تأثیر خودآگاهی در رابطة زوجین

رضا آذریان

در موارد بسیاری از تنش‌های ارتباطی بین زوجین، مشاهده می‌گردد که عدم شناخت هریک از طرفین رابطه از ویژگی‌ها و خصوصیات خودش، دلیل بروز مشکل بوده است و چه بسا اگر خودآگاهی وجود داشت، کنترل بهتری روی رفتار صورت می‌پذیرفت. در این مقاله به این مهارت مهم و راه‌های کسب آن خواهیم پرداخت.

تعریف خودآگاهی

خودآگاهی به معنی توانایی و ظرفیت فرد در شناخت ویژگی‌های شخصیتی و شناسایی خواسته‌ها، نیازها و احساسات خویش است و به عبارت دیگر می‌توان گفت خودآگاهی، توانایی شناختن خویشتن و آگاهی از خصوصیات شخصیتی، نقاط ضعف و قدرت خویش، توانایی‌ها و ناتوانی‌های شخصیتی فرد است.

کاربرد خودآگاهی

مهارت خودآگاهی به انسان‌ها کمک می‌کند تا افراد:

1. بتوانند احساسات و ویژگی‌های شخصیتی خود را شناسایی کرده، از آنها آگاه شده و این مقدّمه‌ای است که بتوانند آنها را مدیریت کنند؛

2. بتوانند با آگاهی بر نقاط ضعف و قدرت خود، تسلّط بیشتری بر شخصیت خود پیدا کنند و با تکیه بر نقاط قوّت خود، نقاط ضعف خویش را تا حدّ امکان، کاهش دهند؛

3. بتوانند از نیازهای خود آگاه شوند و از مسیرهای سالم به رفع نیازهای خود بپردازند. با شناخت نیازها، فرد می‌تواند راه و روش بهتری برای مقابله در نظر بگیرد؛

4. بتوانند اهداف واقع‌بینانه‌ای برای زندگی خود تعیین کنند و به این ترتیب از دنبال کردن اهداف بسیار ایده‌آل، تخیّلی و کمال‌گرایانه دوری گزینند؛

5. بتوانند از ملاک‌های ارزشمندی آگاه شده و ارزش خود را در زندگی بیابند. به این ترتیب فرد از دنبال کردن ارزش‌های کاذب خودداری کرده و با رضایت و آرامش بیشتری زندگی خود را طی می‌کند.

اجزا و مؤلّفه‌های خودآگاهی

برای خودآگاه‌تر شدن، لازم است که فرد بر ابعاد مختلف وجودی خود اشراف یابد. به همین خاطر ضروری است که فرد بداند خودآگاهی از چه اجزایی تشکیل شده است.

عموماً اجزای خودآگاهی عبارتند از:

1. خودارزیابی صحیح: یعنی آگاهی روشن و واضح از نقاط قوّت و ضعف، محدودیت‌ها، توانایی‌ها و آموختن از تجارب.

افراد با این توانایی، به نقاط ضعف و قوّت خود آگاه هستند، متفکّرند و از تجربیات خود درس می‌گیرند، انتقادپذیرند، واقع‌بین هستند، از ارزش‌ها و اهداف خود آگاهی دارند و از حقوق و مسئولیت‌های خود آگاه هستند.

2. خودآگاهی هیجانی: یعنی آگاهی داشتن از احساسات و هیجانات خود در موقعیت‌های مختلف.

افراد با این توانایی، می‌دانند در حال حاضر چه هیجانی را احساس می‌کنند و چرا؟ می‌دانند که چگونه احساسات، رفتارهای آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

3. اعتماد به نفس: یعنی تکیة فرد به توانایی‌ها و نقاط قوّت خود و تلاش دائمی برای تبدیل شدن نقاط ضعف به نقاط قوّت.

افراد با این توانایی، خود را با اطمینان نشان داده، می‌توانند عقاید خود را برخلاف عقیدة رایج مطرح کنند، با اراده هستند و توانایی تصمیم‌گیری دارند، برای شناخت خود انگیزة کافی دارند، به نقاط ضعف خود به عنوان عامل مهمّ تغییر نگاه می‌کنند.

4. عزّت نفس: یعنی احساس خود ارزشمندی و مفید بودن برای دیگران.

افراد با این توانایی، از آنچه در مورد آنها هست، آگاهی دارند، می‌توانند در مورد ارزش خود و آنچه که هست، قضاوت کنند، می‌توانند مدارک مهم و معتبر ارزشمندی را بشناسند.

شناسایی و کنترل احساسات

یکی از مهم‌ترین قسمت‌های مهارت خودآگاهی، شناخت احساسات است. ناتوانی در شناخت احساسات، مشکل شایعی است. بعضی از افراد به سبب ناآگاهی از احساسات و هیجانات خود، نمی‌توانند به موقع این احساسات را کنترل کنند. به همین دلیل ناگهان و ناآگاه دست به اعمال و اقداماتی می‌زنند که بعداً از انجام آن پشیمان می‌شوند.

نکته: بعضی افراد معتقدند که در زندگی نباید به احساسات توجّه داشت، باید احساسات را سرکوب نمود و فقط به منطق اهمیّت داد. این گفته زمانی درست است که ما با یک تصمیم‌گیری روبه‌رو هستیم؛ ولی در زندگی معمولی، احساسات نقش و اهمّیت بالایی دارند و زیبایی زندگی بر اساس میزان احساست مثبتی است که ما تجربه می‌کنیم و از سوی دیگر، احساسات، به خصوص منفی، می‌توانند فرد را دچار آسیب‌های اجتماعی و روانی کنند.

نحوة شناخت و برخورد با احساسات

نکتة مهم بحث احساست آن است که معمولاً مردم متوّجه احساسات خود نیستند؛ به خصوص آنکه در بعضی فرهنگ‌ها توصیه می‌شود افراد به احساسات خود توجّه نکنند. به همین دلیل افراد، متوجّه احساسات خود نمی‌شوند و حتّی زمانی ‌که این احساسات بسیار شدید و مخرّب می‌شوند، نسبت به آن بی‌توجّهی یا آن را اشتباه توصیف می‌کنند؛ مثلاً افسردگی را با تنبلی و بی‌اراده بودن اشتباه می‌گیرند. حقیقت آن است که احساسات در زندگی ما مهم هستند و باید به آنها توجّه شود. برای برخورد صحیح با احساسات بهتر است فعّالیت‌های زیر انجام شود:

الف. در طول روز، احساسات و حالات هیجانی خود را زیرنظر بگیریم؛ یعنی به بررسی حالات روحی خود در برخورد با وقایع روزانه‌مان بپردازیم؛

ب. بر حالات هیجانی مختلف خود، نام مناسب بگذاریم؛

ج. در صورتی‌که حالات هیجانی ما ناراحت‌کننده است، کار خود را کنار بگذاریم و به بررسی آن بپردازیم؛

د. در بررسی‌های خود پیگیر شویم که از کی دچار احساس منفی شده‌ایم؛

ه‍ . برای کاهش میزان هیجان خود از مهارت مقابله استفاده کنیم.

تعدادی از راه‌های مناسب و شایع مقابله با احساسات و هیجانات

تعدادی از راه‌های مناسب و شایع مقابله با احساسات و هیجانات به شرح زیر است:

پرت کردن حواس، تنفّس عمیق، درد دل کردن، صحبت کردن با دیگری، پیاده‌روی و ورزش، دوش گرفتن، صبر کردن، انجام کاری که احساس خوبی به انسان می‌دهد و مطرح کردن احساسات با فردی که باعث این احساس شده است.

خودپنداره

احساسی که هرکس دربارة خود دارد، نقش مهمّی در سلامت روانی او دارد. به احساسی که هر فرد دربارة خود دارد، خودپنداره می‌گویند. خودپنداره یعنی اینکه خودمان را چگونه می‌بینیم، یعنی تصویر یا برداشتی که هرکس از خودش دارد. طرز برداشت ما از خودمان تا حدّ زیادی به وسیلة تجارت گذشتة ما (موفّقیت‌ها و شکست‌ها) و آنچه دیگران دربارة ما فکر می‌کنند، شکل می‌گیرد.

دلیل اهمیّت خودپنداره

دلیل اهمّیت خودپنداره این است که:

اوّلاً برداشتی که هرکس از خودش دارد بر احساس، رفتار و عملکرد او تأثیر می‌گذارد. انسان‌ها معمولاً آن‌گونه عمل می‌کنند که فکر می‌کنند هستند. به عنوان مثال: شخصی که فکر می‌کند خوب شیرینی می‌پزد، تمام سعی خود را می‌کند و بسیار خوب هم کیک می‌پزد؛

ثانیاً خودپنداره بر احساس فرد از خودش تأثیر می‌گذارد؛ کسانی که احساس خوبی دربارة خودشان دارند، افراد موّفق‌تری هستند و کمتر احتمال دارد که به سراغ رفتار غلط و پرخطر بروند.

چگونه می‌توان خودپنداره را اصلاح کرد؟

برای اصلاح خودپنداره و عزّت نفس خود، چند کار می‌توانید انجام دهید:

نخست اینکه هیچگاه پس از یک یا دو تجربة بد، از خودتان خودپندارة منفی نسازید؛

دوم اینکه اوضاع را بررسی کنید. به هر اندازه که می‌توانید به طور واقع‌بینانه‌تر به خود نگاه کنید و نقاط قوّت و ضعف خود را بشناسید؛

سوم اینکه سعی کنید نقاط ضعف را اصلاح کنید. شما با اهداف خاص و رسیدن به آنها می‌توانید خودپندارة خود را تغییر دهید.

فواید خودآگاهی و اثرات آن در زندگی فردی و اجتماعی

مهارت خودآگاهی به فرد کمک می‌کند تا بتواند:

1. احساسات خود را شناسایی کند، از آنها آگاه شده و این احساسات را کنترل نماید. ناتوانی در کنترل احساسات می‌تواند به آسیب‌های اجتماعی، روانی و بدرفتاری بینجامد؛

2. از نقاط ضعف و قوّت، خودآگاه شده و با تکیه بر نقاط قوّت، نقاط ضعف خود را کاهش دهد. آگاهی از نقاط ضعف سبب می‌شود فرد با استفاده از این آگاهی بتواند تسلّط بیشتری بر خود داشته باشد؛

3. از نیازهای خود آگاه شود و از مسیرهای سالم به رفع نیازهای خود بپردازد. با شناخت نیازهای خود می‌تواند راه و روش بهتری برای مقابله با نیازهای خود بیابد؛

4. اهداف واقع‌بینانه‌ای برای زندگی خود تعیین کند و به این ترتیب، از دنبال کردن اهداف بسیار ایده‌آل تخیّلی و کمال‌گرایانه دوری گزیند. تنظیم اهداف غیرواقع‌بینانه سبب آسیب‌های اجتماعی، روانی و رفتارهای پرخطر می‌گردد؛

5. از ملاک‌های ارزشمندی خویش آگاه شده و ارزش خود را در زندگی بیاید. به این ترتیب از دنبال کردن ارزش‌های کاذب خودداری کرده و با رضایت و آرامش بیشتری زندگی خود را طی می‌کند؛

6. فرآیند هویت‌یابی خود را به طور سالم به انجام برساند. دست‌یابی و کسب یک هویّت سالم باعث می‌شود زندگی بر پایه‌های محکم بنا شود.

جمع‌بندی

خودآگاهی، توانایی شناخت خود و آگاهی از خصوصیات، نقاط ضعف و قوّت، توانایی‌ها و ناتوانی‌هاست. این مهارت یکی از کلیدی‌ترین مهارت‌هایی است که هر فرد باید به آن مجهّز شود. اینکه فرد چه شخصیتی دارد، به چه صورت اطّلاعات را پردازش می‌کند، خود را به چه صورت به دیگران می‌نمایاند، بیشتر اهل معاشرت هست یا خلوت‌گزیدن، می‌تواند برای رسیدن به یک هدف، طیّ زمان مشخّص به آن دست یابد، چه چیزهایی او را از کوره به در می‌برد و... و بسیاری دیگر از این موارد، همگی جزو خود فرد است و آگاهی به این موارد، شرط لازم ایجاد تغییر

است.

واداشتن خویش به نگریستن به خود، اوّلین قدم جهت آشنایی نزدیک با جنبه‌های مثبت و منفی است. برخی از افراد مایل به انجام این عمل نیستند؛ چرا که یا می‌پندارند این کار وقت آنان را به هدر می‌دهد یا اینکه نگریستن به ویژگی‌هایی که دیگر افراد در آنان می‌بینند، برایشان خوشایند نیست. مواجهه با دنیای واقعی خود، کار سختی است و برای تبدیل شدن به یک فرد با کفایت کاملاً ضروری است. اقرار به اینکه واقعاً چگونه آدمی هستیم، این امکان را به ما می‌دهد تا مسئولیت رشد فردی و تقدیر و سرنوشت خود را به دست گیریم. اگر پختگی به سفری طولانی تشبیه شود، خودآگاهی شبیه نقشة راهی است که به ما کمک می‌کند سریع‌تر به مقصد پختگی برسیم. قطعاً فلسفة مهارت خودآگاهی این نیست که چگونه بودن را برای فرد مشخّص کند، بلکه هدف اصلی این است که فرد با تعمّق به تمامی ویژگی‌های خود نگریسته و خود تصمیم بگیرد که چگونه باشد.