دکتر رها شکفته - جامعه شناس
یکی از نگرانی‌ها و ترس‌های بزرگ خانواده‌ها، مشکلات اقتصادی است. اینکه نتوانند نیازهای اعضای خانواده را تأمین کنند و در اواسط ماه، به اصطلاح کفگیرشان به ته دیگ بخورد، مشکل بزرگ بسیاری از خانواده‌هاست. بعضی خانواده‌ها که در دهک‌های پایین درآمدی جامعه قرار دارند، ممکن است بیشتر با این مشکلات مواجه باشند. گاهی دیده می‌شود که حتّی خانوارهایی که در دهک‌های متوسط و بالای درآمدی قرار دارند نیز با این مشکلات رو به رو می‌شوند. این مطلب نشان می‌دهد که مدیریت خانواده، متغیّری مستقل از میزان درآمد است. علّت این امر می‌تواند رفتارهای نادرست اقتصادی باشد که مدیریت ناکارامد را با خود به همراه دارد. یکی از عوامل مهمّی که مدیریت صحیح را با خود به همراه دارد، حذف عادات مالی غلط از زندگی خانوادگی است.
در این نوشتار، به مرور برخی از عادات مالی غلط خانواده‌ها و جایگزین صحیح آن می‌پردازیم. در این زمینه، از نظرات میشل ام پومپین استفاده می‌کنیم. وی چند خطا یا سوگیری را در رفتارهای عقلانی مطرح می‌کند. به نظر وی این خطاها می‌تواند رفتار را به سوی غیر‌عقلانی پیش ببرد. نگارنده بخشی از این سوگیری‌ها را با عادات مالی که نعمتی در سال 1395ه..ش. مطرح کرده، تطبیق داده است.
فرا اعتمادی در پیش‌بینی و اعتماد
به طور ساده این سوگیری رفتاری به این معنی است که افراد، بیش از آنچه واقعاً می‌دانند، فکر می‌کنند که می‌دانند. این سوگیری در حوزة کسب‌وکار می‌تواند به شکل‌های مختلفی خود را نشان دهد. یک حالت آن است که افراد فکر می‌کنند اطّلاعاتی که در اختیار دارند، بیش از اندازه دقیق است. این خطا تحت عنوان دقّت بیش‌از اندازه شناخته می‌شود.
ناسازگاری شناختی
اغلب مردم می‌کوشند از موقعیت‌های ناسازگار بپرهیزند و در این راه، برای جلوگیری از تعارض روانی اطّلاعات بالقوّة مربوطه را نادیده بگیرند. در حوزة اقتصاد خانواده سهل‌انگاری به دلیل صرف نکردن وقت در خرید کردن یا تحقیق نکردن می‌تواند در این دسته قرار بگیرد.
خطای لنگرگیری
مطالعات نشان می‌دهد که تصمیمات ما تحت تأثیر شرایط محیطی و فاکتورهای موقعیتی است. به طور مشخّص تصمیمات افراد ممکن است بیش از اندازه تحت تأثیر مشاهدات و تجربیات گذشته که به تصمیم مربوط نیستند، قرار گیرد؛ مانند اینکه فرد تحت تأثیر زرق و برق بازار قرار بگیرد و خریدی را انجام دهد که از قبل برایش برنامه‌ای نداشته است. اثر لنگرگیری ذهنی در چانه‌زنی برای توافق روی قیمت در مذاکرات تجاری نیز به‌خوبی نشان داده شده است. فروش یک امر توافقی بین خریدار و فروشنده است، جدا از اجناسی که قیمتی مقطوع داشته
و تعدادشان زیاد هم نیست، بقیة اجناس قابل چانه‌زنی و تخفیف هستند؛ امّا بسیاری از مردم از چانه زدن روی گردانند و در فرآیند معامله تسلیم هستند.
چند پیشنهاد
به طور خلاصه می‌توان به عنوان پیشنهاد موارد زیر را در زمینة اصلاح مدیریت اقتصادی در بُعد عادات مالی به خانواده‌ها مطرح نمود:
- قبل از خرید دربارة قیمت‌ها تحقیق کرده و آنها را بر اساس کیفیت زیبایی و قیمت مقایسه کنیم؛
- مناطق پایین شهر را به محلّه‌های گران‌قیمت شهر برای خرید ترجیح دهیم؛
- در زمانی که کمترین تقاضا برای یک کالا وجود دارد، برای خرید کردن اقدام کنیم؛ مثلا لوازم تحریر را به جای ابتدای سال تحصیلی در انتهای سال تحصیلی خریداری کنیم؛
- هنگام خرید، لیست خرید به همراه داشته باشیم؛
- به خرید کردن به چشم تفریح نگاه نکنیم؛
- خرید از مراکز خرید و هایپرمارکت‌ها علاوه بر استفاده از تخفیفات، امکان مقایسة اجناس مختلف بر اساس اندازه، کیفیت و قیمت به ما می‌دهد. این عمل را می‌توان جایگزین خرید از نزدیک منزل نمود؛
- انجام امور مالی پرداخت قبض و قسط را در وقت و زمان مقرّر خود انجام دهیم. این عمل سبب می‌شود خانواده‌ها برنامة مالی منظّمی داشته باشند و تحت تأثیر جوّ بازار هزینه‌های یادشده را در رفع نیازهای غیر ضروری صرف نکنند؛
- چانه زدن در هنگام خرید به دلیل توافقی بودن قیمت، راه ساده‌ای برای پرداخت هزینة کمتر در تهیّة یک کالا است؛
- بسیار پیش می‌آید که اجناسی تنها به خاطر داشتن یک برند معروف چند برابر قیمت به فروش می‌رسند؛ در حالی که همان کالا را با همان کیفیت می‌توان با قیمت بسیار پایین‌تر خریداری کرد؛ لذا نباید در بند برند یا مارک یک کالا بود.