قلب خالص، قلب سلیم

نیّت، از مهم‌ترین اعمال قلب است.1 در برخی روایات، خلوص نیّت، از نتایج تسلیم شدن قلب خوانده شده است. از این‌رو خلوص را می‌توان از آثار قلب خواند؛ امّا از سوی دیگر از آنجایی که خلوص نیّت سبب تثبیت ایمان می‌گردد و حدّ فاصل میان ایمان و نفاق است، می‌توان آن را از عوامل مؤثّر در ایمان نیز به شمار آورد. رسول گرامی اسلام(ص) می‌فرمایند:

«و امّا علامت فرد مخلص چهار چیز است: ... اینکه قلب و جوارحش تسلیم باشند و خیررسان باشد و شرّ نرساند.»2

چنانچه از روایت به خوبی پیداست، خلوص نیّت، حدّ فاصل میان قلب و عمل است. بنابراین، اگر نیّت خالص باشد، عمل خالصانه خواهد بود و اگر ناخالص باشد، عمل به میزان همان ناخالصی، نقصان می‌یابد. امام صادق(ع) ذیل تفسیر «آیات 87 و 89» از «سورة شعرا» می فرمایند:

«کسی که نیّتش صاف و درست و صادق استف همو صاحب قلب سلیم است؛ زیرا سالم ماندن از خاطرات و اندیشه‏های سوء و نامطلوب به هنگام خالص کردن نیّت است برای خدا در همة امور و اعمال. خداوند می‌فرماید: «... روزی که مال و فرزندان به حال کسی سودی ندارد؛ مگر آن کسی که قلب سلیم دارد.»3 [...] نیّت به اندازة خلوص و به میزان صفای معرفت، از قلب ظاهر می‏شود و به اختلاف مراتب ایمان، از لحاظ قوّت و ضعف آن مختلف می‏شود و کسی که نیّت خالص دارد، نفس و هوای او هر دو در مقابل حیاء و تعظیم پروردگار مغلوب و مقهورند. از جهت خواهش‌ها و درخواست‌های طبیعت و شهواتش و آرزوهای نفسانی خود پیوسته در رنج و تعب است؛ ولی دیگران از این آدم و از شرّ و آزار او در آسایش و امان هستند.»4

از معنای قلب سلیم در آیات «وَ إِنَّ مِنْ شیعَتِهِ لَإِبْراهیمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلیم؛5ٍ و بی‏گمان، ابراهيم از پيروان اوست؛ آنگاه كه با دلی پاك به [پيشگاهِ‏] پروردگارش آمد.» از رسول گرامی اسلام(ص) سؤال شد. ایشان فرمودند:

«[دین حضرت ابراهیم(ع)] دینی [است] که با شک و هوای [نفسانی] همراه نباشد و عملی بدون معروفیت و ریا.»6

امام صادق(ع) نیز قلب سلیم را قلب پاک از ماسوی الله دانستند که برای کسی جز خداوند دست به عمل نمی‌زند و به عبارت دیگر، قلبی که نیّتی جز خداوند ندارد. ایشان فرمودند:

«دلی پاک از هر آنچه جز خداوند متعال که به هیچ‌چیز جز او وابسته نیست.»7

همچنین حضرت صادق(ع)، وجود هرگونه شرک و شک را در قلب، سبب سرنگونی آن معرّفی می‌فرمایند:

«دل سالم کسی دارد که پروردگارش را ملاقات کند؛ در حالی که جز خدا احدی در دلش نباشد و هر دلی که در آن شرک یا شکّی باشد، ساقط است‏.»8

از روایات به خوبی روشن می‌شود که قلب سلیم، قلبی است که نیّت آن جز رضایت و تقرّب به خداوند، مقصودی نداشته باشد و به عبارت دیگر برای خداوند خالص شده باشد. لازم به ذکر است که معنای قلب سلیم و قلبی که اسلام را پذیرفته یکی نیستند؛ هرچند اسلام آوردن از مقدّمات ایجاد قلب سلیم است؛ امّا از آنجایی که به فرمودة امام صادق(ع) آشکار شدن خلوصش «به میزان صفای معرفت» آن است، بنابراین صاحب قلب سلیم، از مرحلة اسلام گذر کرده و به معرفت رسیده است. علاوه بر این، از آنجایی که نشانة قلب سلیم، خلوص و تعظیم

در برابر امر پروردگار است، ضروری می‌نماید که صاحب قلب سلیم، مؤمن باشد و الّا در صورتی که قلب در پذیرش ایمان، خالص نباشد، عمل او منافقانه خواهد بود. این سخن در فرمودة امام صادق(ع) به خوبی روشن می‌گردد. ایشان می‌فرمایند:

«ایمان ادّعایی است که جز با دلیل ثابت نمی‌شود و دلیل مؤمن عمل و نیّت او است که اگر متّفق شدند (نیّت و عمل) بنده نزد خدا مؤمن است و کفر به هریک از این سه جهتِ نیّت و قول و عمل ثابت می‏شود...»9

به عبارت دیگر، اگر در خلوص قلب در پذیرش ایمان یا کارکرد ایمانی زبان یا کارکرد ایمانی اعضای بدن نقصانی وجود داشته باشد، فرد به ورطة کفر می‌افتد. چنانچه در آیات قرآن و روایات به خوبی پیداست که مشخّصة منافق، ناهماهنگی قلب و زبان یا هماهنگی قلب و اعضای بدن در وجود ایمان است.

پی‌نوشت‌ها: