موعود در نهج‌البلاغه

گفتگو با حجةالاسلام والمسلمين علي رهبر

اشاره: در مجموعه معارف شيعي، نهج‏البلاغه چون گوهري تابناك مي‏درخشد و در مسير ساكنان طريق حقيقت، عدالت و معنويت نورافشاني مي‏كند.

بدون شك پس از قرآن كريم، نهج‏البلاغه يگانه دستاويز استواري است كه مي‏توان در تاريكيهاي عصر غيبت و در ميانه فتنه‏ها و آشوبهاي آخرالزمان با تمسّك به آن راه هدايت و رستگاري را تا رسيدن به عصر پرشكوه ظهور پيمود.

در سال اميرمؤمنان علي، عليه‏السلام، و در آستانه عيد ولايت، بي‏مناسبت نديديم كه شما را مهمان خوان پربركت و گسترده نهج‏البلاغه كنيم تا از زبان امير بيان، علي، عليه‏السلام، بيش از پيش با مهدي موعود، عليه‏السلام، آشنا شويم.

بدين منظور خدمت حجةالاسلام و المسلمين شيخ علي رهبر كه هم در حوزه و هم در دانشگاه اصفهان به تدريس و تحقيق اشتغال دارند و در حال حاضر نيز مسؤوليت گروه معارف دانشگاه صنعتي اصفهان را نيز بر عهده دارند، رسيديم. از ايشان خواستيم كه با توجه به مطالعات و تحقيقاتي كه در نهج‏البلاغه داشته‏اند، چهره‏اي را كه اين كتاب سترگ از امام مهدي، عليه‏السلام، به تصوير مي‏كشد براي ما ارائه كنند.

آنچه در زير مي‏آيد، حاصل گفت و گوي ما با ايشان است:

آيا حضرت امير، عليه‏السلام، درباره حضرت مهدي، عليه‏السلام، در نهج‏البلاغه سخني و كلامي دارند؟

خطبه‏هاي نهج‏البلاغه و بعضاً سخنان كوتاه و حكمت‏آميز امام حاوي بعضي از مطالب راجع به آينده زندگي انسانهاست كه گاهي باتعبير ملاحم از آن ياد مي‏شود. يعني خبرهايي از آينده، خبرهايي غيبي كه حضرت ملهَم به الهامهاي خداوندي بوده‏اند و آنها را در بين مردم مطرح مي‏كرده‏اند. امام علي، عليه‏السلام، در خطبه 138 نهج‏البلاغه (صبحي صالح) اشاره مي‏كنند كه حضرت امام مهدي، عليه‏السلام چه كار چشمگيري مي‏كنند. آخر بعضي كارها كار بنيادي و محوري و اصلي است، كار مادري است در حقيقت. كار كليدي است. من فكر مي‏كنم كه امام در يك پاراگراف يك سطر و نيم آن رسالت بزرگ را بيان فرموده‏اند كه حالا متن را مي‏خوانم و بعد توضيحاتي مي‏دهم:

يعطف الهفدي علي الهوي إذا عطفوا الهوي علي الهدي و يعطف الرأي علي القرآن إذا عطفوا القرآن علي الرأي.

اصلاً يعطف يعني چه؟

بعضي‏ها گفته‏اند يعني تحت‏الشعاع قرار مي‏دهد. ولي ما

وقتي به لغت سر مي‏زنيم مي‏بينيم چيزي تحت‏الشعاع نيست. عطف مي‏كند هَوي را بر هدي ؛ يعني به خواسته‏ها مي‏گويد تو تابع هدايت باش. خطت را بايد هدايت روشن كند. معطوف مي‏شوي بر هدايت. خيلي تفاوت است كه هدايت عطف بشود بر هوي. مي‏برد هر جا كه خاطر خواه اوست.كه ديگر دوست هم نيست دشمن هم نيست، مي‏برد و هدايت را هم به دنبال خود مي‏كشد. مي‏گويد اينجوري كه من مي‏خواهم بايد تو هدايت شوي.

امام عصر، عليه‏السلام، اين كار را انجام مي‏دهند كه هوي را بر هدي عطف مي‏كنند: مي‏گويند تو بايد تابع هدايت باشي. و لطف لطيفي در اين سخن امام هست كه با نام حضرت مهدي، عليه‏السلام، ارتباط دارد چون او مهدي است و هادي او خداست:

أفمن يهدي الي الحق احقّ أن يتّبع أمّن لا تهدي الا أن يفهدي.1

به حكم اين آيه او بايد مهدي باشد تا بتواند هادي بشود. كسي كه مي‏خواهد هوي را بر هدي و هدايت عطف بكند بايد خودش مهدي باشد. از نظر اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، كه مقتبس از قرآن است مقتبس از سنت نبي اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، است، يك تضادي بين هوي و خدا،بين هوي و هدي. وجود دارد من در كل نهج‏البلاغه ديده‏ام اين ستيز مطرح شده است.

مثلاً در قرآن كريم مي‏فرمايد كه:

يا داوود إنّا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين النّاس بالحقّ و لإ؛ تتّبع الهوي فيضلّك عن سبيل الله.2

اي داوود ما تو را خليفه قرار داديم در زمين به حق حكم كن و دنبال هوي نرو؛ چون تو را از راه خدا گمراه مي‏كند.

راه خدا همان راه حق است همان راهي است كه قرآن در آن راه نازل شده است. اين را علي بن ابي‏طالب، عليه‏السلام، فهميده‏اند تفسير كرده‏اند در كل نهج‏البلاغه فرموده‏اند سرآغاز وقوع تمام فتنه‏ها هوي پرستيهايي است كه حاكم مي‏شود. تبعيت مي‏شود: إنّما بدء وقوع الفتن أهواء تتّبع و أحكام تبتدع 3 چيزهايي كه به نام دين وارد حوزه دين مي‏شود و جاسازي مي‏كنند فرد نمي‏فهمد كه اينها در حوزه دين نيست و تعلق به دين ندارد. هوي‏پرستها هم نوعاً دستور اين كارها را صادر مي‏كنند.

يا فرموده‏اند: إنّ أخوف ما أخاف عليكم اثنتان؛ إتّباع الهوي و طول الأمل ، دو چيز است كه من مي‏ترسم4 شما را به زمين بزند. دنبال هوي رفتن و آرزوهاي طولاني. دنبال هوي رفتن شما را از حق باز مي‏دارد.

فأمّا اتباع الهوي فيصدّ عن الحقّ و أمّا طول الأمل فينسي الآخرة.5

پس اين تضاد در اينجا هست بين حق و بين هوي. در اينجا اگر دقت بفرماييد تضاد بين هوي و هدي مطرح شده است. از نظر كتابت هم اگر كمي دقت نشود مي‏بينيد شباهت به هم دارند هوي و هدي تفاوتشان يك واو و يك دال است. اين هواهايي كه پيروي مي‏شوند نوعاً تفرق در آن هست، تشتت در آن هست، ظلمات در آن هست. شما اگر دقت كنيد در قرآن كريم يك مورد پيدا نمي‏كنيد كه خداوند ظلمات را مفرداً ذكر كرده باشد. اين مال تكثر ظلمتهاست. بينونت ظلمتها وجه اشتراك نداشتن آنهاست. يعني حتي درخواسته‏هاي يك انسان هم اين ظلمتها حاكم است. بين يك خواسته من و خواسته ديگر من بينونت هست جدايي هست. در حالي كه نور را خدا هيچ جا جمع نبسته است يك مورد هم پيدا نمي‏كنيد. اينجا اگر دقت بفرماييد الف و لام بر سر هوي آورده‏اند، كه شايد اشاره باشد به استغراقي كه هوي دارد؛ يعني تمام تك تك موردهاي هواهاي نفساني و آن هدي الف و لامش، الف و لام عهد باشد. همين هدايي كه مي‏شناسيد. چون كسي بايد هدايتگري كند كه هدايت شده باشد. خدايي بايد هادي بفرستد كه خودش مي‏داند براي چه بشر را آفريده است. همين هدي ،

همين هداي معروف. ولي هوي بعيد نيست الف و لامش الف و لام استغراق باشد. بگوييم الف و لام جنس است هم مشكلي نيست جنس هوي. هر جا مي‏خواهد باشد كه البته در مصداقها ديگر خيلي تفاوت نخواهد كرد. اين هدي را مي‏توانيم با يك صغري و كبري بگوييم نور است. هدي نور است. هوي ضد آن است و طبيعتاً ظلمت است.

امام عصر، عليه‏السلام، بنيادي‏ترين كاري كه از نظر امام علي، عليه‏السلام، انجام مي‏دهند اين است كه هدايت را به معني واقعي كلمه حاكم مي‏كنند و مي‏گويند تمام خواسته‏ها بايد ادغام در هدايت شوند.

و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة إذا قضي اللّه و رسوله أمراً أن يكون لهم الخيرة من أمرهم.6

هيچ زن و مرد مؤمن حق ندارند وقتي خدا و رسول حكم را روشن كرده‏اند؛ يعني خط هدايت روشن است ديگر اعمال سليقه‏هاي شخصي بكنند. خوب قبل از حضرت چه شده است: إذا عطفوا الهدي علي الهوي قبلاً معكوس است؛ يعني آمده‏اند به هدايت گفته‏اند تو بيا تابع خواسته ما باش. اينجوري كه ما قرآن را مي‏فهميم خدا بايد نازل مي‏كرد. قالب آورده‏اند سراغ مواد مذاب آيات و گفته‏اند تو آيه بيا در اين قالب براي اين قالب مناسبي. اين هوي است چه انگيزه‏اي ديگري انسان مي‏تواند داشته باشد؟ بله، يك فردي جاهل است كه اين كتاب جامع است ممكن است از روي دلسوزي هم بگويد اگر چنين چيزي هم در قرآن بود جالب بود ولي چند درصد آدمهايي كه چيزي وارد حوزه دين مي‏كنند، تئوري وارد حوزه دين مي‏كنند، اينجوري هستند كه اين مسأله بديهي را ندانند!؟ پس مي‏شود گفت هواي نفس ديكته مي‏كنند كه اين را وارد حوزه دين كن.

كار دومي كه امام عصر، عليه‏السلام، مي‏كنند و يعطف الرأي علي القرآن إذا عطفوا القرآن علي الرأي قبل از ظهور حضرت آمده‏اند به قرآن گفته‏اند تو بيا و تابع رأي ما شو؛ اينجوري كه من مي‏فهمم. چقدر تفسير به رأي محكوم شده است: من فسرّ القرآن برأيه فليتبوأ مقعده من النّار نبي‏اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، فرمودند: هر كس با رأي خودش قران را تفسير بكند جايگاهش دوزخ است. آن بحث تأويل كه در سوره آل عمران مطرح مي‏شود و ما يعلم تأويله إلّا اللّه اين را به دو شكل مي‏شود7 خواند يا واو عطف نباشد و استيناف باشد، بنابر تفسيري كه مرحوم علامه كرده‏اند، كه مقام تأويل مافوق مقام رسوخ در علم است. رسوخ در علم را خدا در جاي ديگر به ديگران هم نسبت داده است ولي تأويل قران بنابر اينكه بازگرداندن آيات به اصل خودش باشد كه أمّ‏الكتاب است و لاغير إلّا المطهّرون و ائمه، عليهم‏السلام، هم مطهر هستند؛ اين كار كار هركس نيست. تأويل كار هركس نيست. كسي كه بتواند تأويل آيات را بفهمد يقيناً از راسخان در علم خواهد بود ولي هر راسخ در علمي از نظر علامه طباطبايي، رضوان‏الله‏عليه، نمي‏تواند اهل تأويل باشد. گرچه همين تأويل را تأويلهاي مختلف از آن كرده‏اند ولي بهترين تأويل به نظر من برداشت مرحوم علامه طباطبايي است، با آن پيش درآمدهاي طولاني كه در ذيل آيات سوره آل عمران دارند.

آيا عدم درك درست اين مطلب نبوده كه برخي سخن از قرائتهاي مختلف از دين به ميان آورده‏اند؟

من يك مثالي درباره اين بحث قرائتها مي‏زنم؛ اگر يك فردي كه تازه با يك دانشي آشنا شده بگويد من برداشتم از اين دانش اين است، و يك پروفسور هم كه سالها تدريس كرده دكتر پروري كرده آن هم بگويد من هم برداشتم چنان است، كدام عاقلي مي‏گويد هر دو برداشت محترم است؟ كارشناسي ديني فهم قرآن و... يك عمر طولاني مي‏خواهد، يك ذوق

سليم مي‏خواهد، علامت روحي و قلبي مي‏خواهد. يعطف الرأي علي القرآن حضرت مي‏آيند كار را دگرگون مي‏كنند همان دگرگوني كه در خطبه 16 نهج‏البلاغه حضرت فرمودند من ايجاد خواهم كرد:

والّذي بعثه بالحق لتبلبلنّ بلبلة و لتغربلنّ غربلة و لتساطن سوط القدر حتي يعود أسفلكم أعلاكم و أعلاكم أسفلكم.

اين 25 سال از نظر امام علي بن‏ابي‏طالب جامعه دور افتاده از اصل خويش رأي امام اين است امام فرمودند من حالا سيستمي را حاكم خواهم كرد كه بي دليل بالا آمده‏ها پايين بروند و بي دليل فرو افتاده‏ها بر فراز بيايند و اين با يك غربال كردن و يك معيارهايي است كه من دارم. كفگيري است كه در حقيقت به آب ديگ مي‏زنم و زير و رويش مي‏كنم و همه چيز را بر هم مي‏زنم.

بزرگترين كار را در اين زمينه به نظر من حضرت مهدي، عليه‏السلام، انجام مي‏دهند چون امام علي مي‏خواستند در يك حوزه حكومتي خاصي اين كار را انجام بدهند حداقل حوزه‏اي كه مسلمانان حاكميت داشتند، خلافت اسلامي حاكميت داشت. ولي حضرت مهدي، عليه‏السلام، با توجه به آن انحراف عميقي كه قبل از ظهور اتفاق افتاده، نه از سوي نابكاران هستي، بلكه از سوي مدعيان دين‏شناسي، مي‏خواهند خيلي چيزها را دگرگون بكنند.

حضرت در خطبه 216 مي‏فرمايد: فريضة فرضها اللّه سبحانه لكلّ علي كلّ فجعلها نظاماً لألفتهم و عزّاً لدينهم قسمت اول كه بحث ديني است و عزت ديني را فرموديد حضرت هوي را بر هدي عطف مي‏كنند ولي نظاماً لألفتهم چه مي‏شود ويژگيهاي حكومت حضرت چگونه است و براي اجتماع مردم حضرت چه مي‏كنند؟

ما در شناخت حضرت ولي‏عصر، عليه‏السلام، بهتر است اسلام ناب را بيشتر بشناسيم. شك ندارد هيچ شيعه‏اي هيچ برادر اهل سنتي كه حضرت مهدي، عليه‏السلام، موج آفرين گرايش به اسلام راستين است. حتي اهل سنت هم اين را باور دارند. در كتاب منتخب‏الاثر آثار شيعه و سني آمده است؛ رواياتي كه هر دو فرقه نقل مي‏كنند. خوب پس يك چيز يقيني است كه حضرت اسلام ناب را مي‏آورند. ما براي اينكه با ويژگيهاي حكومت حضرت آشنا بشويم بهتر است، ويژگيهاي اسلام ناب را بشناسيم. اسلامي كه با كارشناسي تائيد شده ائمه، عليهم‏السلام، شناخته مي‏شود.

شما ببينيد بحث جبر و اختيار را اگر ائمه، عليهم‏السلام،دخالت نمي‏كردند الآن به عنوان يك معضل باقي مانده بود. همينطور كه دو فرقه به جبر يا تفويض مبتلا شدند، در تمام مسائل اين اتفاقات مي‏افتاد. اما كارشناسي ويژه‏اي كه ائمه، عليهم‏السلام، ترويج كردند، شاخصهايش را مشخص كردند، ويژگيهاي افراد اجتهادگر را مشخص فرمودند، جلوي هر انحرافي را در شناخت دين خواهد گرفت.

شما اگر در سيره نبي‏اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در دوران ده ساله حكومت، قريب پنج سال حكومت علي بن‏ابي‏طالب، عليه‏السلام، تأمل كنيد، در لابلاي اينها مي‏توانيد تمام شاخصهايي را كه در عصر ظهور پياده مي‏شود، به عنوان ثوابت بگوييد تحقق مي‏پذيرد. بله متناسب با رويدادهاي ويژه هر زمان شايد حضرت مهدي، عليه‏السلام، كارهاي ويژه‏اي مي‏كنند، اصلاً شما بعيد ندانيد.