اسباب بازی‌های تخیّلی

خستة بازی که می‌شوم، روانه‌اش می‌کنم تا خودش مشغول بازی شود. می‌رود چهارپایة آشپزخانه را می‌آورد، جاصابونی و جاشامپویی حمام را هم می‌آورد، می‌گذارد روی آن و شروع به نواختن نت موسیقی می‌کند. خیلی حرفه‌ای می‌ایستد جلوی سنتورش و با تکّه‌های تانگو موسیقی می‌نوازد.

مادرش می‌گوید: از وقتی جاشامپویی را خریده‌ایم، نمی‌گذارد نصبش کنیم. می‌گوید: این مال من است. شده یکی از وسایل بازی او.

بعد هم که دارد هنرنمایی‌های کلاس سفالگری‌اش را نشانمان می‌دهد؛ یک مستطیل کج و معوج باحفره‌هایی درون آن می‌آورد و با زبان شیرینش توضیح می‌دهد که این دوربین عکاسی است. اینجا لنز دوربین است، از اینجا نگاه می‌کنی و...

«وانمودسازی» و به تبع آن، خلّاقیت این پسرک خوب است. خانواده هم اجازة این وانمودسازی را به او داده‌اند. برعکس پسر اوّل که هرچه گفته بود، برایش مهیّا کرده بودند. هر وقت خواسته بود هفت‌تیر بکشد، هفت تیر و مسلسل برایش خریده بودند و هرگاه خواسته بود با دست‌های گرد شده جلوی چشمانش دوردست را نگاه کند، برایش دوربین خریده بودند. از اسباب‌بازی‌های چند هزار تومانی گرفته تا چند ده هزارتومانی؛ آن هم ده، پانزده سال پیش. هرچه بود، پسر اوّل بود و محبوب. برای همین، هرچه اراده می‌کرد برایش مهیّا می‌شد؛ امّا هیچیک از اسباب‌بازی‌ها بیش از چند دقیقه در دستان او سالم نمی‌ماندند و آه از نهاد پدر و مادر بلند شده بود که حدّاقل صبر می‌کردی برسیم خانه! او همه نوع امکانات و اسباب‌بازی داشت؛ امّا آن بچّه‌ای که باید را توی او پیدا نمی‌کردی.

برعکس، این دومی دنیای بچگی زیباتری دارد؛ اسباب‌بازی‌های معمول؛ شاید گاهی گران‌قیمت، امّا نه آن‌قدرها فانتزی، تکّه‌ای گل سفالینه می‌تواند برایش نقش دوربین عکاسی داشته باشد و جاشامپویی نقش سنتور را بازی کند. خبری از تلویزیون اختصاصی نیست و حتّی اسباب‌بازی‌ها را با خواهرش شریک است.

نمی‌دانم چه شده است که خانواده از آن‌همه توجّه کاذب، دست کشیده‌اند. شاید از آن‌همه خرج اضافی خسته شده‌اند! تعداد بیشتر بچّه‌ها بی‌خیالشان کرده است؟ پسر اوّل نبودن عاملش بوده یا متوجّه شده‌اند وانمودسازی یکی از مراحل رشد است؟ علّتش هرچه باشد، نتیجه مطلوب بوده است.

بچّه‌ها در سنین پس از دوسالگی، شروع می‌کنند به وانمودسازی. یک بشقاب می‌تواند نقش فرمان اتومبیل را که هیچ، نقش خود اتومبیل را داشته باشد. انگشتان، دستة یک هفت‌تیر حرفه‌ای‌اند و تکّه‌های تانگو، ناهار مهمان! بدون آنکه نیاز باشد اسباب‌بازی‌های معادل اینها خریداری شود. این وانمودسازی به کودک کمک می‌کند تا تخیّل و خلّاقیتش را پرورش دهد، دیدگاه‌های طرف مقابل را بپذیرد و تقویت کند. مثل وقتی که تکّه‌های تانگو را می‌گذارد جلوی من و خواهرش و می‌گوید: اینها مثلاً برنج هستند و خواهرش تکّه‌هایی به رنگ سبز را می‌گذارد جلوی من و می‌گوید: اینها هم خورشت هستند!

وانمودسازی، به رشد زبان هم کمک می‌کند. حتّی حافظه را نیز تقویت می‌نماید. اگر دقّت کرده باشید، بچّه‌ها جسم واحدی را همواره شیء خاص تجسّم می‌کنند. جاشامپویی، همیشه سنتور است و یک بشقاب خاص، همواره اتومبیل.

فرقی ندارد این کودک، فرزند چندم خانواده است: اوّل، دوم، پنجم یا اصلاً تک فرزند. خانواده مرفّه است یا بی‌بضاعت، در هر حال به فرزندان باید اجازة وانمودسازی داد تا خیلی از مهارت‌هایشان تقویت شود. قرار نیست هرگاه چیزی را درخواست کرد، برایش مهیّا کنیم؛ بلکه باید بگذاریم در تخیّلش آپولو هوا کند. این وانمودسازی‌ها حتّی خودمحوری کودک را نیز کم می‌کند. یادم هست پسر اوّل همواره یک حسّ خودمحوری داشت؛ امّا پسر دوم حتّی وقتی به تنهایی بازی می‌کند، کمتر خودمحور است. وانمودسازی او را از تصوّر کردن خود در مرکز جهان دور ساخته است. این‌همه رشد شخصیتی و اجتماعی نتیجة همین وانمودسازی است.

٭ با برداشتی آزاد از کتاب «روان‌شناسی رشد»، اثر لورا برک، ترجمة یحیی سیّد محمّدی، ج 1، صص 399-400.