جرج جرداق
اشاره: آنچه در پي مي آيد، نوشتاري از دانشمند متعهد و آزادانديش لبناني، جرج جرداق است. او علي رغم اينكه نويسنده و شاعري مسيحي است اما از كودكي با نهج البلاغه مأنوس و همدم بود و مانند شيعه اي راستين، به امام علي، عليه السلام، عشق مي ورزيد.
حاصل اين علاقه و انس زايدالوصف، نگارش كتابهايي درباره عظمت و علو مقام امام علي، عليه السلام، است. شايد كتاب الامام علي صوت العدالة الانسانية او شاهكاري باشد كه از سوي يك عرب مسيحي به جهان عرب اهدا شده است.
اين مقاله، بيانگر نگرش نويسنده به شخصيت وجودي امام و بررسي يكي از اصول مورد نظر ايشان در زمينه اجراي عدالت اجتماعي است، كه به مناسبت عيد سعيد غدير خم تقديم خوانندگان عزيز مي شود.
خفقان، پريشاني، بدبختي، ووحشت و هراسي سهمناك، بر بخش اعظمي از تاريخ سايه افكنده است. در چنين شرايطي:
- زورمندان، كه زور و قدرتي حيواني دارند، فرمان مي رانند و امرشان مطاع است و انسانها را در معرض قتل و زندان و تعدي قرار مي دهند و با سلاح وحشت و ارعاب به مردم آزار مي رسانند.
- سارقان و چپاولگران، همتشان آن است كه با همپالكي هاي خود، هستي مردم را به يغما برند.
- خونخواران، مردم بي گناه و مستضعف را از دم تيغ خود مي گذرانند.
- جاهلان كاخهاي خود را از جمجمه هاي انديشمندان مي سازند.
- تبهكاران، با گردنكشي و قلدري، در درياي كبر و نخوت خود غوطه ورند و مرگ و زندگي انسانها در دست فرومايگاني است كه از قدرت و اختيار و توان كافي برخوردارند.
چنين وضعي، وصف حال قسمت اعظمي از تاريخ بشريت در طول هزاران سال است. اما همواره در فضاهاي تاريك تاريخ، مشعل‌هايي
برافروخته و برافراخته وجود داشته است و فريادهايي از اعماق زمان شنيده شده كه، رعشه بر اندام طاغوتهاي جاهل، انداخته و دنيا را به كامشان تلخ كرده است و به آنان تفهيم نموده كه انسان، از ارزشي والاتر برخوردار است و مردم، غير از آن چيزي هستند كه آنان مي‌پندارند.
در پيشاپيش اين مشعلهاي افراشته در گذرگاههاي گوناگون زمان، كه بدون آنها، زندگي ارزش زنده بودن نداشت، علي بن ابي طالب قرار دارد، با انقلابي هميشگي و همراه با زمان عليه نظامهاي ستمگر و متجاوز، انقلابي كه در گذشته و حال، براي مستضعفان و محرومان، آسايش و سلامتي و رفاه فراوان به ارمغان آورده است.
با پيدايش علي و راه او، انسانيت وارد مرحله، برتر و درخشاني شد. تاريخ، بوسيله علي، چارچوب ايده آل عقل خلاق عربي، اخلاقيات والا و وجدان پاك را شناخت و با روش عدالت اجتماعي او آشنا شد. عدالتي كه مفاهيم آن مبتني بر احترام به زندگي، رأفت و مهرباني با زندگان و استعانت از قدرت مطلق هستي، يعني خداوند است. وقتي مفاهيم عدالت اجتماعي از اين سرچشمه هاي زلال جاري شود، تصوير عدالت انساني در عرصه هاي پنهان و آشكار آن، هويدا و متجلي خواهد شد.
در اين راستا تنها، كسي مي تواند مفاهيم عدالت را از منابع و سرچشمه هاي آن استخراج كند كه داراي نبوغ عقلي، احساسي و روحي باشد. چنين شخصي، نگرشش به فرد، همانند نگرش او به همه مردم است و نگاهش به جامعه خود، نگاهي فراگير و همه جانبه نسبت به تمام جامعه ها خواهد بود و وقتي به زمان خود بنگرد، تمام زمانها را خواهد ديد.
بنابراين، انسان در هر زمان و مكاني باشد، در ذات خود، همان انسان است و نيازها و علايق واحساساتش در اصل، يكسان است. در اين ميان موقعيتهاي مكاني و زماني براي انسان نابغه در عقل و احساس در واقع اعتباري است. او همه آنها را با نيروي خرد و انديشه اي خلاق و شيوه هاي واحد به كناري مي نهد و هيچگاه ديدگاه او نسبت به جوهره كارها و مسايل تغيير نمي يابد.
بر اين اساس امام علي بن ابي طالب، با رسيدگي به مسايل و مشكلات مبتلابه جامعه زمان خود در واقع به رفع مسايل تمام ملتها در همه زمانها و مكانها پرداخته است.
در اين زمينه مفتخرم كه كوشيده ام شيوه امام در برخورد با مسايل فردي و گروهي را در شش جلد كتاب بررسي و تبيين كنم اما اذعان دارم كه اين مقدار كافي نبوده و تنها بخش ناچيزي از خلاء بزرگ و عميق ناشي از فقدان خط مشي كامل و فراگير علوي را پر كرده است. با توجه به اين امر چگونه ممكن است در چند صفحه بتوان، درباره راه و روش امام سخن گفت. در اينجا به مناسبت، قصد دارم تنها به بررسي نظر امام درباره يكي از عوامل ايجاد جامعه صالح بپردازم.
علي - و نه ديگران - درك كرده بود كه بنيان اساسي يك جامعه سالم، تأمين و تقسيم عادلانه و بي‌غل و غش نيازهاي معيشتي مردم است. تا در جامعه، استثمارگر و استثمار شده، ستمگر و ستمديده و سير و گرسنه وجود نداشته باشد. اين مسأله از جمله اصولي است كه امام به آن پايبند بود و بيانگر بخش مهمي از مفهوم عدالت اجتماعي است و در صورت فهم و اجراي آن، از شيوع فتنه، ظلم، خشونت و فساد و گروه بنديهاي خصمانه جلوگيري خواهد شد. اين همان اصلي است كه صاحب انقلاب بزرگ فرانسه، شاعر و فيلسوف فرانسوي ژان ژاك روسو در قرن 18، آن را به عنوان عامل اساسي ايجاد يك جامعه عدالت پيشه مي داند.
در پرتو همين اصل، دانشمندان علم اجتماع و جامعه شناسان اروپايي
و در رأس آنها كارل ماركس، در اواسط قرن نوزدهم با تكيه بر علم - و نه از روي تفنن - اعلام كردند كه:
هر كس به نعمتي افزون بر نياز خود دست يابد، جز اين نيست كه آن را از نيازمندان غصب كرده است.
در همين راستا قوانيني كه توسط ثروتمندان، زورمندان و گروه اقليت براي سركوب فقرا و سلطه بر ضعفا و چپاول اكثريت عامه مردم وضع شده، توجيه گر اين غصب و تجاوز است.
اما نكته مهم اينجاست كه امام علي، عليه السلام، هزار سال قبل از اين فلاسفه و دانشمندان، به اين حقيقت دست يافت و اعلام كرد كه:
بهره مندي ثروتمندان، به قيمت گرسنگي فقراست.
نيز
هيچ ثروت انبوهي را نديدم مگر آنكه در كنار آن حقي پايمال شده بود.
اين عبارت ارزشمند تنها يك سخن عادي نيست بلكه حقيقت ثابتي است كه فقط در دو قرن اخير كه عصر طغيان صنعتي و سلطه گروه اقليت بر عامه مردم و بهره كشي زشت وگستاخانه از آنان است، براي دانشمندان عيان شده است. از ديدگاه امام، جامعه عدالت پيشه، بايستي بر طبق اين اصل منطقي پي ريزي شود.
بايد توجه داشت كه در صورت اجراي صادقانه و بي طرفانه عدالت اجتماعي و رسيدگي به وضع مردم، شيوه حكومت و زمامداري با خط مشي امام منطبق خواهد شد؛ همان قدرت و حكومتي كه از گذشته تا به امروز، در بسياري از نقاط جهان وسيله اي براي ثروت اندوزي و عياشي و گردنكشي بوده است، هر چند مدعيان حكومت و قدرت، خلاف اين موضوع را اعلام كنند.
الگوي واقعي زمامداران، همان چهره اي است كه امام از شخصيت خود ارايه داده است. آنجا كه مي گويد:
اگر گوسفندي در حجاز يا يمامه مفقود شود، احساس مي كنم تا روز قيامت مسؤول آن خواهم بود.
احساس علي، نسبت به مسؤوليت و مفهوم زمامداري، همان احساس انبيا، فلاسفه و شعراي بزرگي است كه از ايده‌هاي والا و آرزوها و علايق منحصر به فرد برخوردارند. در پرتو اين احساس ژرف، تلاشهاي يك زمامدار عينيت مي‌يابد و اوست كه بايد تمام سعي خود را در جهت خير و صلاح جامعه بكار بندد و تازه پس از آنكه چنين كرد با اين سخن امام مواجه مي شود كه:
اگر همه چيز انجام دادي مانند كسي باش كه هيچ انجام نداده است.
او علي است همان كه پيامبر اكرم يك بار به او نگريست و با تجسم امتيازات و منزلت رفيعش به آرامي به او فرمود:
اي علي! در تو شباهتي از عيسي بن مريم وجود دارد.
درباره علي، كه با انديشه خلاقش، مرزهاي زمان و مكان را درنورديد، فيلسوف مسيحي شبلي‌الشميل مي‌گويد:
امام علي، بزرگ بزرگان، يگانه شخصيتي است كه شرق و غرب در گذشته و حال، نسخه مطابق اصل آن را نيافته است.
چنين انساني بايد افتخار ما در آينده باشد همانگونه كه در گذشته بوده است. چرا كه گذشته چراغ راه آينده است. بايد از او راهنمايي بجوييم و از انديشه ها و سخنان سيره اش، قانون و سرمشق بگيريم.
زيرا در اين برهه از زمان كه مال پرستان و زراندوزان، تمامي ارزشهاي دنيا و معنويتهاي انساني را زير پا مي نهند و حكومتها، دولتها، قوانين، قلمها و وجدانها را به خدمت خود مي گيرند و عقلها، دلها، اخلاق و آرزوها را نابود كرده و زندگي را مسخ و دگرگون مي سازند ما به او و امثال او نياز شديد داريم.
او كه عقل و احساسش به گوهر وجود انسان مرتبط است، نه براي زمان و مكان خاص بلكه براي تمام زمانها و مكانهاست. او متعلق به ملت و گروه و كيش خاصي نيست بلكه از آن همه انسانها مي باشد. او مشعل فروزان در گذرگاههاي مختلف زمان است.