غدير و پرسشها

محسن ايزدي

بدون شك واقعه غدير نقش سرنوشت‏سازي در تعيين مسير آينده اسلام داشته است. واقعه‏اي كه طي آن پيامبر اسلام، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، مهمترين مأموريت خود را به انجام رساندند. مأموريتي كه انجام آن مساوي بود با تبليغ تمام رسالت و كوتاهي در مورد آن به منزله از بين رفتن زحمات چندين ساله پيامبر اكرم و بي نتيجه ماندن فداكاريهاي مسلمانان صدر اسلام محسوب مي‏شد.

مأموريتي كه در آن پيامبر اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، بطور رسمي جانشين خود را انتخاب كردند و باعث يأس و نااميدي مخالفان اسلام شدند.

واقعه غدير از جهات مختلفي قابل تأمل و بررسي است و يكي از نكاتي كه لازم است در مقطع كنوني مورد بررسي دقيق قرار گيرد پاسخگوئي به پرسشها و شبهاتي است كه در اين خصوص مطرح شده است.

پرسشها و اشكالاتي كه در مورد حديث غدير مطرح شده است دو گونه است: يكي اشكالات و پرسشهايي كه در مورد اصل صدور حديث از پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، مطرح شده است و ديگر اشكالات و پرسشهايي كه در مورد دلالت حديث (بر نصب علي، عليه‏السلام، به ولايت) مطرح شده است.

در اينجا به بررسي برخي از اين پرسشها و انتقادات مي‏پردازيم:

پرسش اول:

اگر حديث غدير واقعيت داشت پس چرا از ميان آن جمعيت انبوهي كه در مراسم حجةالوداع شركت كرده بودند تنها 110 نفر از صحابه پيامبر آنرا نقل كرده‏اند؟1

جواب:

اولاً، گروه زيادي از مسلمانان كه اهل مدينه نبودند، در جحفه از پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، جدا شدند و بنابراين نقلي از آنهادر تاريخ ثبت نشده است.

ثانياً، بسياري ازكساني كه در سفر حجةالوداع شركت داشتند اهل نقل روايت و كتابت نبوده‏اند و راوياني كه اين حديث را نقل كرده‏اند بطور كلي كساني هستند كه احاديث ديگر پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در اصول و فروع را نقل كرده‏اند. خلاصه تمام كساني كه اهل حل و عقد شمرده مي‏شوند، و از اكابر اصحاب پيامبر مي‏باشند اين حديث را نقل كرده‏اند و كمتر واقعه‏اي به اندازه واقعه غدير خم راوي دارد.

ثالثاً، با توجه به مخالفت شديد با امامت علي، عليه‏السلام، و عداوت و بغض نسبت به ايشان، بخصوص در اوائل حكومت بني‏اميه، انگيزه‏هاي زيادي براي كتمان اين حديث وجود داشته است؛ بطوري كه ضبط همين مقدار (تعداد 110 نفر) نيز از امور خارق‏العاده محسوب مي‏شود.

خلاصه انتشار اين حديث با سياستهاي خلفاي جور در تضاد بوده لذا به هر وسيله از نقل آن جلوگيري به عمل مي‏آورده‏اند.

پرسش دوم:

چرا با وجود آنهمه تاكيد پيامبر اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در روز غدير نسبت به ولايت علي، عليه‏السلام، و برگزاري مراسم بيعت با آن حضرت و تبريك مردم و اكابر اصحاب پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، به اميرالمومنين هنوز بيش از هفتاد روز از آن واقعه نگذشته بود كه مردم همه چيز را فراموش كرده و حديث پيامبر،

را زیر پا گذاشتند؟

جواب:

غالبا در هر جامعه‏اي عده انگشت‏شماري هستند كه سرنوشت جامعه را رقم مي‏زنند و معمولا توده مردم تابع آنها هستند و كمتر از خود رأي مستقلي دارند.

پس از رحلت پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله،كساني كه به عنوان اكابر صحابه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، شناخته مي‏شدند؛ با توجه به اوضاع بحراني آن زمان، مصلحت جامعه اسلامي را چنين تشخيص دادند كه از وصيت پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در مورد علي، عليه‏السلام، صرف‏نظر كنند و رأي را بر نصّ مقدم دارند. لذا باعجله با ابوبكر بيعت كرده و توده مردم هم از آن تبعيت كردند. عده‏اي هم كه با اينكار مخالف بودند در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند و بخاطر حفظ حكومت نوپاي اسلامي و وحدت ميان مسلمان سكوت كردند.

سردمداران حكومت نيز بتدريج به مردم تلقين كردند كه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، علي، عليه‏السلام، را صرفا معرفي كرده و او را شايسته خلافت دانسته نه اينكه آن حضرت را به خلافت نصب كرده باشد.

پرسش سوم:

اگر اين حديث از پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، صادر شده پس چرا بخاري و مسلم آنرا در صحيحين كه مهمترين كتب حديثي اهل سنت محسوب مي‏شوند نقل نكرده‏اند؟2

جواب:

اولاً، صحيح مسلم بطور خلاصه به اين واقعه اشاره كرده است، البته همين مقدار هم نكات مبهم زيادي را نسبت به واقعه غدير آشكار مي‏كند. بدين جهت ما حديث مسلم را نقل مي‏كنيم.

يزيدبن حيان مي‏گويد: من و حفصين بن سَيره و عمربن مسلم نزد زيدبن ارقم رفتيم. هنگامي كه نزد او نشسته بوديم حصين گفت: اي زيد تو به سعادت بزرگي نائل شده‏اي پيامبر را ملاقات كرده‏اي؛ احاديث آن حضرت را شنيده‏اي؛ در ركاب او در جنگها شركت كرده‏اي؛ پشت سر او نماز خوانده‏اي؛ در مورد آنچه كه از پيامبر شنيده‏اي براي ما سخن بگو!

زيد گفت: به خدا قسم سن من زياد شده و پير شده‏ام و بعضي از احاديثي راكه‏ازپيامبر،صلّي‏اللَّه‏عليه‏و[آله]سلّم، حفظ كرده بودم فراموش كرده‏ام پس آنچه را كه براي شما نقل مي‏كنم بپذيريد و آنچه را نقل نمي‏كنم مرا درتكلف وسختي نيندازيد.

سپس گفت: پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏و[آله]سلّم، روزي در كنار (بركه) آبي كه به آن خفم مي‏گفتند و ميان مكه و مدينه قرار داشت، براي ما خطبه‏اي خواند و پس از حمد و ثناي الهي و موعظه مردم فرمودند: چيزي نمانده كه از طرف پروردگار خوانده شوم و دعوت حق را لبيك گويم. من دو گوهر گرانبها را در

ميان شما مي‏گذارم اولين آنها كتاب خداست كه در آن نور و هدايت است؛ پس به كتاب خدا تمسك كنيد... سپس گفت: و ديگري اهل‏بيتم. در مورد اهل بيتم خدا را فراموش نكنيد در مورد اهل‏بيتم خدا را فراموش نكنيد؛ در مورد اهل‏بيتم خدا را فراموش نكنيد...3

از اين حديث بخوبي روشن مي‏شود كه اوضاع سياسي آن زمان زيدبن ارقم را ناچار به كتمان حديث غدير نموده است؛ زيرا مي‏گويد: آنچه قبل از اين از پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، روايت كرده‏ام بپذيريد و بيش از اين مرا به تكلف و سختي نيندازيد.

زيدبن ارقم تازمان حكومت مروان بن حكم زنده بوده و در سال 68 ق. وفات مي‏كند4 و مسلّم است در سايه حكومتي كه او را وادار به دشنام علي، عليه‏السلام، مي‏كند، نقل حديث غدير براي او مشكلاتي ايجاد خواهد كرد. از اين رو از مردم پوزش مي‏طلبد و به بهانه سالخوردگي و فراموشي از حاضران مي‏خواهد كه بيش از اين او را در تنگنا قرار ندهند.

در عين حال زيد، تلويحاً به اين واقعه بزرگ اشاره مي‏كند و با ذكر تأكيد پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در مورد اهل‏بيت خود با جمله در مورد اهل‏بيتم خدا را فراموش نكنيد به پايمال شدن حق اهل‏بيت و از ياد بردن سفارش پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، نيز اشاره دارد.

ثانياً، بسياري از احاديث معتبري كه علماي اهل سنت آنها را معتبر دانسته‏اند در اين دو كتاب ذكر نشده است.

ثالثاً، كتب حديثي اهل سنت منحصر در صحيح بخاري نيست و كتب معتبر ديگر مانند سنن ابن ماجه 5 و مسند احمد 6 حديث غدير را بتفصيل ذكر كرده‏اند و اشاره شد كه صحيح مسلم هم اجمالاً آن را ذكر كرده است.

پرسش چهارم:

اگر پيامبر اكرم،صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، علي، عليه‏السلام، را در روز غدير به ولايت منصوب كرده باشند لازمه‏اش اين است كه در زمان حيات پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، دو ولي بر مسلمين حاكم باشند و اين باطل است؛ زيرا مسلّم است كه پيامبر هنوز در آن زمان ولي مسلمين بودند؛ پس علي، عليه‏السلام، نمي‏توانست ولي باشد.7

جواب:

اين معني مسلّم است كه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، هيچ نگراني نسبت به زمان حيات خود ندارند و تمام نگراني او از آينده اسلام است؛ زيرا كسي كه مي‏گويد: من بزودي از ميان شما خواهم رفت پيداست كه در صدد تعيين جانشين براي خويش است و براي آينده برنامه‏ريزي مي‏كند.

علاوه بر اينكه اين عبارت پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، الله‏اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و رضايت پروردگار از رسالت من و ولايت علي بن ابي‏طالب بعد از من تصريح در اين دارد كه نصب اميرالمؤمنين براي آينده اسلام است.

پرسش پنجم:

بعضي از كساني كه صدور حديث از پيامبر را پذيرفته‏اند اشكال كرده‏اند كه اين حديث دلالت بر ولايت و خلافت علي، عليه‏السلام، ندارد؛ زيرا كلمه مولي معاني مختلفي دارد8 كه از جمله مي‏توان به موارد زير اشاره كرد:

1- اولي؛ مانند: مأواكم النّار هي مولاكم ؛9

2- ناصر و ياور؛ مانند: ذلك بأنّ اللّه مولي الّذين امنوا و أنّ الكافرين لا مولي لهم ؛10

3- وارث؛ مانند: إنّي خفت الموالي من ورائي ؛11

4- دوست و صديق؛ مانند: يوم لا يغني مولاً عن مولاً شيئاً.12

و به احتمال زياد كلمه مولي در حديث غدير به معناي دوست و ياور است. شاهد براي اين معني، اين است كه عده‏اي از كساني كه همراه علي، عليه‏السلام، در يمن بودند به دليل اينكه از او سختگيري ديده بودند از دست او ناراحت شده و درباره او حرف مي‏زدند و از او عيب مي‏گرفتند؛ بدين جهت پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در روز غدير خطبه‏اي خواند و فضائل علي، عليه‏السلام، را بر شمرد؛ تا جلالت قدرش را بر مردم روشن سازد و سخنان بيهوده كساني را كه نسبت به او بدگوئي كرده بودند، رد نمايد. بنابراين گفته، پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله هر كس من دوست

ادامه در صفحه 90

ادامه از صفحه 46

و ياور او هستم علي دوست و ياور اوست هيچگونه دلالتي بر نصب علي، عليه‏السلام، بر خلافت و ولايت ندارد.13

جواب:

اين مهمترين اشكالي است كه بر دلالت حديث غدير شمرده است و اهل سنت نيز تاكيد زيادي روي آن دارند و غالبا حديث را بر همين معني حمل مي‏كنند. لكن حديث را نمي‏توان بر اين معني حمل كرد. در اينجا ابتدا شاهدي را كه براي اين معني ذكر كرده‏اند بررسي مي‏كنيم سپس به معناي كلمه مولي مي‏پردازيم.

اما شاهدي كه ذكر كرده‏اند هيچ دلالتي بر اينكه مولي به معناي دوست و ياور باشد ندارد؛ زيرا پيامبر اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، دو بار علي، عليه‏السلام، را به يمن فرستادند؛ ابتدا در سال هشتم كه در همين بار بود كه عده‏اي پس از بازگشت شكايت او را پيش پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، بردند و پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، از آنها سخت ناراحت شد؛ آنچنانكه خشم چهره مبارك حضرت را فرا گرفت. يكي ازكساني كه در مورد علي، عليه‏السلام، شكايت كرد بفريده نام داشت كه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، به او فرمودند:

اي بريده! كاري نكن كه بخواهي مرا بر علي [عليه‏السلام] خشمناك سازي!14

و ديگر پس از اين واقعه كسي چنين حرفهايي در مورد علي، عليه‏السلام، نزد.

بار ديگر كه پيامبر علي، عليه‏السلام، را به يمن فرستاد سال دهم بود كه علي، عليه‏السلام، در بازگشت از يمن در مراسم حجةالوداع به پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، پيوست و اين بار هيچكس درباره علي، عليه‏السلام، چيزي نگفت و به پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، شكايتي نكرد.15

علاوه بر اينكه شكايت چند نفر از علي، عليه‏السلام، موجب اين نمي‏شود كه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در آن بيابان گرم در وسط روز با آن كيفيت كاروان را متوقف كند و در مورد وفات قريب‏الوقوع خود خبر دهد و اولويت خود را بر مؤمنان به آنان يادآوري كند و آنهمه مدح و ثناي علي، عليه‏السلام، را بگويد و فضائل آن حضرت را بر شمرد و او را دعا كند و بعد هم به مردم بگويد به علي، عليه‏السلام، تبريك بگوييد و با او بيعت كنيد.

اما كلمه مولي همچنانكه اشاره شد، معاني متعددي دارد لكن هيچيك از آنها غير از معناي اولي به تصرف در اينجا نمي‏تواند صحيح باشد.

مرحوم علامه اميني در كتاب شريف الغدير مي‏فرمايند هنگامي كه كلمه مولي بدون قرينه اطلاق مي‏شود معناي اولي بالشي‏ء از آن متبادر مي‏شود و به فرض كه كسي اين تبادر را نپذيرد، قرائن محكمي در خود حديث وجود دارد كه دلالت مي‏كند بر اينكه مقصود ازكلمه مولي غير از اولويت چيز ديگري نمي‏تواند باشد.16

سپس ايشان حدود بيست قرينه بر اين معني اقامه مي‏كنند كه در اينجا به بعضي از آنها اشاره مي‏كنيم:

قرينه اول، بعد از آنكه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، نسبت به ولايت خود بر مردم از آنها اعتراف گرفتند بلافاصله فرمودند:

من كنت مولاه فعليٌّ مولاه.

يعني همچنانكه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، بر مؤمنين اولويت دارد علي، عليه‏السلام، هم چنين است و اين همان معناي ولايت و خلافت است.

به عبارت ديگر، از اينكه پيامبر اكرم، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، ابتدا با اشاره به آيه شريفه، اولويت خود را به مردم يادآوري مي‏كنند؛سپس مي‏فرمايند: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه فهميده مي‏شود كه پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در صدد هستند كه آن ولايتي را كه خداوند به ايشان تفويض كرده همان را براي علي، عليه‏السلام، اثبات كنند در غير اينصورت اشاره به اولويت خود بر مؤمنين هيج وجهي ندارد بلكه لغو است.

قرينه دوم، پيامبر، صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، ابتدا با اشاره به وفات قريب الوقوع خود مي‏فرمايند: بزودي از طرف پروردگار خوانده مي‏شوم و دعوت حق را لبيك مي‏گويم بعد مي‏فرمايند: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه كه بخوبي دلالت دارد بر اينكه پيامبر

صلّي‏اللَّه‏عليه‏وآله، در صدد تعیین جانشین برای خود می‌باشد.

بنابراین غیر از معنای «اولی به تصرف» معنای دیگری در اینجا متناسب نیست.

قرینة سوم، اینکه پیامبر(ص) در اخر خطبه فرمودند: «الله اکبر بر اکمال دین و اتمام نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من و ولایت علی بن ابی‌طالب بعد از من» به خوبی دلالت دارد بر اینکه مقصود از مولی معنای اولویت بر مردم و خلافت می‌باشد؛ زیرا رضایت خدا به ولایت علی، (ع) را در سیاق رضایت او به رسالت خود قرار داده و ولایتی که در گذار رسالت قرار می‌گیرد به معنای خلافت بر مردم است.

در این عبارت قرینة دیگری نیز دلالت دارد که پیامبر(ص)، علي، عليه‏السلام، را بر خلافت نصب كرده‏اند و آن كلمه من بعدي مي‏باشد؛ زيرا اين كلمه احتمال اينكه ولايت به معني دوستي يا نصرت باشد، منتفي ساخته و معناي اولي به تصرف را متعيّن مي‏سازد.