فراماسونری درایران(۷)

اسماعيل شفيعي سروستاني

روتارین و لاینز در ایران

با توجّه به اینکه دربارة باشگاه‌های اقماری فراماسونری، یعنی«روتارین»‌ها و «لاینز»ها در بخش‌هایی مستقل سخن به میان آمده است، در اینجا، به اجمال سابقة شکل‌گیری و تأسیس این کلوپ‌ها (روتاری و لاینز) را در «ایران» پی می‌گیریم.

روتاری در ایران، در اواخر فروردین‌ماه سال 1335ه‍ .ش./ 1956م. زیر نظارت و سرپرستی روتاری بین‌المللی که مرکزش در «شیکاگوی آمریکا»ست و با کمک مجید امیر ابراهیمی در «پارک هتل تهران» تأسیس شد.

فکر ایجاد چنین محافلی از طریق آشنایی عدّه‌ای از تحصیل‌کردگان ایرانی عضو انجمن‌های فراماسونری با عدّه‌ای از هم‌مسلکان«برادران» آمریکایی اعزامی به ایران، در جریان اجرای اصل چهار ترومن، از جمله دکتر گرانس، معروف به «داکِ زمین‌شناس» و چارلز هولاک،1 رئیس انجمن دوستداران آمریکایی خاورمیانه در ایران، در اذهان ایرانیان شیفتة فرهنگ و تمدّن غرب پیدا شد.

مجید امیرابراهیمی با همکاری تعدادی از«برادران» تحصیل‌کرده و هم‌فکر خود، ژرژ آوانسف، دکتر فریدون ورجاوند، سناتور عبّاس مسعودی، مدیر روزنامة اطلاّعات، سناتور جهانشاه صالح، وزیر کابینة علاء، سناتور مصطفی تجدّد، مدیرعامل بانک بازرگانی و جمعاً با تعداد سی نفر، اوّلین «کلوپ روتاری ایران» را تشکیل داد و سناتور جهانشاه صالح را به ریاست انتخاب کرد.2

دامنة راه‌اندازی روتاری، به سرعت به مراکز استان‌ها و حتّی شهرستان‌ها نیز کشیده شد. حسین میر، در کتاب «تشکیلات فراماسونری در ایران»، متن کامل اساس‌نامة کلوپ روتاری را در ده صفحه منتشر کرده است.

نکتة جالب توجّه اینکه در مادّه 5 اساس‌نامه که حوزة فعّالیت باشگاه را تعریف می‌کند، آمده است:

بند اوّل) حوزة فعّالیت باشگاه از قرار ذیل است:

1. بر طبق تجدید نظر در اساس‌نامة سال 1954م. در شهر «سیاتل».

(تبصره - حوزه‌ها یا حدود فعّالیت باشگاه، شامل شهری است که باشگاه در آن واقع شده و مرکز تجارت و بانکداری و حمل و نقل است و توابع و دهات‌های اطراف آن.)3

تا سال 1338ه‍ .ش. کلوپ‌های روتاری در «تبریز»، «آبادان»، «خرّمشهر» و در سال 1339ه‍ .ش. کلوپ «شمال تهران»، به کمک نصرت الله منتصر، سپس کلوپ‌های «کرج»، «شیراز» و در سال 1340ه‍ .ش. کلوپ «اصفهان» به کمک روتارین، رضا رزم‌آرا، تیمسار سپهبد خادمی و هادی امیرابراهیمی به وجود آمدند.

«روتاری ایران» جزو کلوپ‌های تابع منطقة «اروپای غربی» و «مرکزی» و «شمال آفریقا» و «مدیترانه» شناخته می‌شد.

در سال 1968م. «روتاری بین‌المللی»، مجید امیرابراهیمی را به عنوان مشاور اداری روتاری بین المللی برای کلوپ‌های «ایران» و «خلیج فارس» انتخاب کرد و در سال 1964 م. رئیس روتاری بین‌المللی در «ایران»، با محمّدرضا شاه دیدار نمود. درنتیجة این دیدار، شاه ریاست عالیة کلوپ‌های روتاری را پذیرفت و در سال 1969م. نخستین پیام خود را به اجتماع کلوپ‌های روتاری جهان ارسال داشت.4

باشگاه‌ها و لژها در دورة «پهلوی»، سبب تحکیم پایه‌های سلطنت شده و کمک مؤثّری به شاه در ترویج فرهنگ و تمدّن الحادی غربی بودند. حسب بررسی مطالعات صورت‌گرفته بر روی 360 سند باقیمانده از باشگاه‌های روتاری در عصر پهلوی، بیش از 30% از محتوای سخنرانی‌ها و مفادّ نشریات باشگاه‌های روتاری بر اهداف آنی می‌چرخیدند و مابقی مباحث علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را شامل می‌شدند.

اعضای روتاری در ظاهر، حقّ عضویت برای شرکت در جلسات می‌پرداختند؛ امّا در حقیقت، هزینة اصلی برگزاری برنامه‌ها و حقوق سران روتاری از طریق مجامع جهانی خارجی تأمین می‌شد.

تعداد باشگاه‌های روتاری تشکیل‌یافته در تهران و شهرستان‌ها، به 14 باشگاه می‌رسید که در نقاط مختلف کشور منتشر بودند.5

کلوپ‌های روتاری ایران تا سال 1353ه‍ .ش. به ترتیب در تهران، تبریز، آبادان، شمال تهران، کرج، شیراز، اصفهان، «رشت»، «کرمان»، «شمیران» و «مشهد» تأسیس شد و اعضای روتاری بر اساس دستورالعملی که در نشریة ماهیانة «روتاری بین‌المللی» منتشر شده، تشویق شدند که با تأسیس کلوپ‌های جدید، تعداد آنها را به 15 کلوپ برسانند تا ایران یک منطقة مستقلّ روتاری شناخته شود.6

بررسی اسامی اعضای کلوپ‌های تبریز، مشهد، تهران و سایر شهرها نشان می‌دهد که بسیاری از اعضای لژهای ماسونی، در کلوپ‌های روتاری نیز عضویت داشته‌اند.

کلوپ‌های روتاری علاوه بر جذب صاحبان مشاغل ممتاز، برای جذب نوجوانان و جوانان در آینده و آماده‌سازی آنها، اقدام به راه‌اندازی تشکیلاتی، موسوم به کلوپ «اینتراَکت - روتاراَکت» کردند تا این گروه نوجوان و جوان، ضمن انجام فعّالیت‌های تفریحی و دسته جمعی، مهیّای ورود به باشگاه روتاری شوند.

در سال 1971م. به کوشش سپهبد علی‌محمّد خادمی (بهایی) دبیر وقت بین‌الملل کلوپ‌های روتاری و تلاش پیگیر مهندس داریوش ارجمند، اوّلین کلوپ اینتراکت روتاراکت ایران در تهران، با عضویت 25 نفر از دانشجویان و نوجوانان تشکیل گردید.7

نکتة جالب توجّه، حضور یهودی‌ها و بهایی‌ها در میان گردانندگان و اعضای عمدة روتاری است.

اسماعیل رائین در کتاب «فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران» و نشریات روتاری، اسامی بسیاری از فراماسونرهای عضو کلوپ‌های روتاری را منتشر کرده است. نام اشخاص زیر در این فهرست بزرگ، به چشم می‌خورد:

1. ژرژ آوانسف (آمریکایی)؛

2. محمود بهبهانیان؛

3. حبیب ثابت (بهایی)؛

4. سپهبد علی‌محمّد خادمی (بهایی)؛

5. مهندس رضا رزم آرا؛

6. مهندس تهنیم؛

7. عبّاس مسعودی؛

8. دکتر مجتهدی؛

9. دکتر احمد هومن؛

10. فیروز فروهر و دیگران که توصیه می‌شود برای آشنایی بیشتر با این اشخاص، به منابع ذکر شده مراجعه شود.

«کلوپ لاینز ایران» هم به عنوان یکی دیگر از سازمان‌های اقماری «فراماسونری جهانی» در پی کلوپ روتاری، تأسیس و راه‌اندازی شد.

مهم‌ترین وجه ممیّز این کلوپ‌ها نسبت به لژهای ماسونی، علنی بودنشان بود. این وضع، از حسّاسیت‌ها می‌کاست، میدان حضور گسترده‌تری را ایجاد می‌کرد و اجازه می‌داد تا کلوپ‌ها بتوانند صورت جعلی خدمات اجتماعی و عام‌المنفعه بودن را به رخ بکشند و پوششی برای سایر فعّالیت‌ها و از جمله دریافت بودجه از سازمان‌های جهانی روتاری و لاینز را داشته باشند؛ زیرا در عموم این کلوپ‌ها، اعضا ناگزیر به پرداخت حقّ عضویت بودند.

دو شیر غرّان در حالی‌که کرة زمین را در دست گرفته‌اند، علامت لاینز بود؛ چنان‌که اشاره شد، شیر یکی از مظاهر و سمبل‌های شناخته‌شدة یهود است که در «عهد عتیق، میکا، باب۳۳، آیة۵ » بدان اشاره شده.

اعضای این باشگاه در فارسی، «شیرمرد» و جوانان عضو باشگاه «شیر بچّه» خوانده شده‌اند و نشریة داخلی آن با نام«شیرنامه» انشار می‌یافت. نشانه‌های دیگر یهودی، ماسونی که در لاینز به کار می‌رود، رنگ آبی، جرس، رنگ طلایی، کرة زمین، برگ زیتون و کبوتر سفید است. لاینز در آداب گشودن و بستن جلسه‌ها و روش ادارة نشست‌ها، از رسوم و آداب ماسونی تبعیّت کرده است.8

باشگاه‌های روتاری و لاینز از نظر سازمانی، به تشکیلات فراماسونری «ایالات متّحدة آمریکا» پیوند می‌خورند و اکثر اعضای آن از میان تجّار، صاحب‌منصبان، اطبّا و ثروتمندان انتخاب می‌شدند. نکتة جالب توجّه آنکه:

برای تشکیل یک گروه باشگاه لاینز، حدّاقل 20 نفر لازم است که به تعلیمات آن ایمان داشته و کار گروهی صمیمانه را برای تحقّق اهداف آن (صهیونیسم) بپذیرند. این 20 عضو از مؤسّسان باشگاه، با فرماندار شهر هماهنگی نموده، تشریفات ضروری تأسیس باشگاه را به انجام می‌رسانند و نام اعضای مؤسّس به مرکز لاینزهای بین‌المللی در «شیکاگو»، فرستاده می‌شود... در رأس تشکیلات لاینز در هر منطقه، فرماندار یا حاکم آن منطقه قرار دارد و پس از او، کمیتة تشریفات و آنگاه رؤسای کمیته‌ها و هیئت‌های مشاوران و منشیان محرمانه قرار گرفته‌اند.9

مجموع مستندات «مرکز اسناد انقلاب اسلامی» با گمان و حدس، سال مشروعیت فعّالیت لاینز را در ایران اعلام کرده و می‌نویسد:

تاریخ دقیق تشکیل باشگاه‌های لاینز در ایران مشخّص نیست؛ امّا می‌توان حدس زد که این باشگاه‌ها از سال 1339ه‍ .ش. به بعد، فعّالیت داشته‌اند. سال مزبور سال فعّالیت منطقة 354 الف لاینز در ایران است.10

امّا حسین میر در کتاب «تشکیلات فراماسونری در ایران»، تاریخ تأّسیس باشگاه لاینز را 15 فروردین 1336ه‍ .ش./ 1975م. اعلام می‌کند. میر، سخن خود را مستند به جلد سوم کتاب اسماعیل رائین، صفحة 457 می‌کند:

در آن روز، شفیق منصور، اهل «لبنان»، نمایندة سیّار لاینز بین‌المللی، 30 نفر از ساکنان تهران را دعوت کرد که بنای اوّلیة این مؤسّسه را در ایران، پی‌ریزی کنند...

وی پس از ذکر نام آن 30 نفر می‌نویسد:

شفیق منصور در روز دوم حضور خود در تهران، نزد الله پاشا خان صالح، استاد دانشگاه که سال‌ها در سفارت آمریکا، مقام مترجمی و مشاوره داشته است، رفت و نامة یکی از دوستانش را به وی داد و تقاضا کرد در تشکیل شعبة لاینز به وی کمک کند. سپس همکارش، کوروش شهباز وارد اتاقش شد و از علامتی که منصور با انگشتان دستش هنگام ورود داد، متوجّه شد که وی ماسون است و این مطلب را به صالح گفته و وی منصور را مجبور کرد تا از اتاقش بیرون برود؛ امّا در جواب اصرار او به وی گفت، نزد حسین علاء، وزیر دربار برود. شفیق منصور در این ملاقات گفته بود، باشگاه لاینز لبنان را فراماسون‌ها تشکیل داده‌اند و تصمیم دارند در تهران هم لااقل اعضای هیئت‌مدیرة لاینز از فراماسون‌ها باشند. بدین ترتیب، منصور نزد علاء، استاد مادام‌العمر فراماسونری رفته و موفّق به تأسیس باشگاه لاینز در ایران می‌شود.11

رائین نوشته است:

... وجود چند فراماسون سرشناس و صاحب مقام در مدیریت باشگاه لاینز ایران و جهان، این فکر را به وجود آورد که لاینز یک مؤسّسة مقدّماتی برای فراماسون‌های ایران است. در این باشگاه، لژهای فراماسونی ایران سعی می‌کنند اشخاصی را که مورد نظرشان است، زیر نظر گرفته، پس از طیّ مراحل آزمایشی، به عضویت لژها درآورند.12

«مجمع جهانی لاینز» حوزة فعّالیت خود را در جهان، به چندین منطقه تقسیم کرده است که در بیش از 157 کشور گسترش یافته و بیش از دو میلیون عضو را در خود، جای داده است.

«باشگاه‌های لاینز ایران» در منطقة 354 قرار داشتند. خود این منطقه نیز از نظر جغرافیایی، به چند قسمت تقسیم شده بود که آن را با حروف ابجد نشان می‌دادند. احتمال دارد باشگاه‌های لاینز در شهرهایی که «روتاری» فعّالیت داشته، تشکیل می‌شده است.13

به جز روتاری و لاینز، انجمن‌های دیگری هم بودند که همچون روتاری، در پیوند با فراماسونرها، به فعّالیت اجتماعی و ظاهراً اخلاقی و تربیتی مشغول بودند؛ امّا روش‌ها و برنامه‌های آنها با کنار زدن پرده‌های ظاهری، باطن مقاصد آنها را می‌نماید. «مرکز تسلیح اخلاقی» و «جمعیت برادری جهانی»14 در زمرة دو انجمن دیگر فعّال در سطح بین‌الملل و ایران بودند.

مرکز تسلیح اخلاقی، در شهر «مونتروی سوئیس» است و در سال 1327ه‍ .ش. یکی از رؤسای آن به نام بوخمن، شعبة آن را در ایران افتتاح کرد و از سال 1328ه‍ .ش. عدّه‌ای از فراماسونرهای ایرانی جذب این انجمن شدند. این انجمن ابتدا، مجلّه‌ای به نام «امید» و سپس مجلّة «شورش» یا «رنسانس» را به زبان فارسی انتشار داد که به رایگان توزیع می‌گردید.15

«جمعیت برادری جهانی» در سال 1950م. به وسیلة دکتر کلینچی و پرفسور کامپتون در «کاخ یونسکو» شکل گرفت. پوشیده نیست که سازمان جهانی تعلیم و تربیت یونسکو، به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای جهانی وابسته به فراماسونری قابل شناسایی است. این سازمان اهداف فراماسونری جهانی را در مجموعة برنامه‌های فرهنگی، تربیتی پیگیری و اجرا می‌کند.

دکتر کلینچی استاد اعظم لژهای فراماسونری «آمریکا» می‌باشد، وی با پرفسور کامپتون که یکی از طرّاحان بمب اتمی است، در سال 1337ه‍ .ش. به تهران آمدند و مرکز جمعیت را تأسیس کردند.16

سازمان جمعیت برادری جهانی به زودی گسترش یافت و در پنج منطقة دنیا، شعباتی را تشکیل داد.

ریاست جمعیت با حسین علاء، فراماسونر شناخته شده بود و شجاع‌الدّین شفا و سلیمان شاملو به عنوان دبیر کل و مدیریت عامل جمعیت انتخاب شدند. علاوه بر آنان، اشخاص زیر نیز به ریاست و عضویت کمیسیون‌های مختلف انتخاب شدند: دکتر فرهاد فروزان‌فر، دکتر محمود مهران، جمشید آموزگار، دکتر محمود اعتمادیان، دکتر حسین بنایی، محمّد یزدان‌فر، پرویز خوانساری، فتح الله معتمدی، جعفر بهبهانیان، خانم صفیه فیروز.17

اغلب این اشخاص فراماسونر بودند و به آمریکا و دربار پهلوی وابستگی داشتند و هم‌دوش با هم در گسترش امپراتوری ماسونی فعّالیت می‌کردند:

حسین علاء، فراماسون درجة 33 از لژ ایده‌آل جهانی «قاهره»، استاد مادام‌العمر فراماسونری، استاد اعظم لژهای «آسمانی» مؤسّس لاینز ایران، ماسون تمام‌عیار، وزیر، نخست‌وزیر و وزیر دربار؛18

دکتر شجاع الدّین شفا، فراماسونر، رئیس« کتابخانة سلطنتی»، نویسندة کتاب‌های محمّدرضا شاه به نام‌های «مأموریت برای وطنم» و «انقلاب سفید»؛19

جمشید آموزگار، فراماسونر،تبعة «آمریکا»، نخست‌وزیر شاه در سال 1356ه‍ .ش؛

دکتر حسین بنایی، فراماسونر، رئیس «سازمان پیشاهنگی ایران»؛

جعفر بهبهانیان، فراماسونر، خزانه‌دار دربار، بانکدار؛

پرویز خوانساری، فراماسونر، سفیر، رئیس «ساواک اروپا و انگلیس».20

جای تردید نیست که این باشگاه‌ها، در ارتباط تنگاتنگ با فراماسونری جهانی، اهداف لژهای آمریکایی را دنبال و نقش مهمّی در زیر ساخت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران در طول سال‌ها سلطنت پهلوی ایفا می‌کردند؛ جریانی که تأثیر آن تا به امروز، از فضای ایران دور نشده است.

پی‌نوشت‌ها: