درآمدي بر استراتژي انتظار

اسماعيل شفيعي سروستاني

5. عهد معهود

آنچه در نمودار قبل - كه به بياني ضمن پرده برداري از فلسفه تاريخ ويژه شيعه، جايگاه هر يك از فرهنگها و تمدنها را در ادوار مختلف نشان مي داد - پنهان بود؛ عهد و پيمان قلبي ابناي آدم است كه در هر عصري موجب بروز و ظهور تحولاتي فرهنگي و مادي در عرصه زمين گشته است.

عهد باطن همه اعمال و اقوال فردي و جمعي است؛ حتي اگر بر پهنه هيچ كاغذ و يا عهدنامه اي نيامده باشد. بي عهد هيچ حادثه اي اتفاق نمي افتد. هيچ حركت بزرگي به وجود نمي آيد. آدمي مي تواند عهد ببندد به همان سان كه مي تواند عهد بگسلد ؛ يعني اختيار، اين امكان را براي او فراهم آورده است.

هر يك از فرهنگها و تمدنهاي سترگ نيز صورت بيروني عهدي خاصند كه با مطالعه جدي (و نه سرسري كه موجب بروز غفلت و يا شيفتگي شود) در آن فرهنگ و يا تمدن كشف مي شوند و ماهيت و باطن آن فرهنگ يا تمدن را نشان مي دهند.

عهد نقطه فصل يا فصل الخطاب حيات فردي و جمعي مردم در پهنه خاك است و از همين جاست كه مي توان به راز تعالي و اوج گرفتن يا زمينگير شدن بسياري از اقوام پي برد.

اگر به آنچه در جهان پيرامون ما مي گذرد و حتي آنچه درباره عوالم ناپيدا و پنهان گفته شده بنگريم، بحقيقت درخواهيم يافت كه از روز ازل و اول همه چيز با عهد آغاز شده است. زندگي و حركت آدمي بر پهنه خاك بي عهد فاقد معني است. اما اينكه با چه چيز و يا چه كسي عهد منعقد شده سخني است ديگر. رفت و آمد نسلها و سرزندگي دوباره طبيعت نيز خود انعكاس عهدي است كه نو مي شود. تجديد عهد با اسم حيّ ، زندگي دوباره را در رگ طبيعت جاري مي سازد. همان كه فقدانش موجب پژمردگي و افسردگي و انجماد می شود.

طبيعت در بهار عهد تازه مي گرداند و نشاط مثل خوني گرم و تازه در رگ زمين و گياه و جانور مي دود تا سرزندگي و شادابي موجب برخورداري همگان از خوان گسترده زمين شود؛ گويا جملگي ريزه خوار اين تجديد عهدند.

در داستان آفرينش، مبتني بر آنچه كه با زبان شاعرانه و رمزگونه از ميان متون ديني و روايي به ما رسيده، لزوم بستن عهد و ميثاق بوضوح ذكر شده است. چنانكه در قرآن آمده است:

پروردگار تو از پشت آدم فرزندانشان را بيرون آورد و آنان را بر خودشان گواه گرفت. و پرسيد: آيا من پروردگارتان نيستم؟ گفتند: آري.1

اين عهد و ميثاق در نزد اهل معرفت به ميثاق فطرة مشهور است و خداوند واسپس خلقت آدم، عليه‌السلام، از همه فرزندان او كه تا روز قيامت متولد مي شوند (در عالم ذر) عهدي گرفته تا معترف شوند كه خالقشان يكتا خداوندگار هستي است.

وقتي زراره از امام محمد باقر، عليه السلام، درباره اين آيه سؤال مي كند حضرت مي فرمايند:

از پشت آدم نژادش را تا روز قيامت درآورد و مانند مورچگان خارج شدند. سپس [خداوند] خود را به آنها معرفي كرد و وانمود، و اگر چنين نمي كرد هيچ كس پروردگارش را نمي شناخت.

در نمونه ازلي (قصه آدم و حوا) آشكار شده كه نتيجه طبيعي ترك ميثاق رانده شدن و مستعد شدن براي در افتادن در دام ابليس است و روي كردن به خوي استكباري و خودكامگي و بحران. چنانكه با لطافتي تمام طريق رجعت نيز نمودار شده؛ يعني كندن جامه هاي منيّت از تن، روي آوردن به حريم امن، اقرار به خطا و تجديد عهد.

تجديد عهد و ترك عهد ناروا دو رويه يك سكه اند. بدون ترك عهد ناروا امكان تجديد عهد فراهم نمي آيد؛ چنانكه بدون تجديد عهد، از عهد ناروا نمي توان گذشت. دو امري كه به هيچ روي با هم جمع نمي شوند. دو امر مهمي كه در همه ساحتهاي حيات آدمي نمودار مي شوند. (در ساحت معرفتي و اعتقادي، در ساحت فرهنگي و اخلاقي و بالاخره در ساحت علمي) چه سير در پهنه خاك و زيست در عرصه زمين آدمي را مواجه با سه وجه مهم از حيات مي سازد.

آدم، عليه السلام، خود نمونه ازلي شد. اگر چه بعد از هبوط خود نيز حجتي آشكار بود تا همه ابناي خود را متذكر پاسداري از عهد نمايد و راه فلاح را بدانها نشان دهد. چنانكه بصراحت در قرآن كريم آمده است:

ما اتيكم الرسول فخذوه و ما نهيكم عنه فانتهوا.2

آنچه را رسول حق دستور داده بگيريد و هر چه نهي كرده واگذاريد.

و در جاي ديگر فرمود:

من يطع الرّسول فقد اطاع الله و من تولّي فما أرسلناك عليهم حفيظاً.3

هر كه اطاعت كند رسول خدا را اطاعت كرده و هر كه مخالفت كند كيفرش با خداست.

عهد با حجت خداوند و انبياي عظام او و نگهداري آن متضمن نگهداري عهد و ميثاق الهي شد. چنانكه به سبب تجديد عهد انبيا طريق هدايت را پس از آدم، عليه السلام، مستمر ساخت. هر يك از انبيا عهدهدار امر تجديد عهد بندگان شدند تا امر هدايت از فرزندان آدمي دور نشود و ضلالت در ميانشان جاري نگردد.

هيهات كه جمع اندكي پاسدار عهد شدند و بقيه با غفلت از عهد باعث بروز و ظهور انواع و اقسام نحله ها و فرقه ها و فرهنگها گرديدند. جرياني كه (مطابق آنچه پيش از اين ذكر آن رفت) موجب بروز فرهنگها و تمدنها به موازات جريان الهي شد و باب تفرق و تشتت و بالاخره بحران و ظلم و ناامني را بر فرزندان آدمي گشود.

داستان بعثت انبياي الهي، داستان تجديد عهد و استمرار آن در ميان همه فرق و ملل است؛ چنانكه اين تجديد عهد را در ميان همه اعمال و مناسك آنها نيز مي‌توان يافت.

تا آنكه هدايت و نبوت به نبي اكرم، صلّي اللَّه عليه وآله، رسيد و پس از ايشان اوصيا و اولياي معصوم

متكفل امر ولايت مردم شدند.

روايتي از امام باقر، عليه السلام، منقول است كه مي فرمايند:

واجبات خدا يكي پس از ديگري نازل مي شد و امر ولايت آخرين آنها بود كه خداوند عزّوجلّ اين آيه را نازل فرمود: امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم4 خدا بعد از اين واجبي را بر شما نازل نكرد. واجبات را براي شما كامل كرده است.5

اين امر (امر ولايت) در روز جمعه و در صحراي عرفه بر پيامبر نازل شد.

شايد اين خود نكته لطيفي باشد كه آدم، عليه السلام، در روز جمعه آفريده شد و پس از هبوط بر زمين و در عرفه او را متذكر تجديد عهد ساختند. چنانكه پيامبر، صلّي اللَّه عليه وآله، نيز در همين روز و در همين صحرا متذكر امر ولايت شد.

ابي الجارود گويد: شنيدم امام باقر، عليه السلام، مي فرمود:

خداي عزّوجلّ پنج چيز بر بندگان واجب ساخت و آنها چهار چيزش را گرفتند و يكي را رها كردند.6

سپس حضرت اين پنج امر را ذكر كرده اند: نماز، زكوة، روزه، حج و ولايت.

ولايت، نقطه اتكا و اتصال مردم با منبع فيض و پاسداري از عهد بود. عهد با انسان كامل ؛ ابوحمزه ثمالي گويد: شنيدم امام باقر، عليه السلام، مي فرمود:

چون محمد وظيفه نبوت خود را انجام داد و عمرش به پايان رسيد، خداي بدو وحي كرد: اي محمد نبوت را گذرانيدي و عمرت به آخر رسيد. اكنون آن دانشي كه نزد تو است و ايمان و اسم اكبر و ميراث علم و آثار علم نبوت خاندان را به علي‌بن ابي طالب بسپار؛ زيرا من هرگز علم و ايمان و اسم اكبر و ميراث علم و آثار علم نبوت را از نسل و ذريه تو قطع نكنم، چنانكه از ذريه هاي پيغمبران قطع نكردم.7

بعثت نبي اكرم خود زمان تجديد عهد بود، چنانكه همه داستان بلند غدير با عهدبستن آغاز شد.

همه آنچه كه واسپس غدير گريبان مسلمين را گرفت؛ بدبختيها و تفرق و جداييها، صحنه هاي پرشوري چون عاشوراي حسين بن علي و... نيز انعكاس عهد بود.

جماعتي پاسدار عهد شدند و در ميانه ميدان رقص كنان تن به زير شمشير انداختند و رستند و جماعتي ديگر با رويگرداني از عهد سر بر آستاني سودند كه در آنجا اذني براي عهدبستن وجود نداشت. آنان خود سبب دوري و باعث فرود بلا و ابتلا شدند همان ابتلايي كه آدم و حوا دچارش گشتند و اين جماعت حج كردند، اما درنيافتند كه حج تذكري است براي تجديد عهد بر گرد خانه كعبه تا خود را از بلاي دوري برهانند. صورت حج در ميان ما ماند. اما حقيقت حج كه جز تجديد عهد نبود رخت بربست. چه، وقتي كه آدمي بي اذن حجت خدا و در غفلتي تمام با نفس خود و يا مردي چونان خود عهد وفاداري و بندگي مي بندد؛ خود ضامن همه ابتلا و بلا مي شود.

عهد همه زندگي و سرزندگي مردان و زناني است كه رمز بودن و ماندن را دريافته اند. تجديد عهد

استعداد ماندن را موجب مي شود چنانكه گسست آن استحقاق فلاكت و هلاكت را سبب مي شود.

غدير در خود زيبايي عهد با وليّ را متجلي ساخت؛ همچنانكه تفرق و تشتت جامعه مسلمين واسپس رحلت نبي زشتي گسست عهد را نماياند. چنانكه نام و ياد همه مردان و زناني كه خالصانه بر عهد خويش پايدار ماندند، باقي ماند حتي وقتي كه در زير تازيانه ها و شمشيرها جان خود را از دست دادند.

بحقيقت پيامبر اكرم، صلّي اللَّه عليه وآله، در غدير امكان ماندن مسلمين در طريق هدايت را واسپس خود فراهم ساخت تا با حراست از عهد خاندان ولايت ديوار حصيني در برابر ابتلائات زمان و مكر شيطان به گرد خويش آورند.

در روايت ماندگار و معروف سلسلةالذهب كه از حضرت امام رضا، عليه السلام، در وقت ورود به نيشابور آمده بخوبي ارتباط ميان دو عهد بزرگ فطرة و ولايت را مي توان ديد.

كلمة لا إله إلّا اللّه حصني، فمن دخل حصني أمن من عذابي، بشرطها و شروطها و أنا من شروطها.

عهد و ميثاق امامت با كلمه لاإله إلّاالله راست مي شود اما به شرط حراست از ميثاق ولايت.

در تفسير آيات 34 و 35 سوره اسراء: و أفوا بالعهد إنّ العهد كان مسؤولاً... از قول امام هفتم، عليه‌السلام، آمده است كه:

العهد ما أخذ النّبي، صلّي اللَّه عليه وآله، علي النّاس في مودّتنا و طاعة أميرالمؤمنين أن لا يخالفوه و لا يتقّدموه و لا يقطعوا رحمة و أعلمهم أنهم مسؤولون عنه.8

عهد پيماني است كه پيامبر از مردم اخذ كرد در مودت ما اهل بيت و اطاعت از اميرالمؤمنين و اينكه با او مخالفت نكنند و هم از او سبقت نگيرند. و پيوند خويشي او را قطع نكنند و به آنها اعلام كرد كه آنها از اين عهد پرسيده مي شوند.

چنانكه در تفسير آيه 87 سوره مريم (لا يملكون الشّفاعة إلّا من اتّخذ عند الرّحمن عهداً...) از قول امام صادق، عليه السلام، آمده است

إلّا من دان اللّه بولاية اميرالمؤمنين و الأئمة من بعده، عليهم السلام، فهو العهد عند اللّه.9

در اينجا عهد نزد خداوند همانا پذيرش ولايت اميرالمؤمنين و ائمه معصومين بعد از ايشان اعلام شده است. به همين مناسبت امام علي، عليه السلام، درباره روز غدير مي فرمود:

إنّ هذا يوم عظيم الشأن... يوم كمال الدين، يوم العهد المعهود10.

آن عهد معهودي كه بر آدم نهاده شده و بر آن مسؤول بود در روز غدير كه روز كمال دين بود عهد ولايت بود.

در سرتاسر ماجراي خلقت آدم تا بعثت نبي‌اكرم، صلّي‌اللَّه عليه وآله، و موضوع غدير و حتي پس از آن، دريافته مي‌شود كه عهد فطرة و ادامه آن عهد ولايت چونان دژي است كه آدمي را از در غلتيدن در دام مكر ابليس كه به قول قرآن همان دشمن بزرگ آدمي است در امان ميدارد و عدول از آن شيطان را بر آدمي مسلط مي كند.

امام باقر، عليه السلام، سه تكليف بزرگ را متذكر مي شوند:

إنّما كفلّف النّاس ثلاثة معرفة الائمة و التسليم لهم فيما و رد عليهم و الردّ عليهم فيما اختلفوا فيه.11

معرفت امام، تسليم در برابر او (آنچه كه ميخواهد) و واگذاري امور بدو (در اموري كه اختلاف پيش مي آيد) سه امر مهمي است كه مردم بر حفظ آن مكلفند و ما در همه متون و منابع، همه مباني نظري ديني و همه شواهد تاريخي تا به امروز مواجه با اين مثلث ولايت هستيم.