سایة همسایه

تهیّه و تدوین : سیبد حبیب حسینی

مروری بر اهمّیت حقوق همسایه در سخنان آیت‌الله ناصری(ره)

اشاره

بی‌شک سیر در مسیر رشد و بدون رعایت حقوق اطرافیان امکان‌پذیر نیست؛ هرچند انسان حقوق اطرافیان خود را بهتر ادا کند، در رشد معنوی موفّق‌تر است و هرچه در ادای این حقوق، کوتاهی نماید، مانع بزرگی بر سر راه خود ایجاد نموده است. یکی از اطرافیان انسان که در فرهنگ ناب اسلامی و شیعی حقوق زیادی به گردن انسان دارد، همسایه است. معمولاً در ادای حقوق همسایه کوتاهی می‌شود؛ به خصوص در فرهنگ در حال سقوط امروزی، از این‌رو در این نوشتار بر آن شدیم تا با استفاده از بیانات شیرین و شیوای حضرت آیت الله ناصری اصفهانی(قدس) برخی از زوایای این بحث مهم را گوشزد نماییم.

مقدّمه

در نظر شرع مقدّس، انسان باید به همسایه اهمّیت بدهد. همسایة انسان خیلی می‌تواند برای انسان مفید یا مضر باشد و چگونگی برخورد ما با او ممکن است، مایة پیشرفت یا عقب‌گرد ما شود. فردی به نبیّ اکرم(ص) عرض کرد: یا رسول الله! می‌خواهم خانه بخرم. کدام محلّه بهتر است؟ حضرت فرمودند:

«اوّل ببین همسایه‌ات کیست، بعد خانه را انتخاب کن.»1

اوّل همسایه، بعد خانه. در ادامة روایت آمده است که: «اگر می‌خواهی به مسافرت بروی، ببین هم‌سفرهایت چه کسانی هستند.»

اوّل رفقا را انتخاب کن، بعد سفر خود را شروع کن. پس باید در انتخاب همسایه و رفتار با او، دقّت زیادی کرد.

اهمّیت همسایه‌داری در قرآن

رعایت حال همسایه و احسان به او آن‌قدر در نزد حضرت حق مهم است که به این مسئله در «قرآن» هم پرداخته است. خداوند متعال در «سورة مبارکة نساء» می‌فرماید:

«وَ اعْبُدُوا اللهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبی‏ وَ الْيَتامی‏ وَ الْمَساكينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبی‏ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْب‏؛2

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر، نیکی کنید. همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایة نزدیک و همسایة دور و دوست و هم‌نشینن.»

در این آیه حضرت حق می‌فرماید: «و الجار ذی القري»، یعنی به همسایة خود هم باید احسان کنی.

اهمّیت حقّ همسایه در روایات اهل بیت(ع)

علاوه بر قرآن، روایات مفصّلی از اهل بیت عصمت و طهارت(ع) دربارة همسایه

رسیده است که در ادامه به برخی از این روایات اشاره می‌نماییم.

نبیّ اکرم(ص) فرمودند: «اگر می‌خواهی مؤمن باشی، با همسایة خود نیکی کن.»3 و باز از آن حضرت(ص) روایت است که: «جبرئیل به قدری سفارش همسایه را به من کرد که من گمان کردم همسایه از همسایه ارث می‌برد.»4

همچنین روایت عجیبی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که می‌فرمایند: «حرمت همسایه مثل حرمت مادر انسان است.»5

و نیز اميرالمؤمنين علیّ بن ابی‌طالب(ع) یکی از اوصاف متّقیان را این‌گونه مطرح می‌نمایند:

«متّقیان کسانی هستند که همسایة خود را اذیّت نمی‌کنند.»6 یعنی همسایه‌های او از وجود این شخص در امان هستند.

در روایات آمده است که شخصی به محضر حضرت رسول(ص) آمد و از همسایة خود شکایت کرد. حضرت فرمودند: «با او بساز، طوری نیست.» چند روز بعد، دوباره آمد و شکایت کرد. حضرت دوباره فرمودند: «برو با او بساز، طوری نیست.» دفعة سوم آمد و باز از همسایه‌اش شاکی بود. حضرت به امیرالمؤمنین(ع) و سلمان فرمودند: «در مدینه بگردید و فریاد بزنید: لعنت خدا و لعنت ملائکه بر کسی است که همسایه‌اش را اذیّت کند!»

در روایت دیگری آمده است که شخصی به محضر نبیّ اکرم(ص) آمد و عرض کرد: یا رسول الله! فلانی، روزه می‌گیرد، نماز شب هم می‌خواند، صدقه هم می‌دهد؛ امّا همسایه‌های خود را هم اذیّت می‌کند. حضرت فرمودند: «در این شخص، خیری نیست؛ او اهل آتش است.»7

در روایت دیگری حضرت فرمودند: «همسایه‌داری، سبب زیادی روزی می‌شود.»8

اگر می‌خواهی رزق و روزی‌ات توسعه پیدا کند، به همسایه‌هایت نیکی کن. اثر وضعی احسان به همسایه این است که رزق و روزی زیاد می‌شود. پیامبراکرم(ص) می‌فرمایند: «همسایه‌داری، موجب آباد شدن شهرها و زیادشدن عمرها می‌شود.»9

برخی از حقوق همسایه

بعضی از همسایه‌ها، یک حق بر گردن انسان دارند؛ برخی از آنها دو حق و بعضی سه حق. همسایه‌ای که مسلمان باشد و از بستگان باشد، سه حق دارد: همسایگی، مسلمان بودن و خویشاوندی.

همسایة مسلمانی که فامیل من نیست، دو حق بر گردن من دارد: حقّ همسایگی و حقّ اسلام و همسایه‌ای که نه خویش و قوم من است و نه مسلمان، مثلاً یهودی یا کافر است، یک حقّ همسایگی دارد.

همسایه حدود پنجاه حق دارد. برخی از این حقوق در «رسالة حقوق حضرت سجاد(ع)» بیان شده است که مضمونش چنین است:

وظیفة شماست که آبروی همسایه را حفظ کنید. اگر نزد شما آمد، احترامش کنید. در هر حال، مددکار او باشید، در پی عیب‌جویي او نباشید. هرکسی نقصانی و ضعفی دارد. در مقامی نباشید که عیب‌های او را بفهمید. برای پیدا کردن عیب‌های او کنجکاوی نکنید. اگر عیبی از او شنیدید، آن را بپوشانید و افشا نکنید. در سختی‌ها او را وامگذارید. اگر مشکلاتی برایش پیش آمد، مشکلات او را حل کنید. اگر خدا نعمتی به او داد، بر او حسد مبرید. اگر اشتباهی از او سر زد، چشم‌پوشی کنید. نادانی‌های همسایه را نادیده بگیرید. اگر کسی غیبت او را کرد، غیبت او را رد کنید؛ یعنی روی آتش‌ها آب بریزید و بگویید: آقا! این طوری نیست. همسایة ما شخص خوبی است.آبروی او را حفظ کنید. این هم از وظایف ما در برابر همسایه است. دشمن‌های او را به او معرفی کنید. سپس حضرت می‌فرمایند: « نیکویی به همسایه، سبب زیادتی عمر است.»10

حضرت نبیّ اکرم(ص) می‌فرمایند:

«اگر همسایه کمک خواست، او را یاری کن. اگر قرض خواست، به او بده و اگر نیازمند شد، به او ببخش. اگر به او قرض دادی، بعد دیدی مثل اینکه برای او مشکل است قرضش را پرداخت بکند، به او ببخش. اگر خیری به او رسید، تبریک بگو؛ [مثلاً مسافرتی رفت یا خدا به او فرزند داد یا عروسی کرد، برو به او تبریک بگو.] اگر مریض شد، به عیادتش برو. اگر به او مصیبتی رسید، به او تسلیت بگو. اگر فوت کرد، به تشییع جنازة او برو. دیوار خانه‌ات را بی‌اجازة او بلندتر نکن. اگر میوه خریدی، به او هم هدیه کن؛ وگرنه پنهان کن تا بچّه‌های او نبینند. با دود خانه‌ات، همسایه‌ات را ناراحت نکن.»11

حرمت نگاه به خانة همسایه

یکی از موضوعات دیگری که به آن سفارش شده است، رعایت حریم زندگی همسایه است؛ یعنی اینکه نگاه کردن به داخل خانة همسایه، چه حکمی دارد. نبیّ اکرم(ص) فرمودند:

«خداوند تبارک و تعالی برای من شش خصلت را نپسندیده و من آنها را برای دوست‌دارانم نمی‌پسندم... و نگاه کردن و چشم دوختن به درون خانه‌های دیگران.»12

حرام است برای انسان که در خانة همسایه نگاه بکند. اگر در خانه باز است و می‌خواهی رد بشوی، سرت را زیر بینداز و برو، چه کاری به داخل خانة همسایه داری؟

اگر به پشت بام رفتی، حق نداری در خانة همسایة خود نگاه بکنی. اگر خدای ناخواسته کسی از دیواری یا از پنجره بخواهد در خانة همسایه نگاه کند و همسایه، مثلاً تیری به مغز او زد و آن را متلاشی کرد، خون او هدر است. نباید نگاه می‌کرد. حقّ نگاه کردن نداشت. پیغمبر اکرم(ص) فرمودند:

«اگر کسی عمداً در خانة مؤمنی نگاه کرد و آن مؤمن هم فهمید و با تیر، چشم او را کور کرد، چشم او هدر است.»13

خون او هدر است؛ چرا که حق نداشت این کار را بکند. علاوه بر این، عذاب آخرت او هم جداست. حضرت امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«پیغمبر نهی کرد که کسی به خانة همسایة خودش نگاه و از آن اطّلاع پیدا کند.»14

کسی به در خانة رسول خدا(ص) آمد و خواست از سوراخی داخل خانة حضرت را نگاه کند. حضرت فرمودند: «این شخص را پیدا کنید تا حساب چشم‌های او را برسم.»15

او هم فرار کرد که روایت آن مفصّل است و در کتاب‌های متعدّد، از جمله «حلية المتّقین» و «مرآت الكمال» مرحوم مامقانی(ره) آمده است.

دقّت در ثبت و ضبط اعمال

خلاصه اینکه ببینید شرع مقدّس چقدر کامل است و تا کجاها را توضیح داده! اگر به آداب شرع مقدّس عمل می‌کردیم، وضعمان بسیار بهتر از این بود. منتهی ما معمولاً حقوق اطرافیان خود، از جمله همسایه را رعایت نمی‌کنیم. برای همین همیشه گرفتار هستیم؛ چون نوع رفتارهای ما با دیگران ثبت و ضبط می‌شود.

به جان امام زمان(عج) هر عملی را که ناصری انجام می‌دهد، حتّی دستی که اینجا تکان می‌دهد، می‌نویسند. خدا، هم عکس‌برداری می‌کند، هم می‌نویسد و هم برای اعمال و رفتار من شاهد می‌گیرد. دو آیه می‌خوانم و بحث را تمام می‌کنم.

آية شريف می‌فرماید:

«إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً؛16

از گوش و چشم و دل، از هریک از آنها سؤال می‌شود.»

آیة صریح قرآن است که خداوند می‌فرماید، از گوش تو می‌پرسیم، چرا غیبت

شنیدی؟ چرا تهمت گوش کردی؟ چرا فحش‌ها را شنیدی؟ چرا ساز و آواز شنیدی؟ اگر شرع مقدّس می‌گوید برخی از موسیقی‌ها حرام است، همة جوانب را دیده و اینها را به من گفته است؛ وگرنه اگر من به ساز و آواز گوش بدهم، چه ضرری به خدا می‌زند؟ و اگر گوش ندهم، چه نفعی به او می‌رسانم؟ نفع و ضرر، مال من است. آنچه را که خدا حرام کرده است، برای من یا برای اجتماع، ضرر دارد. آنچه را هم که واجب کرده، مثل حقوق همسایه، نفع آن برای خود من یا برای اجتماع است.

حضرت حق می‌فرماید، از چشم‌های تو هم سؤال می‌شود که چرا نگاه کردی؟ یک نواری، در گوش من است. یک نوار هم در چشم من است، یک نوار در دست من است. یک نوار در پای من است. همه نوار دارند که فیلم می‌گیرند و پس فردا می‌گذارند. حتّی اتّفاقات قلب را هم ثبت می‌کنند. حق نداری مطالب نامشروع را حتّی در قلب خود بگذرانی. از قلب تو هم می‌پرسند که چرا دربارة فلان مؤمن با همسایه، بد فکر کردی؟

توبه از گذشته

امّا با همة این دقّت‌ها، امیدوار باش و مواظب باش کارت به ناامیدی نکشد.

حضرت عیسی(ع) ‌خواست جریان شیطان و تمرّد او را اصلاح و وساطت کند؛ لذا خواستة خودش را با خدا در میان گذاشت و خدا فرمود:

«اگر شیطان بگوید: خدايا! من اشتباه کردم، من را ببخش؛ همة خطاهای او را می‌بخشم.»17

امّا شيطان قبول نکرد. آن وقت مگر من و شما چه کرده‌ایم که بدتر از عمل شیطان باشد؟ حالا گناهی هم کرده‌ایم، اشتباهاتی کرده‌ایم؛ هرچند خیلی باشد، بگو: خدایا! من آمدم. به جان امام زمان(عج) قسم! خدا می‌گوید: خوش آمدی بندة من!

یکی از معاني «إِنَّ رَبَّكَ لَبِ الْمِرْصاد»18 این است.19

باید از اعمال گذشته توبه بکنم و تصمیم هم بگیرم که تا زنده هستم، دیگر گناه نکنم و حقوق دیگران را رعایت نمایم. اگر هم شیطان فریبم داد و گناه کردم، استغفار می‌کنم. این کار را هم بکنم و مأيوس نشوم. توبه از اعمال گذشته و تصمیم بر ترک گناه در آینده را جدّی بگیرم و از این تاریخ، واجباتم را سر وقت به جا آورم و محرّمات را هم ترک کنم. حقّ‌النّاس هم اگر بر گردن من هست، تصمیم می‌گیرم که بپردازم و در نهایت، توسّل به امام زمان(عج). این، راه نجات است.

ما می‌توانیم همة اینها را با یک شب در خانة خدا رفتن و یک «یا الله» گفتن و یک معذرت‌خواهی و استغفار بایگانی کنیم. پروندة هفتادسالة ناصری، یک دفعه بایگانی می‌شود؛ چون با کریمان کارها دشوار نیست.

پی‌نوشت‌ها: