غدير در شعر فارسي

از فردوسي تا شهريار

محمد صحتي سردرودي

اگر حضرت خضر آب حيات نوشيد و ماندگار ماند؛ ادبيات و فرهنگ مسلمانان نيز در سايه قرآن مجيد و به راهنمايي خدا و رسولش از آب غدير خم سيراب گشت و جاودانه شد.

نه تنها شعراي بزرگ عرب از حسان‏بن ثابت و كميت اسدي و دعبل خزائي گرفته تا سيد حيدرحلّي و بولس السلامه و ديگران كه، شاعران حق‏جوي و حقيقت‏گوي هم از هر نژاد و زبان به اصالت اين بركه با بركت و به زلالي اين چشمه هميشه جوشان شهادت داده‏اند. در اين ميان شاعران پارسي گوي نيز به حقانيت غدير خم گواهي داده و گاه با سرودن چكامه‏هاي فاخر و بلند، و غديريّه‏هاي غرا و رسا، گوي سبقت از همگنان ربوده‏اند.

گفتني است كه پيشترها دانشمند خبير، علامه اميني، غديريّه‏هاي بسياري را كه توسط دانشمندان و شاعران بنام به زبان عربي سروده شده بود از لابلاي متون و منابع بيرون كشيده و در اثر سترگ خود الغدير منتشر ساخته بود. با اينكه بسياري از متون و ديوانهاي پيشينيان به صورت كامل در دسترس نيست و برخي از گزند روزگاران در امان نمانده و بسياري ديگر منتشر نشده همچنان به صورت خطي در گوشه‏هاي كتابخانه‏هاي جهان خاك مي‏خورند، باز مشكل مي‏توان ديواني را يافت كه از نام اميرالمؤمنين علي، عليه‏السلام، و مدح مولاي غدير خم محروم مانده باشد. براي اثبات اين سخن كافي است تا گلگشتي در آثار چهار شاعر بزرگ ايران يعني فردوسي، سعدي، مولوي و حافظ داشته باشيم.

حماسه سراي بزرگ باستان حكيم ابوالقاسم فردوسي (م. 411 ق.) گويد:

چه گفت آن خداوند تنزيل و وحي

خداوند امر و خداوند نهي

كه من شهر علمم، عليّم در اس

درست اين سخن گفتف پيغمبر است

اگر چشم داري به ديگر سراي

به نزد نبيّ و وصيّ گير جاي

منم بنده اهل بيت نبي

ستاينده خاك پاي وصيّ

حكيم طوس، چنان كه از ابيات بالا نيز پيداست، هر گاه از امام علي، عليه‏السلام، ياد مي‏كند بيش از هر وصف ديگر به وصايت تكيه مي‏كند و هميشه با تأكيد صريح حضرتش را وصيّ مي‏نامد كه همين خود مي‏تواند حاكي از اعتقادي باشد كه فردوسي بي گمان به حقانيت غدير داشت.

جلال الدين محمد مولانا مولوي (م. 670 ق.) در ديوان ماندگار خود مي‏گويد:

تا صورت پيوند جهان بود، علي بود

تا نقش زمين بود و زمان بود، علي بود

شاهي كه ولي بود و وصي بود، علي بود

سلطان سخا و كرم و جود، علي بود

ملاي رومي در اين غزل مولا علي، عليه‏السلام، را مانند يك شاعر شيعي با اوصاف و امتيازهايي چون: ولي ، وصي و معصوم به نص قرآن مي‏ستايد و در ضمن رباعيات خود مي‏گويد:

روزي نشد از سر علي كَس آگاه

زيرا كه نشد كَس آگه از سر الاه

يك ممكن و اين همه صفات واجب

لا حول و لا قوة إلّا باللّه

در دفتر ششم مثنوي نيز به تفسير حديث من كنت مولاه فعليّ مولاه پرداخته، مي‏گويد:

زين سبب پيغمبر با اجتهاد

نام خود و آن علي مولا نهاد

گفت هر كَس را منم مولا و دوست

ابن عمّ من علي مولاي اوست

پس از مولوي مي‏رسيم به شيخ مصلح‏الدين سعدي شيرازي (م. 690 ق.) و مي‏بينيم كه وي نيز كسي

از اصحاب پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، را مانند علي، عليه‏السلام، نستوده است:

جوانمرد اگر راست خواهي وليّ است

كرم، پيشه شاه مردان علي است

سعدي در اين بيت از اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، با نام وليّ ياد مي‏كند.

مرحوم قاضي نورالله شوشتري از كتاب خلاصةالمناقب مولانا نورالدين جعفر بدخشي قصيده‏اي از قصايد سعدي را نقل مي‏كند كه در ضمن آن سعدي مي‏گويد:

به آن روزي كه وحي آمد نبي را

كه از پالان اشتر ساخت منبر

كه بعد از مصطفي در كل عالم

نبفد فاضل‏تر و بهتر ز حيدر

پس از احمد امام حق علي دان

كه بود او نفس معصوم مطهر

پس از سعدي به شاعر غزلسراي بزرگ حافظ شيرازي (م. 792 ق.) مي‏رسيم و مي‏بينيم كه لسان‏الغيب نيز همين نوا را مي‏نوازد و مي‏گويد:

علي امام و علي ايمن و علي ايمان

علي امين و علي سرور و علي سردار

علي ز بعد محمد ز هر كه هست بفه است

اگر تو مؤمن پاكي بكن بر اين اقرار

كه نيست دين هدا را به قول پاك رسول

امام غير علي بعدف احمد مختار

حافظ شيرازي در اين اشعار نقل شده نيز مولا علي، عليه‏السلام، را پس از محمد، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، از همه برتر و افضل و به قول پاك رسول، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، تنها امام اسلام پس از احمد مختار، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله مي‏داند.

اينك كه با اشعار لسان‏الغيب شيرازي گلگشت دلنوازمان در ديوانهاي چهار شاعر بزرگ اركان اربعه شعر فارسي به پايان رسيد بر مي‏گرديم و غدير خم را در آثار شاعران ديگر پي مي‏گيريم.

قرن چهارم

1- كسايي مروزي، ابوالحسن مجدالدين (م. 341 ق.):

اي نواصب گر نداي فضل سرّ ذوالجلال

آيت قربي نگه كن و آن اصحاب‏اليمين

قل تعالوا ندع برخوان، ور نداني گوش دار

لعنت يزدان ببين از نبتهل تا كاذبين

آن نبي و ز انبيا كس ني به علم او را نظير

وين ولي، و ز اوليا كس ني به فضل او را قرين

آن چراغ عالم آمد و ز همه عالم بديع

وين امام امت آمد و ز همه امت گزين

كسايي مروزي، ممدوح و برگزيده خدا و رسولش را با تصريح به آيه مودت قربي و آيه مباهله و سوره هل اتي مي‏ستايد و آن حضرت را ركن مسلماني ، ولي بي‏مانندو سرّ ذوالجلال مي‏داند و اميرالمؤمنين امام المتقين امام امت و از ميان همه امت برگزيده شده توصيف مي‏كند.

2- دقيقي طوسي، ابومنصور محمدبن‏احمد (م.341ق.):

كيوس‏وار بگيرد همي به چشم آلوس

بسان فرخ شبها امير روز غدير

پر واضح است كه مراد از امير روز غدير، اميرمؤمنان علي، عليه‏السلام، است و تا آنجا كه ما تفحص كرديم مي‏توان گفت كه اين بيت دقيقي، قديمي‏ترين شعري است كه با صراحت تمام از روز غدير سخن گفته و از متون ادب فارسي به جا مانده است.

قرن پنجم

3- منوچهري دامغاني (م. 433 ق.):

آهني در كف، چون مرد غدير خم

به كَتفف باز فكنده سر هر دو كم

يكي از پژوهشگران نوشته است:

ظاهراً نخستين شعري كه در آن، نام غدير خم آمده، از منوچهري دامغاني مي‏باشد.

اما چنان كه پيش از اين آورديم معلوم شد كه يك قرن پيش از منوچهري، دقيقي طوسي از امير روز غدير نام برده بود.

منوچهري دامغاني در جايي ديگر مي‏گويد:

كس را خداي بي هنري مرتبت نداد

بيهوده هيچ سيل نيايد سوي غدير

باشد همو بزرگ چنو روز او بزرگ

باشد شقي حقير و چنو روز او حقير

4- ناصرخسرو قبادياني (481-394 ق.):

علي آن يافت ز تشريف كه در روز غدير

شد چو خورشيد درخشنده در آفاق شهير

ناصر خسرو در تشبيهي رابطه انسان با خرد و دانايي را مانند رابطه پيامبر اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، با اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، در روز غدير خم مي‏داند:

با خرد باش يكدل و همبر

چون نبي با علي به روز غدير

يا در جاي ديگري مي‏گويد:

بياويزد آن كس به غدر خداي

كه بگريزد از عهد روز غدير

چه گويي به محشر اگر پرسدت

از آن عهد محكم، شبر يا شبير

و در چكامه بلندي گويد:

آگاه تو نيئي كه پيمبر كه را سپرد

روز غدير خم، به منبر، ولايتش

5- ابوالمفاخر رازي (م. 511 ق.):

بال مرصع بسوخت مرغ ملمع بدن

اشك زليخا بريخت يوسف گل پيرهن

اين بيت مطلع قصيده پر آوازه‏اي است كه رازي در مدح حضرت امام رضا، عليه‏السلام، سروده كه بسيار مورد استقبال شاعران پس از او گشته و چكامه‏ها به اقتضاي آن پرداخته‏اند.

ابوالمفاخر رازي در ضمن آن گويد:

كرده ز خارا خمير همچو امير غدير

از كف پير فطير، پشت تنور دمن

قرن ششم

6- سوزني سمرقندي، شمس‏الدين محمد (م.569 ق.):

نگر كه دست كه بگرفت مصطفي به غدير

كه را امام هدي خواند و فخر و زين و همام

مرا امام هم از جايگه وصيّ خداست

ز جايگاه نبي، مر ترا امام كدام؟

7- سنايي غزنوي، ابوالمجد مجدود بن آدم (525-437ق.):

نايب مصطفي به روز غدير

كرده در شرع مر، ورا، به امير

بهر او گفته مصطفي به الاه

كاي خداوند وال من والاه

8- شرف‏الشعرا قوامي رازي، بدرالدين (قرن 6):

ولي نعمت اهل دين از رسول

ولي عهد پيغمبر كردگار

و در جاي ديگري مي‏گويد:

آن امام نص معصوم آن كه زير ساق عرش

بوسه بر نعلين قدر او همي كيوان دهد

قوامي رازي كه از شاعران بنام شيعي است مولا علي، عليه‏السلام، را در اشعارش سپهدار اسلام ، ولي نعمت اهل دين از جانب رسول خدا، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله ، ولي عهد رسول خدا ، امير مؤمنان و امام معصوم مي‏خواند و گوياتر از همه اينكه امام نص، يعني امام منصوص عليه مي‏داند و پيداست كه مراد از نص بيشتر حديث غدير است.

قرن هفتم

9- عطار نيشابوري، فريدالدين (586-516 ق.):

قلب قرآن قلب پر قرآن اوست.

وال من والاه اندر شأن اوست

قرن هشتم

10- ابن يمين فريومدي (م. 769 ق.):

او در قصيده‏اي با مطلع:

مقتداي اهل عالم چون گذشت از مصطفي

ابن عم مصطفي را دان علي مرتضي

از دير خم و حديث متواتر من كنت مولاه فعليّ مولاه ياد مي‏كند و اينكه آن را نمي‏توان انكار كرد:

اوست مولانا به فرماني كه از حق ناطق است

چون توان منكر شدن در شأن او من كنت را؟

11- مولانا لطف‏الله نيشابوري (م. 810 ق.):

اگر قرآن بود برحق به قول حق امامت را

حواله با كه كرد احمد بدان مجمع كه بفد ذاهب

پيداست كه مقصود شاعر از آن مجمعي كه پيامبر اسلام، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، از رحلت و رفتني بودن خود (ذاهب) خبر داده و امامت را در آن مجمع به امام، عليه‏السلام، حواله كرد (واگذار نمود) غدير خم است و همين موجب آن است كه امام و رهبر پس از پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، علي، عليه‏السلام، باشد و نه غير.

12- افضل‏المتكلمين مولانا كاشي، محمدحسن (قرن8):

مقصد تنزيل بلّغ ، مركز اسرار غيب

مقطع يتلوه شاهد مطلع حبل المتين

مراد مولانا از مقصد تنزيل بلّغ همان آيه شريفه‏اي است كه در روز غدير از جانب خدا به رسولش فرود آمد. يا در جاي ديگري مي‏گويد:

اي گزيده مر خدايت يا اميرالمؤمنين

خوانده نفس مصطفايت يا اميرالمؤمنين

13- علوي رازي، نصر بن محمد متخلص به نصرت (از شاعران سده هشتم):

او در قصيده‏اي به مطلع:

بعد احمد ز كه جويم ره اخلاص و صواب

تا به محشر سرم از زيب وي افسر گيرد؟

يا كه را مير و امام از پي احمد گويم

تا درخت دل و دينم نعم و بر گيرد؟

و در جواب به توصيف اميرالمؤمنين علي، عليه‏السلام، با عنايت به آيات و احاديث مي‏پردازد و با تكرار (آن بود مير...) برخي از اوصاف و خصايل امام علي، عليه‏السلام، را يادآوري مي‏كند تا بگويد:

آن بود مير كه در روز غديرش قرآن

بر همه امت احمد سر و سرور گيرد

در قصيده ديگري گويد:

مؤمن آن باشد كه او را گيرد اندر دين امام

كو امامت در غدير از ايزد جبار داشت

در مطلع قصيده ديگري نيز آيه كمال‏الدين را زينت بخش سخنش قرار داده، به صورت مستند و مستدل از غدير خم سخن گفته است كه:

بهر امامتش به مَلاي عموم خلق

اندر غدير خم به نبي، حق پيام كرد

14- حمزه كوچك وراميني (از شاعران سده هفتم و هشتم هجري):

او در چكامه‏اي سخن از سوره‏هايي مي‏گويد كه در آنها آيه‏هايي در حق اهل بيت، عليهم‏السلام، و اثبات امامت امام علي، عليه‏السلام، نازل شده است و با اشاره به آيات غدير كه بيشتر در سوره مائده است مي‏گويد:

الكهف و نور و سجده و انعام و مائده

بيگاه و گاه منقبتش ماجرا كنم

در جاي ديگر او دهها آيه از قرآن مجيد،شاهد مي‏آورد كه همگي در مدح مولاي مؤمنان علي، عليه‏السلام، است و با اشاره به آيه تبليغ ولايت (يا أيّها الرّسول بلّغ ما أنزل اليك...) و آيه اكمال دين كه هر دو در باره غدير خم نازل شده و از آيه‏هاي بسيار معروف سوره مائده مي‏باشند چنين مي‏گويد:

سراسر مائده در مدحت اوست

كه حق بهر زكاتش إنّما گفت

و با تصريح به اينكه آيه إنّمام نيز از سوره مائده در شأن امام، عليه‏السلام، است، سوره به سوره، آيه‏هايي را كه در حق علي، عليه‏السلام، است، در ضمن قصيده بلندش يادآوري مي‏كند.

قرن نهم

15- ابن حسام خوسفي، محمدبن حسام‏الدين (875-783ق.):

يا أيّها الرّسول خطاب محمد است

ليك اين خطاب، سوي محمد، براي اوست

16- قايني واعظ، مير سيدعلي (قرن 9):

او همانند يك شاعر زبده فضايل و مناقب مولا، عليه‏السلام، را به رشته نظم كشيده و مانند متكلّمي زبردست و حق طلب با مخالفان محاجه مي‏كند و مي‏گويد:

وانكه مي‏گويند ناكرده خليفه، نقل كرد