اتوپیا، دستوپیا ودولت کریمة مهدوی(۲)

اسماعیل شفیعی سروستانی

ویران‌شهرها بر پردة سینما

بعد از عموم ساکنان جهان مدرن که با پوست و گوشت و همة وجود «ویران‌شهر جهانی» را تجربه می‌کردند، سینماگران مؤلّف در ارائة تصویری از آینده و حال تبعیدیان دستوپیای برکشیده شده موفّق‌ترین بودند و البتّه اینان عموماً متّکی به آثار قلمی درام‌نویسان و رمان‌نویسانی، همچون آلدوس هاکسلی1 (1994-1967م.)، جورج اورول (1903-1950م.) و دیگران بودند که اساس ادبیات «پاد آرمان‌شهری»2 را استوار ساختند.

زامیاتین (1884-1937م.) نویسندة کتاب «ما» صاحب نخستین اثر پادآرمان‌شهری3 قرن بیستم میلادی شناخته می‌شود.

«مزرعة حیوانات»4 (جورج اورول)، «دنیای قشنگ نو»5 (آلدوس هاکسلی)، «1984» (جورج اورول)، «451 درجة فارنهایت»6 (ری بردبری)،7 «وی فور وندتا»8 (آلن مور)،9 «تصادف»10 (جیمز گراهام بالارد)،11 «کوه‌های سفید»12 (جان کریستوفر)،13 «میرا»14 (کریستوفر فرانک)،15 «سرگذشت ندیمه»16 (مارگارت اتوود)17 و... در شمار ادبیات پادآرمان‌شهری به حساب می‌آیند. بر پایة برخی از این دست آثار، فیلم‌های سینمایی، بازی‌های رایانه‌ای و حتّی قطعات موسیقی فراوانی ساخته شده است.

در هریک از این آثار، پیش‌بینی‌هایی دربارة آینده و تذکّرهایی دربارة زمان حال و نحوة بودن در چنین جوامعی دیده می‌شود. بی‌شک برخی از این آثار، بی‌تأثیر از نظام‌ها و مرام‌های سیاسی، اجتماعی خاص و مطرح نیستند و دستوپیای ترسیم شده در اثر ادبی خود را کپی‌برداری شده و تصویری مکتوب از جامعه‌ای می‌شناسند که بر شالودة ایدئولوژی‌های خاصّی، همچون سوسیالیسم و کمونیسم برکشیده شده‌اند.

دوران سخت جنگ سرد و در عصر شکل‌گیری نظام سوسیالیستی «شوروی»، برخی از ویران‌شهرهای ادبی، سعی در به تصویر کشیدن این‌گونه جوامع کردند. دو اثر شاخص «مزرعة حیوانات» و «1984» از آثار جورج اورول‌ انگلیسی از این دسته‌اند. با وجود این، در همة این آثار، فلک‌زدگی انسان مبتلا به زندگی تکنولوژیک عصر جدید به خوبی، به نمایش درآمده‌اند.

آثار اتوپیایی آکنده از عنصر تخیّل و ایده‌آل‌های انتزاعی ذهنی‌اند و هیچ‌گونه اقدام عملی برای رسیدن به واقعیّتی ملموس را تضمین نمی‌کنند؛ امّا آثار دستوپیا، ملموس‌تر و واقعی‌ترند؛ اگرچه برای جلوه دادن امر در ذهن خوانندگان، پیراسته از بزرگ‌نمایی نیستند.

هرچند بر گردة زمین، نمونة هیچیک از آرمان‌شهرهای فلسفی، همچون «مدینة فاضلة» افلاطون (427-347 ق.م.)، «شهر خورشید» توماسو کامپانلا18 (1568-1639م.) و «آرمان‌شهر» توماس مور را نمی‌توان دید و آنها تنها آرزوی محقّق نشده‌ای هستند که بر صفحات کاغذ نقش بسته، امّا مصادیق متعدّد دستوپیا قابل اشاره است.

هر خواننده‌ای با مطالعة «قلعة حیوانات» و «1984» و تماشای فیلم سینمایی عصر صامت سینما، «متروپلیس»19 (1927م.) مصادیق عینی و خارجی قهرمانان و وقایع توصیف شده در آثار ادبی و هنری را یافته و در ذهن خویش، مصداق‌سازی می‌کند.

نکتة قابل توجّه آنکه، بیشترین آثار دستوپیایی که بیانگر و مصوّر ویران‌شهرند،

متعلّق به قرن بیستم میلادی می‌باشند. چرا؟

تاریخ جدید غرب با پشت سر گذاردن قرن شانزدهم میلادی و نهضت اصلاح دینی در «آلمان» و گذار از خاستگاه فکری و ارزشی کاتولیسم، وارد عهد و عصری شد که می‌بایست داد آن را بدهد تا از آن گذر کند.

عصر رنسانس و روشنگری تنها مراتبی بودند که انسان غربی با پشت سر گذاردن آنها، ساحاتی فکری را پشت سر گذارده و در قرن هجدهم میلادی، حوزة فرهنگی فراگیر و متناسبی را به تجربه ‌نشست و با کشف قارة «آمریکا» و انقلاب صنعتی در «انگلستان»، پای در حوزة تمدّنی مدرن گذاشت.

قرن نوزدهم و بیستم میلادی، نمایشگر و نمایشگاه بزرگ تمدّن مدرن بودند که بر شانه‌های فرهنگ و هستی‌شناسی فلسفی قرون پیش از خود استوار شدند و به عبارت دیگر، در این دو قرن، همة پتانسیل آن حوزة فکری و فرهنگی، در هیئت تمدّن مدرن و مناسبات و معاملات خاصّ ساکنان این عصر، به منصة ظهور رسید؛ واقعه‌ای که ساکنان قرون 16 و 17 و حتّی 18م.، تصوّری روشن از آن نداشتند؛ امّا خواه، ناخواه طفلی بود که با طیّ مراتب، بزرگ شده و به تنومندی قرن بیستم میلادی رسیده و دیگر ساحات پنهان و آشکارش، جلوی دیدگان خلق جهان رخ نمود و بر همگان مکشوف می‌شد که سرانجامش به کجا خواهد کشید!

بدین سبب است که دستوپیانویسان قرن بیستم، آنچه را که می‌دیدند و ملموسشان شده بود، بر صفحة کاغذ نقش می‌زدند یا بر پردة نقره‌ای سینما، به نمایش می‌گذاردند.

از این نکته نیز نباید غفلت کرد که اساساً هنرمندان می‌بایست گامی جلوتر از سایرین بردارند؛ خبرآورانی که دنبال‌کنندگان خود و مردم هم‌عصر خود را متذکّر چالش‌های فرارو می‌شوند.

اینان با نگاه به افق پیش رو، نوید دهندة فروپاشی دستوپیای غربی نیز بودند؛ زیرا آن مدینة فلاکت و ساکنان فلک‌زده‌اش را فاقد حمایت آسمانی، متّکی بر تعاریفی غیر حقیقی و یک ساحتی از عالم و آدم، ظالمانه بودن مناسبات و معاملات جاری‌اش و مبتلای نوعی واپس‌گرایی اخلاقی و سرانجام به دور از خاستگاه باطنی انسان کمال‌طلب می‌شناختند.

عواملی چند، در طول تاریخ حیات بشر بر پهنة هستی، هادم عموم فرهنگ‌ها و تمدّن‌های دست‌ساز بشر بریده از آسمان بوده‌اند. به این عوامل، امر مهم و سنّت ثابتِ فرارسیدن ناگزیر اجل برای همة اقوام و امّت‌ها را باید افزود:

«وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُون‏؛20

و برای هر امّتی، اجل و سرآمدی است. پس هرگاه که اجلشان فرارسد، نه می‌توانند لحظه‌ای آن را به تأخیر اندازند و نه از آن پیشی گیرند.»

دستوپیا، ویران‌شهر عصر مدرن

اصطلاح دستوپیا، برساختة جان استوارت میل،21 فیلسوف انگلیسی در سال 1868م. و متضادّ اتوپیا است.

وقوع انقلاب بلشویکی «شوروی» و تبدیل شدن جهان به دو قطب لیبرال سرمایه‌داری و سوسیالیسم، سبب ترتیب و شکل‌گیری مناسبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی قرن بیستم و در عین حال، سبب ظهور چالش‌هایی در ذهن و زبان و تمایلات انسان معاصر شدند؛ اگرچه هر دو جریان در ذات، متّکی بر ایدئولوژی‌های خودبنیاد و برخاسته از تفکّر اومانیستی و سکولاریسم (دنیوی‌گری) بودند.

شکل‌گیری حکومت پلیسی، تنزّل شأن انسان‌ها به ابزار تولید و انحصارات حزب کمونیستی، موجب شکل‌گیری اعتراضاتی نهفته، ولی سرکش و عکس‌العمل‌هایی بر پهنة آثار قلمی نویسندگان شد:

رمان «ما»

آن شرایط، یِوگنی ایوانویچ زامیاتین22 (1884-1937م.)، نویسندة آثار علمی، تخیّلی و طنزنویس سیاسی اهل «روسیه» را به نگارش رمان «ما»23 (1924 م.) و خلق اثری پادآرمان‌شهری واداشت. او را صاحب نخستین اثر بزرگ پادآرمان‌شهری قرن بیستم میلادی می‌شناسند.

زامیاتین رمان «ما» را در 1920م. نوشت؛ امّا به سبب وجود شرایط خفقان در روسیه، آن زمان نتوانست آن را در اتّحاد جماهیر شوروی منتشر کند. به این ترتیب، این رمان ابتدا در سال 1926م. به زبان انگلیسی در «نیویورک» و سپس در سال 1929م. به زبان چکی در خارج از شوروی منتشر شد و فقط در سال 1988م.، یعنی دو سال بعد از مرگ یوگنی زامیاتین در اتّحاد شوروی اجازة انتشار یافت.

رمان ما در قالب یادداشت‌های یک مهندس، به نام د-503 نوشته شده است. به نظر می‌آید زامیاتین بسیار نگران آیندة شوروی بوده و به این سبب در این رمان، اتّحاد شوروی را هزار سال جلوتر می‌برد و به این ترتیب، به مخاطب خود هشدار می‌دهد که چنانچه شرایط آن روز شوروی به همین ترتیب ادامه یابد، چه سرنوشتی متوجّه این کشور و مردمان آن خواهد شد.

منظور زامیاتین از عنوان «ما» برای این رمان، شعار با هم بودن بلشویک‌هاست. در جامعة بلشویک‌ها، ارزش فرد به عنوان یک شخصیت مستقل تا پایین‌ترین حد تنزّل کرده و همه‌چیز در ما خلاصه شده است... در این رمان، هیچ شخصیتی وجود ندارد. مردم اسم و شخصیت فردی خود را از دست داده و هریک از آنان با شماره‌ای نام‌گذاری شده‌اند؛ مانند د-503.

د-۵۰۳ با توصیف این شرایط می‌نویسد که نحوة زندگی همة افراد جامعه مانند هم است:

هر روز صبح در یک ساعت و یک دقیقة مشخّص از خواب بیدار می‌شوند. میلیون‌ها نفر هم‌زمان کار خود را شروع و هم‌زمان آن را به پایان می‌رسانند. در یک ساعت به گردش می‌روند و در یک ساعت می‌خوابند و...

د-۵۰۳ مهندس و ریاضی‌دان است. او در یادداشت‌های خود، اوضاع و شرایط محلّ زندگی خود را توصیف می‌کند. موضوع از این قرار است که بعد از جنگ‌های بزرگ سیصد ساله میان شهر و روستا، فقط ۲/0 درصد از مردم زنده ماندند که این بازمانده‌ها یک کشور واحد را تشکیل دادند. در این کشور، همه چیز بر اساس اصول ریاضی و بر اساس عقل و منطق است. دور تا دور کشور واحد را دیوار شیشه‌ای احاطه کرده است که این کشور را از تمدّن قدیمی جدا می‌کند. مردم این شهر اجازة خارج شدن و رفتن به آن سوی دیوار شیشه‌ای را ندارند. در این کشور، طبیعت زنده وجود ندارد و پرندگان آواز نمی‌خوانند و حتّی خورشیدی وجود ندارد و همه چیز به صورت مصنوعی و ساختگی است. حتّی غذای مردمان این شهر از موادّ شیمیایی و نفتی است.

همة مردم شهر، مطیع بی‌چون و چرای رئیس شهرند. رئیس شهر همیشه پیروز انتخابات است. به گفتة د-۵۰۳:

تاریخ کشور واحد به یاد نمی‌آورد که در این روز باشکوه (روز انتخابات) حتّی یک نفر جرئت مخالفت کردن با رئیس شهر را داشته باشد.

د-۵۰۳، در کار ساختن یک کشتی فضایی همکاری می‌کند. این کشتی که نام آن انتگرال (همگرایی) است، قرار است مردمان سیّاره‌های دیگر را که به اعتقاد آنها «به صورت وحشی» آزادند، به تابعیت رئیس شهر در آورد؛ امّا در این میان، افرادی هستند که از شرایط موجود در کشور واحد راضی نیستند و قصد دارند با آن مبارزه کنند.24

رمان «ما» در پی اثبات این معناست که جامعه‌ای که دگراندیشی، خلّاقیت، ارزش‌های دینی و عشق در آن بی‌ارزش باشد، بهشتی دروغین است. جامعه‌ای که مقام انسان را تا سر حدّ یک ماشین و یک عدد به جای همة هویّت‌های انسانی کاهش می‌دهد، شایستة مقام انسانی نیست.

این رمان را انوشیروان دولتشاهی، ترجمه و منتشر ساخته است.

رمان «دنیای قشنگ نو»

آلدوس لئونارد هاکسلی،25 نویسندة انگلیسی (1894-1967م.) با نگارش رمان «دنیای قشنگ نو»26 با نفرت و انزجار، از سیاست‌بازی و صنعت‌زدگی یاد کرد. عنوان اثر، کنایه‌ای است تلخ، به نظامی که هاکسلی از آن، به عنوان «نظام بوخافسکی» یاد می‌کند.

هاکسلی نیز مانند برخی دیگر از نویسندگان دستوپیا، صحنة حوادث و زمان رمان خود را چند قرن به جلو می‌کشد تا سرانجام و پایان جامعه‌ای را که مورد نقد قرار داده است، به نمایش بگذارد.

وقایع این رمان در سال 2540م. و در شهر «لندن» رخ می‌دهد؛ تصویری از دنیا که در آن یک دولت مرکزی، کنترل‌کنندة همة مناسبات است. در این جهان تصویرشده، علم و تکنولوژی به حدّی رشد کرده که امکان تولید انسان‌ها در مقیاسی وسیع و به صورت خطّ تولید کارخانه‌ای ممکن شده است. نظام حاکم، از طریق کنترل فرآیند تولید فرزندان، گروه‌های اجتماعی مورد نظر خود را از همان ابتدا، تولید کرده و

تمامی خاستگاه‌های طبیعی و فطری انسانی را در آنها از بین می‌برد تا امکان حفظ جامعه‌ای طبقاتی و ثابت و بدون تغییر و تبدیل فراهم آمده باشد.

آلفاها، بتاها، گاماها و اپسیلون‌ها در نوعی رده‌بندی نزولی و برحسب نیازمندی‌های این نظام در کارخانه تولید می‌شوند. در این جهان بوخافسکیِ هاکسلی، زنده‌زایی، داشتن پدر و مادر، اعتقادات فطری خداپرستی و دین‌خواهی، عشق ورزیدن و مهربانی منسوخ شده و در چشم‌ها زشت و قبیح جلوه داده می‌شود. همه چیز و همه‌کس در این دنیای زشت، تحت امر و برای رضای یک نفر حاکم بلامنازعه، به نام «حضرت فورد» اتّفاق می‌افتد. هدف سازندگان این نظام، برکشیدن جامعه‌ای است در منتها الیه ثبات؛ عاری از هرگونه عامل انسانی که بتواند در این ثبات رخنه ایجاد کرده و تغییر به وجود آورد. همة ساکنان این جامعه، چون ربات، رام، مطیع و سربه زیر و به دور از هرگونه خواهش و اعتراضند و پس از سرآمدن مدّت عمرشان، به دستگاهی سپرده می‌شوند تا مضمحل و موادّ کانی جسمشان استخراج و بازسازی شود.

تنها واقعه‌ای که برای مدّتی محدود، جامعة ثابت و بی‌تحرّک و بی‌هیجان بوخافسکی را به هم می‌ریزد، ورود فرزند زنده‌زاد مدیر است که از سفری دور به «وحشی‌کده»، به همراه مادرش، پای به این تمدّن مدرن می‌گذارد. جان که اینک به لقب آقای وحشی معروف شده است، در خود و با خود، بازمانده‌هایی از عواطف و علایق انسانی، عشق به مادر و توجّه به آثار فرهنگی کهن را به دیاری وارد می‌سازد که هیچ سنخیّتی با این مفاهیم ندارد و به ‌کلّی از آن بیگانه است... جان، که تاب تحمّل تمدّن بوخافسکی را ندارد، در جست‌وجوی پاک شدن از عوارض آن، به قلعه‌ای متروکه پناه برده و سرانجام خود را حلق‌آویز می‌کند. این اثر توسط آقای سعید حمیدیان ترجمه و برای نهمین مرتبه توسط «نشر نیلوفر» منتشر شده است.

تاریخ این دنیای خیالی هاکسلی با تولّد فورد،27 مؤسّس «شرکت اتومبیل‌سازی فورد» آغاز می‌شود. شاید او، اشاره‌ای به ماشین و خلق ماشین، یعنی مدرنیزاسیون صنعتی و حیات تکنولوژیک داشته باشد.

ساکنان این دنیای قشنگ (البتّه به تعریض و کنایه، قشنگ اعلام شده است)، تحت پرچم حکومت جهانی اداره و کنترل می‌شوند. مدیران اجرایی این نظام تکنیکی، برای جلوگیری از منازعات فکری و فرهنگی و ممانعت از اعتراضات، که همگی ناشی از داد و ستدهای فکری، فطری بشرند، با روش‌های علمی، اقدام به عقیم‌سازی بشر می‌کند؛ البتّه عقیم‌سازی فکری و ذهنی و روانی از طریق دستکاری مهندسی ژنتیک در روند تولید انسان‌ها.

به عبارت دیگر هاکسلی به اعمال شیوه‌های کنترلی برای آحاد ساکنان جهان و همسو‌سازی همگانی با خاستگاه طرّاحان حکومت جهانی اشاره می‌کند؛ از مسیر زدودن همة آنچه که مربوط به دیانت‌ورزی، عشق، پاکی، هنر و امر قدسی از خاطر بشر است.

در دنیای قشنگ نو، هیچیک از مفاهیم یادشده از جایگاه و معنایی برخوردار نیست و اگر وجود داشته باشد، مایع شرمساری است و می‌بایست از طریق اعمال روش‌های تکنیکی یا اتّفاقات روان‌کاوانه از صفحة ذهن و زبان بشر زدوده شود.

انسان‌های دنیای قشنگ نو، محصولاتی شبیه کارخانة جوجه‌کشی و از تولیدات مرکز باروری و پرورش نطفه‌اند؛ با همة پیش‌بینی‌های لازم و خصوصیات اعمال شده؛ تا هر گروه از محصولات مطابق خواست تولید‌کنندگان واجد صفات و خصال ثابت و معیّنی باشند؛ دارای استعداد معیّنی برای استقرار در نقاط مورد نظر، از جغرافیای دنیای قشنگ نو.

حکومت توتالیتر، فراگیری مواد مخدّر و آمیزش جنسی لجام‌گسیخته از مشخّصات عمدة این جهان مدرن است. در واقع، او به دلخوش‌کننده‌های دروغین و ابلهانه‌ای که در این دنیا، بشر به آنها مشغول می‌شود، اشاره دارد.

هاکسلی در سال‌ها بعد، شیفتگی خاصّی به زندگی معنوی پیدا کرد و به ویژه به رابطة بین انسان و الوهیّت اندیشید. او به خواندن بخش عظیمی از نوشته‌های عرفای جهان، از مولوی و خواجه عبدالله انصاری گرفته تا اکهارت28 و سنت‌آگوستین پرداخت و سپس به تدوین منتخبی از این آثار همّت گماشت و آن را به نام «The Perennial Philosophy» یا «فلسفة جاودان خرد» در سال 1945م. منتشر ساخت.

به درستی، آلدوس هاکسلی را باید یکی از اثرگذارترین شخصیت‌های ادبی و اندیشه‌ای نیمة قرن بیستم میلادی خواند. هاکسلی در سال 1948م. در مقاله‌ای با نام «بازدیدی دوباره از دنیای قشنگ نو» به سیر وقایع اتّفاقیة 26 سال گذشته پرداخت و مدّعی شد که تمدّن بشر با سرعتی بسیار بیشتر از پیش‌بینی‌های او در

حال حرکت به سمت این دنیاست؛ امّا خودش با روی‌گردانی از این دنیای «در حال شدن» به عالمی دیگر روی می‌آورد.29

توجّه و بازگشت او به منابع عرفانی شرق بزرگ، نشان می‌دهد که هاکسلی به راه نجات بشر اشاره می‌کند؛ بازگشت به شرق، به تفکّر ذوقی و عرفان نابی که غرب و معماران دنیای قشنگ نو، بویی از آن نبرده‌اند.

نشریة «پاریس ریوِیو»30 در سال 1961م.، یعنی تقریباً دو سال قبل از مرگ هاکسلی با وی مصاحبه‌ای انجام داد. طیّ این گفت و شنود، او اعلام می‌کند که:

سرگرم نوشتن نوع خاصّی از رمان هستم که تا حدودی غریب و دور از گونه‌های متعارف داستان‌نویسی است. نوعی داستان تخیّلی است. چیزی است تقریباً وارونه. دنیای قشنگ نو، دربارة جامعه‌ای است که در آن به راستی کوشش می‌شود تا توانایی‌ها و امکانات بالقوّة انسان صورت تحقّق یابد. می‌خواهم نشان دهم که بشریت می‌تواند از دستاوردهای شرق و غرب، هر دو، بهره‌ور شود...31

هاکسلی با خلق این اثر، نه تنها هوشمندی خویش را در دیدار سرانجام این سیر و سلوک (زهد از دین، از عشق، از پاکی و...) و روزگاری آکنده از سرخوردگی انسان مدرن را به نمایش گذاشت، بلکه آن‌همه را نتایج غلبة تکنیک و تکنولوژی محض اعلام کرد؛ اگرچه او تحقّق عینی این وضع را برای پنج یا شش قرن آینده می‌دید.

ای کاش بود و می‌دید که دنیای به ظاهر قشنگ و در باطن زشت و سیاه تصویرشده توسط او، در سال‌های پایانی قرن بیستم میلادی و بر پهنة جهان واقعی و نه خیالی شکل گرفته است.

بر اساس این رمان، فیلمی سینمایی با همین عنوان در سال 1980م. ساخته شده است.

یکی از مهم‌ترین وجوه مشترک این ویران‌شهر‌ها، منسوخ شدن تاریخ، اخلاق، فلسفه، دین و خداوند است. در حقیقت، در جهانی این‌چنین، انسان از حقیقت وجودی‌اش تهی شده، عاری از هرگونه پرسش بزرگ دربارة عالم و آدم و جست‌وجوی کمالات وجودی است.

برای خالقان جهانی تا این حد تکنیکی و مدرن، پرسش از راز هستی و جست‌وجوی کمالات، جنایتی نابخشودنی و سبب به هم خوردن نظم مکانیکی مورد نظر طرّاحان و سازندگان این نظام شناسایی می‌شود.

همة انسان‌ها مثل هم و همه، اشیایی برای مصرف شدن و سود رساندنند و دیگر هیچ. در این جهان وحشتناک، به دلیل کشته شدن روح پرسشگر و تعالی‌جو، دیگر هیچ کس در پی مطالعه و کتابخوانی نیز نیست و چنان در ساختار بیولوژیک آنها تغییر رخ داده است که دیگر نیازی به سازمان‌های کنترل‌کننده نیز احساس نمی‌شود.

پی‌نوشت‌ها: