مرگ باوری و تأثیرآن برسلامت روان

مرضيه نصرتي

اصالت دادن به دنیا و وابستگی به آن، همچنین عدم شناخت ماهیت مرگ، جهل به جهان پس از آن، ترس سفر کردن از آن را در میان اکثریت افراد ایجاد کرده و بشر را دچار سردرگمی نموده و گاهی موجب بروز اختلال در سلامت روانی و ایجاد اضطراب شده است. مرگ‌باوری و ایمان به جهان آخرت، از جمله مواردی است که به دنبال جهان‌بینی الهی در فرد ایجاد می‌شود و نگاهی واقع‌بینانه به دنیا و مرگ پیدا می‌کند. ارتقای سطح شناخت و تعریف منطقی و معقول از مرگ و ناپایداری دنیا و حرکت به سمت حیات جاودانه که میل فطری بشر است، پاداش‌ها و زیبایی‌های جهان پس از مرگ، با کمک گرفتن از رهنمودهای «قرآن» و ائمّة معصوم(ع) و راهکارهایی در جهت پذیرش مرگ و تشویق به آمادگی برای زندگی پس از آن، به زندگی معنا می‌دهد و سبک زندگی فرد را متفاوت کرده و او را به یک آرامش حقیقی می‌رساند. رابطة یكی از بخش‏های اساسی دین، یعنی آخرت‏نگری، با سلامت روان و ریشه‌های ترس از مرگ و پذیرش معقولانه و آمادگی لازم برای برخورد با آن موضوعی است که این مقاله در صدد پرداختن به آن است. این بحث می‏تواند به عنوان مقدّمه‏ای برای پژوهش‏های میدانی و تجربی مورد استفاده واقع شود.

مقدّمه

چالش کووید 19 و نگرانی‌ها و اضطراب‌های حاصل از آن، معضلی است که جامعة ما و جهان امروز را درگیر نموده. مسئلة حائز اهمّیت، بُعد روانی این رویداد و چگونگی مقابله با آن، برای حفظ تعادل روحی و سلامت روان است. تأثیر باورهای دینی در سلامت روانی افراد به اثبات رسیده است. یکی از مسائل اضطراب‌آور که سلامت روان را به مخاطره می‌اندازد، ترس از مرگ است. در واقع اگر کسی اصلاً به موضوع مرگ نیندیشد، به بخشی از واقعیت زندگی‌اش توجّه نکرده است.

در حال حاضر جامعة جهانی با ویروسی، به نام کووید 19 مواجه شده و عدّه‌ای را به ورطة مرگ رسانده؛ حال یا به سبب اپیدمی بودن این ویروس یا تأثیرات روانی ناشی از ترس از مرگ. قابل ذکر است که اضطراب ناشی از ترس از مرگ، به دلیل عدم آگاهی به این واقعیت، یعنی مسئلة مرگ است. هیچ بشری نمی‌تواند دلواپسی از مردنِ خود نداشته باشد. نهایت كاری كه ما می‌توانیم بکنیم این است كه این ترس را در حدّ معقول و مطلوب آن نگه داریم و اجازه ندهیم كه به یك ترس نابهنجار تبدیل شود و مانع تلاش و امید در ما شود.1

از عواملی كه به سلامت روانی افراد آسیب می‏زند, تنیدگی است. تنیدگی به عنوان راه‏انداز هیجان‏های منفی، ترس و بیماری‏های بدنی و روانی شناخته شده می‌شود.2

به طور كلّی، با اتّكا به مجموعة پژوهش‏هایی كه تاكنون صورت گرفته است، می‏توان گفت كه بین میزان تنیدگی و سلامت روان، ارتباط منفی معناداری وجود دارد و هرچه تنیدگی كمتر باشد، سلامت روان بیشتر است.3

در موقعیت تداوم تنیدگی، برخی از واكنش‏های هورمونی و خودمختار، افزایش پیدا كرده و فعّالیت نظام ایمنی، با ادامة فعّالیت كورتیكواستروئید كاهش می‏یابد كه در نتیجه، بیماری‏های روان‏تنی آشكار می‏شود.4

از آن‏رو كه چگونگی ارزیابی و ادراك شخص از موقعیت، تعیین‌كنندة پیامدها و عوارض تنیدگی است، عملاً با تغییر این ادارك، می‏توان به تغییر عوارض و پیامدهای تنیدگی توفیق یافت.5 در پژوهش‌ها نشان داده شده كه عقاید مذهبی قوی‏تر، سبب ایجاد یك اثر مثبت روانی می‏شود كه در ارتقای بهداشت روان، مؤثّر6 و رابطة مستقیمی بین مذهب و قدرت انطباق با محیط وجود دارد.7

در این مقاله به رابطة باورهای آخرت‌نگرانه در پذیرش مرگ و عوامل روانشناختی ترس از مرگ و راهکارهایی جهت پذیرش مرگ پرداختم که امیدواریم مرهمی باشد در این شرایط هولناک.

رابطة باورهای آخرت‏نگرانه در پذیرش مرگ

در آموزه‏های دینی، مسئلة معاد و آخرت، یكی از مسائل محوری به شمار می‏آید و این دنیا را مقدّمه‏ای برای آخرت دانسته و اصالت را از آنِ آخرت می‌داند.

«دنیا، برای رسیدن به آخرت آفریده شده است؛ نه برای رسیدن به خود.»8

آری. انسانی كه دنیای مادّی، انتهای زندگی او باشد و ظرف دیگری برای زندگی خود تصوّر نكند، مرتكب یك خطای اساسی در زندگی شده است. چنین فردی، از زندگی مادّی انتظاراتی خواهد داشت كه هیچ وقت عملی نیست و این خود سبب سرخوردگی پی‌در‌پی او می‏گردد؛ چراكه در این صورت، بین انتظارات فرد با واقعیت زندگی، ناهماهنگی به وجود می‌آید و این ناهماهنگی موجب ناكامی مكرّر می‏شود.9

بدون شك، این باورها در حوزة بینش و شناخت، تأثیر قاطع دارند؛ بلكه بر عملكرد و رفتارهای فردی و گروهی نیز فوق‏العاده مؤثّرند. هنگامی سعادت انسان، دست‌یافتنی خواهد بود كه جهت‏گیری تمام افكار و اندیشه‏ها و رفتارها و عواطف او در این دنیا در جهت رسیدن به تكامل اخروی باشد.10

قرآن می‌فرماید:

«وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الآخِرَةُ خَیْرٌ للَّذِینَ یَتَّقُونَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ؛11

و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و قطعاً سرای بازپسین برای كسانی كه پرهیزگاری می‏كنند بهتر است. آیا نمی‌اندیشید؟»

و همچنین در جایی دیگر، قرآن در مقایسة دنیا با آخرت، چنین نتیجه‌گیری کرده كه آخرت از دوام و بقای بیشتری برخوردار است:

«بَلْ تُؤثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا، وَالآخِرَةُ خَیْرٌ وَأَبْقَی؛12

لیكن [شما] زندگی دنیا را بر می‌گزینید، با آنكه [جهان] آخرت نیكوتر و پایدارتر است.»

مهم‌ترین عوامل روانشناختی ترس از مرگ و تأثیرات مرگ‌باوری

1. احتمال اینكه با مرگ، حقیقت انسان و حیات او و لذّت‌هایش خاتمه می‌یابد. تصوّر او این است که مرگ پایان زندگی است یا هر کاری انجام دهد، پوچ است یا زمان وی آن‌قدر محدود است که نمی‌تواند به زندگی لذّت‌بخشی برسد و با رسیدن مرگ، همة امیدها و آرزوهایش از دست رفته و پایان یافته خواهد بود؛

2. انگیزة بقا، یكی از بنیادی‌ترین انگیزه‏های انسان است. به همین خاطر ترس و نگرانی از مرگ یكی از عوامل ناراحت‌كنندة او در طول زندگی‏اش می‏باشد. آنچه در این زمینه می‏تواند راهگشا باشد، این است كه نگرش افراد به مرگ و مردن را اصلاح نماییم.

اگر انسان بپذیرد كه از یك حقیقت غیر مادّی برخوردار است و زندگی‏اش منحصر در زندگی دنیوی نیست، انگیزة بقا و میل به جاودانگی، جهت طبیعی و فطری خودش را پیدا خواهد كرد و علاقة وی متوجّه زندگی ابدی خواهد شد و این موضوع در سلامت روان انسان مؤثّر خواهد بود. قرآن این تفّکر را که انسان با مرگ نابود می‏شود، به شدّت رد می‏کند و آن را ناشی از جهل می‏داند.

قرآن کلمة «توفّی» (که به معنای «بازستاندن کامل» است) دربارة مرگ به کار می‏برد. به این معنا که انسان علاوه بر این بُعد جسمانی، واقعیت دیگری دارد که هنگام مرگ، خداوند این واقعیت را پس می‏گیرد؛

3. عامل دیگر این است که چون مرگ، امری ناشناخته است و ما از مرگ خود، تجربه‌ای نداریم، از این‌رو نمی‌دانیم كه پس از مرگ چه خواهد شد؟ و گاهی پروندة خود را سیاه می‌بینیم و احساس گناه و پشیمانی از کارهایی که انجام داده‌ایم، ترس را در ما بیشتر می‌کند.

بسیاری از بیماری‏ها به رفتارها و سبك زندگی انسان‏ها بستگی دارند و نوع رفتارها و چگونگی انجام آنها، می‏تواند اثرات زیادی بر سلامت یا بیماری ما داشته باشد.13

برخی از مشكلات روانی ناشی از رفتارهای پرخطری است كه در دین به عنوان فعل حرام شمرده شده‏اند. رفتارهایی، همچون الكلیسم، اعتیاد و ظلم و تعدّی به حقوق دیگران و... . لذا ترس از جهنّم و عذاب الهی، سبب می‌شود كه ما از مردن بترسیم. حال فرد معتقد به آخرت می‌داند اگر ملزومات زندگی بعدی را فراهم نماید و دقّت بیشتری در انجام رفتارهایش داشته باشد، سبب جهت‏دهی رفتارها در مسیر سلامت خواهد شد؛

4. دنیاگرایی و دلبستگی به زرق و برق زندگی مادّی، یكی از بزرگترین عوامل اضطراب و نگرانی انسان‏هاست. اینکه مرگ میان انسان و جاه، مقام، اموال، دوستان و خویشانش جدایی می‌افكند، انسان را دچار اضطراب می‏كند و گاهی به خاطر گذشتة ناموفّق، انسان را به حسرت و افسوس می‏افكند.14 رسول خدا(ص) می‏فرمایند:

«دلبستگی به دنیا بر حزن و اندوه می‌‏افزاید.»15

و باز امیرالمؤمنین(ع) می‏فرماید:

«و هركس دلش شیفتة دنیاست، سه چیز بر قلبش چیرگی دارد: اندوهی كه از او دست برنمی‌ندارد و حرصی كه رهایش نمی‌كند و آرزویی كه به آن نمی‌رسد.»16

راهکارهایی جهت پذیرش مرگ

1. بالا بردن آگاهی دربارة حقیقت مرگ

شخصی از امام جواد (ع) پرسید: چرا عدّه‌ای از مسلمانان از مرگ هراسانند و از آن می‌ترسند؟ امام جواد (ع) فرمودند:

«زیرا آنها مرگ را نمی‌شناسند از این‌رو از آن خوششان نمی‌آید، اگر آن را می‌شناختند و از دوستان خدا بودند، آن را دوست داشتند و می‌دانستند كه آخرت برای آنها بهتر از دنیا است.»

سپس امام جواد(ع) برای روشن شدن مطلب، این مثال را زدند و فرمودند: «چرا كودك دارویی را كه برایش مفید است، نمی‌خورد؟»

او گفت: به خاطر اینكه به فایدة دارو آگاه نیست.

امام جواد(ع) فرمودند:

«سوگند به آن كسی كه محمّد(ص) را به حق مبعوث كرد! كسی كه خود را برای مرگ، آماده كند، فایدة آن مرگ برای او، از فایدة این دارو برای بیمار بیشتر است.»

سپس فرمودند:

«اگر افراد معنای مرگ را می‌دانستند و خود را برای مرگ آماده می‌كردند، با علاقه از مرگ استقبال می‌كردند.»17

2. توجّه به زیبایی‏ها و جلوه‏های زندگی پس از مرگ

آموزه‏های دینی افراد را به این حقیقت متوجّه می‏سازد که زیبایی‏ها و دلبستگی‏های این دنیا، قابل مقایسه با جلوه‏های زیبای زندگی بعد از مرگ نیست و زندگی دنیا در برابر حیات اخروی، بسیار محدود و زودگذر است. قرآن در این‌باره می‏فرماید:

«وَ ما هذِهِ الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ؛18

زندگی دنیا چیزی جز بازی و سرگرمی نیست و زندگی واقعی در سرای دیگر است.»

3. فراوانی یاد مرگ

یاد مرگ در اسلام بسیار توصیه شده است. پیامبر(ص) می‏فرمایند:

«زیرک‏ترین مردم کسی است که بیشتر به یاد مرگ باشد.»19

این امر سبب می‏شود انسان خودش را آمادة مرگ کند و برای به دست آوردن این آمادگی، از محرّمات بپرهیزد. وقتی فرد مرگ خود را از قبل تصوّر و پیش‏بینی کند، با فراهم آوردن شرایط و فضای روانی مناسب، خود را آمادة مواجهه با آن می‏کند و از تنیدگی او کاسته می‏شود و با این پدیده سازگاری بهتری خواهد داشت.20

امام علی(ع) می‌فرمایند:

«زیاد به یاد مرگ باشید؛ زیرا شما را از رنج‌های دیگر تسلّی می‌دهد.»21

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«یاد مرگ خواهش‌های نفس را می‌میراند و رویشگاه‌های غفلت را ریشه‌کن می‌کند و دل را با وعده‌های خدا نیرو می‌بخشد و طبع را نازک می‌سازد و پرچم‌های هوس را درهم می‌شکند و آتش آزمندی را خاموش می‌سازد و دنیا را در نظر کوچک می‌کند.»22

4. جبران اشتباهات و انجام اعمال شایسته

انسان به هر میزان که در ترک محرّمات و انجام واجبات کوشا باشد، هنگام جان دادن آسوده خواهد بود. نظارت بیشتر بر رفتار و تلاش برای اصلاح آن و افزایش رشد اخلاقی و تلاش بیشتر برای رسیدن به اهداف، پذیرش مرگ را آسان می‌کند. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«هر کس اهل طاعت باشد، فرشتگان رحمت متولّی قبض روح او می‌گردند و هر کس اهل نافرمانی و معصیت باشد، فرشتگان عذاب روح او را می‌گیرند.»23

5. به آیات رحمت الهی تمركز داشته باشید

مثل نعمت‌های بهشتی، هم‌جواری با انبیاء، لذّت‌های جاوید، نبود بیماری و رنج، زندگی جاوید. از طرفی نیز به قول خداوند و ائمّه(ع) اعتماد كنید، همان‌هایی كه هرگز خلف وعده نمی‌كنند.

بی‌تردید روایتی از امام رضا(ع ) را شنیده‌اید كه ایشان فرمودند:

«هرکس مرا زیارت کند، روز قیانت در سه جا می‌آیم و او را خلاص می‌کنم.»24

6. یاد مرگ زندگی را تحت‌الشّعاع قرار ندهد

از نظر اسلام نیز انسان ضمن آنكه به فنا‌پذیر بودن خود در دنیا كاملاً آگاه است و همیشه به یاد مرگ است، باید آن چنان با عشق و امید زندگی كند كه گویا هرگز نمی‌میرد.25

نتیجه ‏گیری

با توجّه به تحقیقات فراوان می‏توان گفت، باورهای آخرت‏نگرانه و التزام به آنها، به عنوان یكی از عناصر اصلی ادیان الهی از جوانب مختلف می‏تواند به سلامت و بهزیستی روانی افراد كمك كند.

اصلاح بینش با این پیش‌فرض كه هدف نهایی از زندگی انسان، حیات اخروی اوست و زندگی دنیا تنها مقدّمه و كشتزاری برای آن زندگی جاودانه است، از سویی در دادن معنا و مفهوم به زندگی انسان و نجات او از پوچی و از سوی دیگر، با تغییر شناخت انسان از مرگ که آن تنها پلی است برای انتقال به جهان پس از مرگ و ارضای صحیح انگیزة بقا و نیز با ارائة مفهوم پاداش و جبران سختی‌ها، راهبردی است که آموزه‌های دینی در اختیار بشر قرار داده است و می‌تواند در آرامش، افراد و جامعه نقش مؤثّری داشته باشد.

باورهای آخرت‏نگرانه و التزام به آنها با جهت‏دهی، به رفتارهای انسان و با دادن بینش صحیح، نسبت به دنیا باعث می‏شود تا انسان مرگ را بپذیرد و از اقدام به رفتارهای پرخطر كه سلامت جسمی و روانی فرد و جامعه را تهدید می‌كند، پرهیز نماید. با توجّه به پیش‌بینی‏های نظری مزبور، پیشنهاد می‌شود با مطالعة معارف دینی، مقیاسی برای سنجش افراد آخرت‏نگر ساخته شده و این موضوع به صورت تجربی نیز مورد بررسی قرار گیرد که جا برای تحقیق بیشتر وجود دارد و پژوهش‌های جدیدی را می‌طلبد.

پی‌نوشت‌ها: