دشواری‌های تحقیق دربارة نقش روانشناسی در جاسوسی
تحقیق دربارة نقش روانشناسی در حرفة جاسوسی آسان نیست و پژوهشگر نمی‌تواند به راحتی در این مسیر هزارتو گام بردارد. دلیل اصلی و مهمّ این مشکل، محرمانه بودن آن است که کار را به شدّت سخت می‌کند.
دشواری تحقیق تنها به جهان عرب مربوط نیست؛ بلکه در مغرب‌زمین نیز این وضع وجود دارد. آنچه از پهنة جهان جاسوسی به چشم می‌آید، تنها اندکی از این اندام بزرگ است که حتّی برای مشاهدة همان مقدار اندک هم محدودیت‌هایی جدّی از سوی سرویس‌های اطلّاعاتی ایجاد شده است. چه بسا کاربرد روانشناسی در ارگان‌های دفاعی به دور از حال و هوای سنّتی و آکادمیک موجود در دانشگاه‌ها، جریان داشته باشد؛ ولی گزارش یافته‌های جدید روانشناسی در زمینة موضوع‌های دفاعی معمولاً منتشر نمی‌شود؛ برای مثال، در ارتش اسرائیل بخش خاصّی برای پژوهش‌های روانشناختی وجود دارد. این بخش، تحقیقات وسیعی دربارة بسیاری از جنبه‌های روانشناختی نیروهای نظامی انجام می‌دهد و عملکردی شبیه مؤسّسه‌های مشابه خود در «آمریکا» دارد؛ ولی آشنایی با کمّ و کیف پژوهش‌های انجام شده در این قسمت آسان نیست.
بن عری و عمیر، روانشناسان اسرائیلی (1986 م.) معتقدند:
به دلایلی کاملاً روشن، امکان ندارد دربارة چگونگی تحقیقات روانشناختی جاری در این قسمت مطلبی بیان شود.
مائير عامیت، رئیس «موساد» نیز گفته است:
مسائلی هست که پنهان نگهداشتن آنها بهتر است.
وقتی نگارش این پژوهش را آغاز کردم، احساسم این بود که در جهان معاصر، حوزه‌های مهمّی برای کاربرد روانشناسی در جاسوسی وجود دارد که باید به آنها بپردازم؛ ولی مواد کافی برای این کار را در اختیار نداشتم. با بخش‌هایی از «اتّحادیة روانشناسی آمریکا» و چند دانشمند روانشناس تماس گرفتم تا منابع و رساله‌های تحقیقی را دربارة کاربرد روانشناسی در کار جاسوسی به من معرفی کنند؛ امّا فقط یک نفر به من پاسخ داد. او دانشمندی از دانشگاه «سن‌جان نیویورک» بود. او هم تنها به این جمله اكتفا کرد که: من هیچ منبع و مأخذي دربارة کاربردهای روانشناسی در جاسوسی نمی‌شناسم.
باز هم با گروه‌های دیگری از روانشناسان تماس گرفتم؛ امّا پاسخی نیافتم. شاید علّت این باشد که چنین کاربردهایی جنبة محرمانه دارد و دربارة آنها صحبت نمی‌شود؛ یعنی مرسوم نیست کسی آشکارا آنها را بخواهد یا خواستار مطالعة آنها شود. شاید هم افرادی که طرف تماس و پرسش من بودند، اطلّاعی از کاربرد روانشناسی در امر جاسوسی نداشتند. حتّی ممکن است با افراد مناسبی تماس نگرفته و مسیر را اشتباه رفته باشم.
با برخی از دانشمندان رشتة روانشناسی در «انگلستان» نیز تماس گرفتم. یک استاد بازنشستة روانشناس در نامه‌ای کوتاه پاسخ مرا داد.
او پروفسور مارکس بود. وی قبلاً مدیر گروه روانشناسی دانشگاه «نیوکاسل» انگلستان بوده و از دانش‌آموختگان «کمبریج» است. علاوه بر این، مارکس در کارگاه روانشناسی مشهور کمبریج هم فعّالیت کرده است. (معروف است که پروفسور مارکس پژوهش‌های خود را در مستعمره‌های انگلستان انجام می‌داد.) مهم‌تر اینکه او در دانشگاهی درس خوانده است که جمعی از دانشجویان نخبة
آن به استخدام سرویس اطّلاعاتی انگلستان در آمدند.
به هر حال پروفسور مارکس در پاسخ من نوشت:
کتاب‌ها و مقاله‌های علمی زیادی وجود دارد که جنبه‌های مختلف امر جاسوسی و جمع‌آوری اطّلاعات را بررسی کرده‌اند؛ ولی نمی‌دانم کدامیک از آنها می‌تواند جوابگوی موضوع مورد نظر شما باشد. شاید نزدیک‌ترین کتاب به موضوع کتاب «بازتاب‌هایی دربارة جاسوسی» نوشتة جانسون باشد.
حیرت‌آور است که در کشوری آزاد مثل انگلستان فقط به پژوهش‌هایی می‌توان دست یافت که دربارة فناوری - آن هم کلّیات آن - در نشریة ادواری عرصه‌های دفاعی در جهان و هفته‌نامة «هوانوردی» (و نیز در یک مجلّة آمریکایی) به چاپ می‌رسد؛ ولی موضوع مورد سؤال شما، یعنی فعّالیت‌های پنهان اطّلاعاتی، چیز دیگری است که شامل سهل‌انگاری - به عنوان برآیند خصوصیت مشترک بشری در سطح جهان - شده است.
به این ترتیب، نامة پروفسور مارکس هم اطّلاعات تازه‌ای دربارة کاربرد روانشناسی در جاسوسی به من نداد.
دشواری دیگر در پژوهش برای کشف رابطة میان روانشناسی و جاسوسی و کاربردهایش در این فن، این است که در دانشگاه‌های غرب، گروه تدریس «روانشناسی اطّلاعاتی» وجود ندارد و هیچ مأخذي دربارة کاربردهای روانشناسی در جاسوسی سراغ نداریم؛ بلکه متخصّصان این فن که مشغول تحقيق دربارة آن هستند نیز در محافل دانشگاهی ناشناخته‌اند.
علاوه بر این، مقاله یا پژوهشی نیز در نشریّات علمی جهانی یا منطقه‌ای در این‌باره منتشر نمی‌شود. آنچه وجود دارد، تنها مطالبی سطحی در بولتن برخی انجمن‌های روانشناسی است؛ مثل نشریة «مونتار» که اتّحادیة روانشناسان آمریکا آن را منتشر می‌کند. همچنین گاهی مطالبی که چندان هم به این موضوع ربطی ندارد، در نشریة «دیفنس» یا در روزنامه‌ها و مجلّات غیرتخصّصی چاپ می‌شود. البتّه هدف آنها بیشتر انتشار مطالب جنجالی است تا مقاله‌هایی جدّی دربارة کاربردهای عملی این فن.
سمینارهای جهانی که دربارة روانشناسی برگزار می‌شود نیز هرگز مقاله‌ای دربارة روانشناسی و جاسوسی ارائه نمی‌کنند. اتّحادیة روانشناسان آمریکا نیز دپارتمانی با عنوان «روانشناسی اطّلاعاتی» ندارد. این در حالی است که دپارتمان‌هایی نزدیک به موضوع مذکور، مثل «روانشناسی جنگ»، «روانشناسی صلح» و «روانشناسی سیاسی» وجود دارد. در واقع می‌توان گفت، در موضوع روانشناسی جاسوسی، مأخذ شناخته‌شده‌ای در دسترس نیست.
از دیگر مشکلات پژوهشگر در این راه آن است که به قول بلاک و موریس (۱۹۹۲م.)، سایر مدارک تاریخی این موضوع یا جزئی‌اند یا اعتمادی به آنها نیست؛ مانند خاطرات شخصی افراد که معمولاً یا گرفتار سانسور می‌شود یا نویسندگان آن دچار خودسانسوری هستند. بنابراین افراد جوان‌تر که حافظة بهتری دارند، در چنگال سانسور گرفتارند و افراد سالخورده و مجرّب خیلی چیزها را فراموش کرده‌اند.
سفرنامة کوتاهی که جان لوكاریه دربارة سفرش به خاورمیانه در قالب رمانی، به نام «فروشندة دوره‌گرد» نوشته است، مدلی از پردازش دربارة سرویس اطّلاعاتی [رژیم] اسرائیل و جنگ مستمرّ آن علیه فلسطینی‌هاست. همچنین رمان «مزدوران بی‌گناه» به قلم نویسنده‌ای آمریکایی، به نام دیوید ایگناتیوس مدرک خوبی است؛ ولی این رمان‌های موفّق و نوشتارهایی دیگر از این دست که به زبان عبری هستند، انتشار محدودی داشته و به زبان‌های دیگر ترجمه نشده‌اند. در واقع، چنین مواردی استثنا هستند.
رمان «عملیات کشتی اورانیوم» هم نمونه‌ای از یک داستان حقیقی به شمار می‌آید که طیّ آن، یک تیم از مأموران اسرائیلی موفّق می‌شوند در سال ۱۹۹۸م. یک کشتی حامل اورانیوم را بربایند تا از محمولة آن در برنامة محرمانة انرژی هسته‌ای
این رژیم استفاده شود. طرّاحی جلد کتاب جذّاب است؛ به طوری که عکس یک مأمور خوش‌چهرة قوی‌هیکل و سرسخت را با یک زن زیبا به همراه یک آدم‌کُش حرفه‌ای، یک کاپیتان کشتی و یک مکانیک زبردست و نابغه که می‌تواند با هر تکّه فلز به صورتی معجزه‌آسا یک ابزار بسازد، نشان می‌دهد. رمان دربارة جمعی از دانشمندان نخبه و جاسوسان اسرائیلی است که با کمک شبکه‌ای وسیع از مأموران اطّلاعاتی دیگر نقاط جهان، اعضای تیم ربایش کشتی حامل اورانیوم را تشکیل می‌دهند.
در این رمان، تنش بین اعراب و [رژیم] اسرائیل سبب پیدایش قهرمان‌های خیالی می‌شود که هرگز در عالم واقع وجود نداشته‌اند. از این‌رو، مقایسة عالم واقعی با این‌گونه آرمان‌های خیالی کار سختی است. البتّه باید توجّه داشت که حقیقت عجیب‌تر از اینها نیست؛ امّا حتماً پیچیده‌تر است. در این رمان هر مأمور سرّی یک هادی عملیات و هر هادی نیز یک رئیس دارد. رؤسای سازمان‌های اطّلاعاتی نیز در برابر وزیرانی پاسخگو هستند که همة اندیشة آنان حفظ مشروعیت خود نزد افکار عمومی با نگاه به مقولة انتخابات است.
در تاریخ سازمان اطّلاعاتی رژیم اسرائیل یک موضوع، مدام تکرار می‌شود و اینکه چگونه سیاستمداران در دنیای پنهان اطّلاعات مداخله می‌کنند؟ چگونه اختیارات خود را به کار می‌برند؟ وقتی کار مطابق برنامه پیش نمی‌رود، چگونه از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کنند؟
مشکل دیگر مطالعه دربارة کاربردهای روانشناسی در جاسوسی این است که به دشواری می‌توان مصاحبه‌ای علنی و آشکار با روانشناسانی انجام داد که به صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت با سازمان‌های اطّلاعاتی همکاری کرده‌اند. شاید برخی از آنان در سنّ بازنشستگی و در چارچوب مجاز سانسورها، اطّلاعات اندکی دربارة کارهایشان ارائه کنند؛ ولی همان‌طور که اشاره شد، دلیل این پنهان‌کاری، شغلی است که الزام نخست آن پنهان‌کاری است!
رایت (۱۹۹۸ م.) می‌گوید:
شغل اطّلاعاتی، عزلت‌پسند است؛ البتّه در این حرفه دوستان خوبی داری؛ امّا عاقبت مجبوری با اسرار خود تنها باشی. شغلی مهیّج، امّا مخفیانه که همواره مجبوری به همکارانت اعتماد و تكيه نکنی. باید همیشه در تحرّک باشی و دائم به بخش یا شعبه‌ای جدید برای کار بروی یا عملیات جدیدی را شروع کنی. هرچه کارهای جدیدتر انجام می‌دهی، اسرار جدیدتری را کشف می‌کنی که همین مهم سبب می‌شود، از کسانی که قبلاً با ایشان کار کرده‌ای نیز جدا شوی. تماس تو با دنیای بیرون محدود و محدودتر می‌شود؛ چون همواره بخشی از وجودت را نمی‌توانی برای دیگران بازگو کنی. به همین دلیل، دستگاه‌های اطّلاعاتی از توانایی زیادی در سوءاستفاده از انسان‌ها برخوردارند؛ چون سوءاستفاده از انسان، لازمة این حرفه است. بدیهی است هرکس که به این حرفه وارد می‌شود، با آن آشناست.
عنوان این کتاب «روانشناسی و جاسوسی» است و مشکل ما همین «واو» عطفی است که در این عبارت آمده و بدین معنی است که ما چگونگی رابطه بین روانشناسی با جاسوسی را تحلیل و سعی خواهیم کرد بین این دو موضوع ارتباط برقرار کنیم.
بسا این سؤال در ذهن ما نقش می‌بندد که آیا روانشناسی در جاسوسی تأثیر گذاشته یا به عکس، جاسوسی، روانشناسی را متأثّر از خود کرده است. به هر حال، کدامیک از این دو علّت یا معلول است؟
ممکن است در چنین پژوهشی، روانشناسی با جاسوسی - و احياناً با سیاست - درآمیزد و نیز شاید با روابط بین‌الملل، تبلیغات یا روانپزشکی آمیختگی و پیوند پیدا کند. علّت این وضع نیز پیچیدگی‌های جاری در موضوع مورد بررسی و رابطة تنگاتنگی است که با بسیاری از علوم دارد.
مشکل پیش روی ما در این پژوهش، زبانی است که به کار خواهیم گرفت. وقتی از روانشناسی سخن می‌گوییم، شاید بتوانیم نوعی لحن علمی قاطع داشته باشیم؛ ولی در اینجا ناچاریم زبانی را انتخاب کنیم که قاطعیت کمتری دارد و به ترتیبی، با دنیای اطّلاعات و جاسوسی سازگارتر می‌نماید. شاید حال و هوای حاکم بر برخی مآخذ، چنین لحنی را تحمیل کرده است.
نکتة مهمّی که باید پیشاپیش برای خوانندگان این پژوهش مورد تأکید قرار دهم، این است که برخی اقتباس‌هایم در متن، فقط بیان‌کنندة نظر صاحبان آنهاست و صاحب این قلم تنها به آنها استناد کرده است. نکتة دیگر آنکه، پژوهش حاضر نخستین کوشش به زبان عربی برای بیان رابطه بین روانشناسی و جاسوسی است. واضح است این‌گونه کارها خالی از خطا نیست. به تبع این موضوع، برخی از موارد این کتاب ممکن است ضعیف و برخی دیگر نزد خوانندگان به لحاظ عبرت‌ها و درس‌های مترتّب بر آن آموزنده باشد؛ امّا آنچه لازم است بر آن تأکید کنم، اینکه تحقیق حاضر صرف کوششی علمی است که می‌تواند درست یا اشتباه باشد.
در پایان این مقدّمة طولانی، چند سؤال دیگر هم وجود دارد: روانشناسی در کدام بخش فنّ جاسوسی بیشترین کاربرد را دارد؟ چه کسانی دربارة اینکه روانشناسی برای مقاصد دفاعی یا اطّلاعاتی به کار رود یا توسعه یابد، تصمیم می‌گیرند؟ آیا به راستی دانشمندان روانشناس یا علم روانشناسی در کار سازمان‌های اطّلاعاتی دخالت دارند؟ در نبرد اعراب و [رژیم] اسرائیل، روانشناسی چه کار ویژه‌ای داشته است؟ روانشناسانی که با سرویس‌های اطّلاعاتی در زمینه‌های تحقیقاتی همکاری می‌کنند یا مورد مشورت آنها قرار می‌گیرند، چه کسانی‌اند و چگونه انتخاب می‌شوند؟ شیوة گزینش مأمور یا جاسوس چگونه است؟ چه کسی هزینة تحقیقات کاربردی را در عملیات سرّی یا آشکار جاسوسی می‌پردازد؟ مرزهای اخلاقی در کاربرد روانشناسی برای جاسوسی کجاست؟ هزینه‌ای که برای کاربردهای روانشناسی در جاسوسی
صرف می‌شود تا چه حد روانشناسی را به عنوان یک دانش نظری و کاربردی اعتلا می‌بخشد؟ آیا می‌توان پرسید اطّلاعات دقیق، واقعی و مهم در ارتباط با عملیات ترور، خرابکاری، ربایش یا نفوذ در مراکز تصمیم‌گیری کشورهای مختلف چگونه جمع‌آوری می‌شود؟ آیا دنیای پنهان جاسوسی توان تأثیرگذاری نیرومند بر جهان سیاست، دیپلماسی و روابط بین‌الملل را دارد یا موضوع روانشناسی و جاسوسی - به تعبير عبدالرحمن عدس - محدود در پوسته و قشر ظاهری است؟ آیا آنچه عدس فهمیده، درست است؟
پانویس‌های این مقاله
- •
منبع: الخلیفه، عمر هارون، «روانشناسی جاسوسی»، ترجمة علی شمس، تهران، مؤسّسة مطالعات اندیشه سازان نور، 1388، صص 25-32.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑