلند. تنبلی همان سستی در اراده و ضعف در تصمیم‌گیری است. می‌گوید: حالش را ندارم. دلم گرفته و روحم خسته است.

کسالت، حالت بسیار بدی است و کسی که تنبلی می‌کند، هرچند عالم و متذکّر به اعمال صالح باشد، به نتیجه نمی‌رسد و سستی نیز، همچون جهل و غفلت، مانع از عمل انسان می‌شود. همة انسان‌ها در دوست داشتن کمال با هم مساوی‌اند. تفاوت آنها از وقتی شروع می‌شود که یکی عمل نمی‌کند و دیگری به بعضی از وظایف خویش عمل می‌کند و یکی نیز همة آنها را انجام می‌دهد.

بنابراین آنچه ما را به کمال می‌رساند، این است که عالِم، ذاکر و عامل باشیم؛ یعنی خود را از جهل و غفلت و تنبلی برهانیم.

راه‌های مبارزه با سستی و تنبلی

1. افزایش سطح آگاهی و شناخت از آثار عمل

مهم‌ترین عامل در اینجا، افزودن سطح آگاهی و شناخت خود از منافع و مصالح کاری است که می‌خواهیم انجام دهیم. معمولاً وقتی شناخت ما دربارة مصلحت‌های چیزی زیاد است، با ارادة قوی و نشاط کافی می‌خواهیم آن مصلحت را به دست بیاوریم. همچنین پی بردن به ضررهای چیزی سبب کنار گذاشتن آن می‌شود.

بنابراین اگر می‌خواهیم نشاط و ارادة کافی برای درس‌ خواندن، تحصیل تقوا، تهذیب نفس و تقویت ایمان پیدا کنیم، باید آگاهی و شناخت خود را به آنها بیشتر نماییم و از مصلحت و منفعت واقعی آن مسائل آگاه شویم. همچنین برای ترک اخلاق رذیله، گناهان کفر، نفاق و شک در اعتقادات، لازم است زبان آنها را بدانیم. آنگاه خواهیم دید که همچون سمّ کشنده از آنها فاصله می‌گیریم.

2. کمک گرفتن از پروردگار متعال

اگر لطف و عنایت الهی شامل حال کسی شود، می‌تواند بر هر عامل تنبلی و کاهلی پیروز گردد. در فرازهایی از «دعای ابوحمزه» این‌چنین از او کمک می‌گیریم:

«خدایا! به تو پناه می‌برم از تنبلی و سستی.»

3. نظم

تجربه نشان داده است که بی‌نظمی عامل مهمّی برای ایجاد روحیة کسالت و سستی در انسان است. مثلاً وقتی نظم نباشد، درس‌ها روی هم انباشته می‌شود و شب امتحان فرا می‌رسد و نمی‌توانیم در زمان کم، همة درس‌ها را مطالعه کنیم و در نتیجه دلسرد می‌شویم و فشار روحی، خستگی درونی می‌آورد. به‌گونه‌ای که چه بسا در جلسة امتحان هم حاضر نشویم! همچنین کسی که در جوانی‌اش تهذیب نفس نکند، بعد از سال‌هایی که از عمرش گذشت، غصّه و تأسّف و ناراحتی زیاد، حالت کسالتی در او ایجاد می‌کند. به طور کلّی بیشتر افراد تنبل، در زندگی، نابسامان و بی‌انضباط هستند.

افراد تنبل هیچگاه از ابتدا به رعایت نظم علاقه‌مند نیستند با نشستن و دست روی دست گذاشتن نیز علاقة به نظم در وجودشان ایجاد نمی‌شود. پس باید از راهکار تحمیل نظم استفاده کنند و با اینکه علاقه‌ای به نظم ندارند، خود را به آن مجبور کنند تا کم کم علاقه ایجاد شود؛ زیرا نظم و نشاط روحی، تأثیری متقابل در یکدیگر دارند؛ از یک طرف، نظم برای انسان نشاط روحی به ارمغان می‌آورد و از طرف دیگر، نشاط روحی نیز انسان را به نظم وامی‌دارد.

4. تقویت ایمان

همان‌گونه که قبلاً هم اشاره کردیم، هرچه ایمان انسان قوی‌تر باشد، ارادة او برای سیر الی‌الله نیز بیشتر می‌شود. البتّه این عامل فقط در امور معنوی کاربرد دارد و هیچگاه تقویت ایمان سبب برطرف شدن تنبلی انسان در کارهای دنیایی نیست.

5. دل‌ نبستن به دنیا

از دیگر عوامل مهمّ نشاط و شادابی در زندگی، دل‌نبستن به دنیاست. همه می‌دانیم که فشارهای مختلف روحی در زندگی هر انسانی وجود دارد؛ فشارهایی از ناحیة کمبود وسایل معیشتی، آزار و اذیّت‌های دوست و دشمن، بی‌مهری‌ها، بیماری‌ها و...

همة اینها تأثیر فراوانی در کسالت و خستگی روحی افراد می‌گذارد؛ به ویژه اگر مدّتی استمرار داشته باشد. در این میان کسانی که بر اساس عقل، وظیفة خود را دربارة دنیا انجام داده و غصّه و ناراحتی به خود راه نمی‌دهند، اعصابی سالم و بانشاط دارند و این، جز با دل کندن از دنیا ممکن نیست.

همین مسئله در مشکلات اقتصادی، برخوردهای خانوادگی و فشارهای اجتماعی و سیاسی نیز وجود دارد. کسانی که دنیا برایشان بسیار مهم است، در این فراز و نشیب‌های زندگی، فشار روحی زیادی می‌بینند؛ امّا کسانی که قلباً از دنیا دل بریده‌اند و دنیا را وسیله‌ای برای آخرت می‌دانند، ضمن آنکه نیاز دنیایی خود را برطرف می‌کنند، به آن دل نمی‌بندند و از کمبودهای آن نمی‌رنجند؛ چنان‌که از فراوانی آن خوشحال نمی‌شوند و در واقع این‌گونه افراد از نظر روحی فراتر از دنیا حرکت می‌کنند؛ با فراوانی مشکلات در زندگانی، فکرشان را مشغول آنها نمی‌کنند و تنها وظیفة عملی خود را انجام می‌دهند.

«قرآن کریم» از این افراد که در واقع همان زاهدان هستند، چنین یاد می‌کند:

«لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ؛10

تا بر آنچه از دست شما رفته، اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است، شادمانی نکنید.»

آری، دل‌بریدگان از دنیا و دل‌بستگان کوی یار، همیشه خود را در نعمت الهی غرق می‌بینند؛ خواه نعمتی که آشکار و موافق با طبع همه است (نعمت جلی) و خواه نعمتی که پنهان و برخلاف طبیعت انسان‌هاست (نعمت خفی)؛ مثل بلاها و مصیبت‌ها. از این‌رو، زبان آنها دائم به ذکر الحمدلله گویاست؛ چه آنچه از دوست می‌رسد، نیکوست.

6. کسب موفّقیت‌های دنیایی و آخرتی

موفّقیت‌های افراد در شئون گوناگون زندگی، تأثیر فراوانی در نشاط آنها دارد و موجب تحرّک و شادابی انسان می‌شود؛ از جمله پیروزی در امتحانات درسی، به خصوص اگر کشوری و جهانی باشد، پیروزی در مسابقه‌های مختلف ورزشی، پیروزی در جنگ، موفّقیت‌های معنوی در تهذیب نفس از رذایل اخلاقی و آراستن آن به فضایل اخلاقی، موفّقیت در زدودن شک و تردید از فکر و آراستن آن به جهان‌بینی یقینی، به ویژه دریافتن خداوند متعال با همة وجود، پیروزی بر فرمان نفس و شهوت‌های گوناگون آن و توفیق در انجام دادن کارهای خوب.

امّا این‌گونه کامیابی‌های دائم در زندگی فراهم نیست. گاه انسان در همان لحظه که امیدوار و مطمئن به نتیجة خوب است، با شکست مواجه می‌شود که این شکست، حالت یأس و تنبلی و سستی را در پی دارد.

اگر انسان بخواهد در هر شکستی، یأس به خود راه دهد، چه بسا به حالت تلقین منفی به خود برسد؛ در نتیجه هنگام موفّقیت‌های قطعی و حتمی هم یأس بر او مسلّط می‌شود. پس عاقل آن است که هنگام شکست، عوامل نامرادی خود را پیدا کرده و با از بین بردن آن، برای آیندة خویش تلاش کند.

جهان‌بینی الهی و مادّی

گفتیم که انسان، برای رسیدن به کمال و رشد آفریده شده و موانع سه‌گانة کمال، یعنی جهل و غفلت و سستی را هم توضیح دادیم. اینک لازم است بیان کنیم که افراد از نظر جهان‌بینی دو دسته‌اند و این دوگانگی سبب می‌شود که هر دسته‌ای، کمال خود را در چیزی بداند.

همة انسان‌ها کمال را دوست دارند و برای رسیدن به آن تلاش می‌کنند؛ ولی در اینکه چه چیزی را کمال می‌دانند و فعّالیتشان در طول شبانه‌روز به سمت چه هدفی است، با هم اختلاف دارند.

منشأ این اختلاف نظر به تفاوت در جهان‌بینی و به طرز فکر و بینش انسان از جهان برمی‌گردد. بنابراین لازم است مشخّص کنیم که در هر جهان‌بینی، چه چیزی هدف است.

هدف خلقت از دیدگاه جهان‌بینی مادّی

مادّی‌گراها جهان را محدود چه چیزهایی می‌دانند که با حواسّ پنج‌گانة خود درک می‌کنند و اصلاً برای آفرینش جهان، به آفریدگاری عقیده ندارند. آنان هدف خود را در زندگی، تأمین منافع مادّی و رسیدن به هرگونه آسایش دنیایی می‌دانند؛ مانند پوشاک، مسکن، خوراک، هوا، خواب، تفریح و معالجه. آنها به نیازهای روحی و باطنی خود توجّهی نمی‌کنند؛ از این‌رو، تمام سعی خود را صرف برآوردن همین نیازها می‌نمایند و وقتی هم به آن دسترسی پیدا کردند، احساس راحتی و خوشحالی می‌کنند؛ گویا به هدف آخر زندگی خود رسیده‌اند.

این انسان‌ها برای رسیدن به این هدف مادّی و استفاده از لذّت‌های دنیایی، تنها دو ملاک و معیار دارند؛

1. به دست آوردن منفعت برای خود؛

2. دفع ضرر از خود.

امروزه می‌بینیم که استکبار جهانی چگونه برای هیچ ملّتی، کوچکترین حقّی قائل نیست و تا جایی که از موقعیت و آبرویش نترسد، به قوانین سازمان ملل و شورای امنیت پشت می‌کند. با حضور قلدرمآبانه در دورترین نقاط دنیا، صریحاً اعلام می‌کند که ما در آنجا منافعی داریم و باید آنها را برای کشور خود تأمین کنیم و باید از هرگونه زیانی به منافع خودمان جلوگیری نماییم؛ هرچند در این راه، برخی ملّت‌ها و دولت‌ها نابود و حقوقشان ضایع و زیان‌هایی به آنها وارد شود. چنین رفتاری نمونه‌ای روشن از شیوة مادّی‌نگرانه است.

هدف خلقت از دیدگاه جهان‌بینی الهی

انسان‌هایی که بینش الهی دارند و به وجود خداوند متعال برای آفرینش جهان و انسان معتقدند، بر این باورند که انسان برای هدفی بزرگ و معنوی آفریده شده است.

قرآن می‌فرماید:

«أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُون‏؛11

آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده‌ایم و به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟»

قرآن کریم افزون بر اینکه برای انسان هدف و مقصد با عظمتی به تصویر می‌کشد، خلقت آسمان‌ها و زمین را نیز بیهوده و باطل نمی‌داند و بیان می‌کند که خلقت همة اشیاء برای تأمین نیازهای انسان است تا او بتواند با تأمین نیازهای جسمی و حفظ حیات و سلامت خویش، به مقصد عالی و معنوی خود برسد.

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبين‏؛12

ما آسمان و زمین و آنچه را در میان آنهاست، از روی بازی نیافریدیم.»

همچنین خداوند گمان بیهودگی آفرینش را به کافران نسبت می‌دهد:

«ذلِكَ ظَنُّ الَّذينَ كَفَرُوا؛13

این گمان کسانی است که کفر ورزیدند.»

در آیاتی دیگر نیز تصریح می‌کند که خلقت همة اینها به حق بوده است:

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَة؛14

و ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن دو است، جز به حق نیافریدیم و به یقین، قیامت آمدنی است.»

همین یک آیه برای بیداری انسان و پی‌بردن به وجود هدفی برای خلقت انسان در قیامت و حرکت کردن به سوی آن کافی است که فرمود:

«وَ خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزى‏ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُون‏؛15

و خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده تا هر کس در برابر اعمالی که انجام داده است، جزا داده شود و به آنها ستمی نخواهد شد.»

پی‌نوشت‌ها: