اتوپیا، دستوپیا (۳)

اسماعیل شفیعی سروستانی

دستوپیا، ویران‌شهر عصر مدرن

اصطلاح دستوپیا، برساختة جان استوارت میل،1 فیلسوف انگلیسی در سال 1868م. و متضادّ اتوپیا است.

وقوع انقلاب بلشویکی «شوروی» و تبدیل شدن جهان به دو قطب لیبرال سرمایه‌داری و سوسیالیسم، سبب ترتیب و شکل‌گیری مناسبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی قرن بیستم و در عین حال، سبب ظهور چالش‌هایی در ذهن و زبان و تمایلات انسان معاصر شدند؛ اگرچه هر دو جریان در ذات، متّکی بر ایدئولوژی‌های خودبنیاد و برخاسته از تفکّر اومانیستی و سکولاریسم (دنیوی‌گری) بودند.

شکل‌گیری حکومت پلیسی، تنزّل شأن انسان‌ها به ابزار تولید و انحصارات حزب کمونیستی، موجب شکل‌گیری اعتراضاتی نهفته، ولی سرکش و عکس‌العمل‌هایی بر پهنة آثار قلمی نویسندگان شد:

رمان «ما»

آن شرایط، یِوگنی ایوانویچ زامیاتین2 (1884-1937م.)، نویسندة آثار علمی، تخیّلی و طنزنویس سیاسی اهل «روسیه» را به نگارش رمان «ما»3 (1924م.) و خلق اثری پادآرمان‌شهری واداشت. او را صاحب نخستین اثر بزرگ پادآرمان‌شهری قرن بیستم میلادی می‌شناسند.

زامیاتین رمان «ما» را در 1920م. نوشت؛ امّا به سبب وجود شرایط خفقان در روسیه، آن زمان نتوانست آن را در اتّحاد جماهیر شوروی منتشر کند. به این ترتیب، این رمان ابتدا در سال 1926م. به زبان انگلیسی در «نیویورک» و سپس در سال 1929م. به زبان چکی در خارج از شوروی منتشر شد و فقط در سال 1988م.، یعنی دو سال بعد از مرگ یوگنی زامیاتین، در اتّحاد شوروی اجازة انتشار یافت.

رمان ما در قالب یادداشت‌های یک مهندس، به نام د-503 نوشته شده است. به نظر می‌آید زامیاتین بسیار نگران آیندة شوروی بوده و به این علّت در این رمان، اتّحاد شوروی را هزار سال جلوتر می‌برد و به این ترتیب، به مخاطب خود هشدار می‌دهد که چنانچه شرایط آن روز شوروی به همین ترتیب ادامه یابد، چه سرنوشتی متوجّه این کشور و مردمان آن خواهد شد.

منظور زامیاتین از عنوان «ما» برای این رمان، شعار با هم بودن بلشویک‌هاست. در جامعة بلشویک‌ها، ارزش فرد به عنوان یک شخصیت مستقل تا پایین‌ترین حد تنزّل کرده و همه‌چیز در ما خلاصه شده است... در این رمان، هیچ شخصیتی وجود ندارد. مردم اسم و شخصیت فردی خود را از دست داده و هریک از آنان با شماره‌ای نام‌گذاری شده‌اند؛ مانند د-503.

د-۵۰۳ با توصیف این شرایط می‌نویسد که نحوة زندگی همة افراد جامعه مانند هم است:

هر روز صبح در یک ساعت و یک دقیقة مشخّص از خواب بیدار می‌شوند. میلیون‌ها نفر هم‌زمان کار خود را شروع و هم‌زمان آن را به پایان می‌رسانند. در یک ساعت به گردش می‌روند و در یک ساعت می‌خوابند و...

د-۵۰۳ مهندس و ریاضی‌دان است. او در یادداشت‌های خود، اوضاع و شرایط محلّ زندگی خود را توصیف می‌کند. موضوع از این قرار است که بعد از جنگ‌های بزرگ سیصد ساله میان شهر و روستا، فقط ۲/0 درصد از مردم زنده ماندند که این بازمانده‌ها یک کشور واحد را تشکیل دادند. در این کشور، همه چیز بر اساس اصول ریاضی و بر اساس عقل و منطق است. دور تا دور کشور واحد را دیوار شیشه‌ای احاطه کرده است که این کشور را از تمدّن قدیمی جدا می‌کند. مردم این شهر اجازة خارج شدن و رفتن به آن سوی دیوار شیشه‌ای را ندارند. در این کشور، طبیعت زنده وجود ندارد و پرندگان آواز نمی‌خوانند و

حتّی خورشیدی وجود ندارد و همه چیز به صورت مصنوعی و ساختگی است. حتّی غذای مردمان این شهر از موادّ شیمیایی و نفتی است.

همة مردم شهر مطیع بی‌چون و چرای رئیس شهرند. رئیس شهر همیشه پیروز انتخابات است. به گفتة د-۵۰۳:

تاریخ کشور واحد به یاد نمی‌آورد که در این روز باشکوه (روز انتخابات) حتّی یک نفر جرئت مخالفت کردن با رئیس شهر را داشته باشد.

د-۵۰۳ در کار ساختن یک کشتی فضایی همکاری می‌کند. این کشتی که نام آن انتگرال (همگرایی) است، قرار است مردمان سیّاره‌های دیگر را که به اعتقاد آنها «به صورت وحشی» آزادند، به تابعیت رئیس شهر در آورد؛ امّا در این میان، افرادی هستند که از شرایط موجود در کشور واحد راضی نیستند و قصد دارند با آن مبارزه کنند.4

رمان ما در پی اثبات این معناست که جامعه‌ای که دگراندیشی، خلّاقیت، ارزش‌های دینی و عشق در آن بی‌ارزش باشد، بهشتی دروغین است. جامعه‌ای که مقام انسان را تا سر حدّ یک ماشین و یک عدد به جای همة هویّت‌های انسانی کاهش می‌دهد، شایستة مقام انسانی نیست.

این رمان را انوشیروان دولتشاهی ترجمه و منتشر ساخته است.

رمان «دنیای قشنگ نو»

آلدوس لئونارد هاکسلی،5 نویسندة انگلیسی (1894-1967م.) با نگارش رمان «دنیای قشنگ نو»6 با نفرت و انزجار، از سیاست‌بازی و صنعت‌زدگی یاد کرد. عنوان اثر، کنایه‌ای است تلخ، به نظامی که هاکسلی از آن، به عنوان «نظام بوخافسکی» یاد می‌کند.

هاکسلی نیز مانند برخی دیگر از نویسندگان دستوپیا، صحنة حوادث و زمان رمان خود را چند قرن به جلو می‌کشد تا سرانجام و پایان جامعه‌ای را که مورد نقد قرار داده است، به نمایش بگذارد.

وقایع این رمان در سال 2540م. و در شهر «لندن» رخ می‌دهد. تصویری از دنیا که در آن یک دولت مرکزی، کنترل‌کنندة همة مناسبات است. در این جهان تصویرشده، علم و تکنولوژی به حدّی رشد کرده که امکان تولید انسان‌ها در مقیاسی وسیع و به صورت خطّ تولید کارخانه‌ای ممکن شده است. نظام حاکم، از طریق کنترل فرآیند تولید فرزندان، گروه‌های اجتماعی مورد نظر خود را از همان ابتدا، تولید کرده و تمامی خاستگاه‌های طبیعی و فطری انسانی را در آنها از بین می‌برد تا امکان حفظ جامعه‌ای طبقاتی و ثابت و بدون تغییر و تبدیل فراهم آمده باشد.

آلفاها، بتاها، گاماها و اپسیلون‌ها در نوعی رده‌بندی نزولی و برحسب نیازمندی‌های این نظام در کارخانه تولید می‌شوند. در این جهان بوخافسکیِ هاکسلی، زنده‌زایی، داشتن پدر و مادر، اعتقادات فطری خداپرستی و دین‌خواهی، عشق ورزیدن و مهربانی منسوخ شده و در چشم‌ها زشت و قبیح جلوه داده می‌شود. همه چیز و همه‌کس در این دنیای زشت، تحت امر و برای رضای یک نفر حاکم بلامنازعه، به نام «حضرت فورد» اتّفاق می‌افتد. هدف سازندگان این نظام، برکشیدن جامعه‌ای است در منتها الیه ثبات؛ عاری از هرگونه عامل انسانی که بتواند در این ثبات رخنه ایجاد کرده و تغییر به وجود آورد. همة ساکنان این جامعه، چون ربات، رام، مطیع و سر به زیر و به دور از هرگونه خواهش و اعتراضند و پس از سرآمدن مدّت عمرشان، به دستگاهی سپرده می‌شوند تا مضمحل و موادّ کانی جسمشان استخراج و بازسازی شود.

تنها واقعه‌ای که برای مدّتی محدود، جامعة ثابت و بی‌تحرّک و بی‌هیجان

بوخافسکی را به هم می‌ریزد، ورود فرزند زنده‌زاد مدیر است که از سفری دور به «وحشی‌کده»، به همراه مادرش، پای به این تمدّن مدرن می‌گذارد. جان که اینک به لقب آقای وحشی معروف شده است، در خود و با خود، بازمانده‌هایی از عواطف و علایق انسانی، عشق به مادر و توجّه به آثار فرهنگی کهن را به دیاری وارد می‌سازد که هیچ سنخیّتی با این مفاهیم ندارد و به ‌کلّی از آن بیگانه است... جان که تاب تحمّل تمدّن بوخافسکی را ندارد، در جست‌وجوی پاک شدن از عوارض آن، به قلعه‌ای متروکه پناه برده و سرانجام خود را حلق‌آویز می‌کند.

این اثر توسط آقای سعید حمیدیان ترجمه و برای نهمین مرتبه توسط «نشر نیلوفر» منتشر شده است.

تاریخ این دنیای خیالی هاکسلی با تولّد فورد،7 مؤسّس «شرکت اتومبیل‌سازی فورد» آغاز می‌شود. شاید او اشاره‌ای به ماشین و خلق ماشین، یعنی مدرنیزاسیون صنعتی و حیات تکنولوژیک داشته باشد.

ساکنان این دنیای قشنگ (البتّه به تعریض و کنایه، قشنگ اعلام شده است)، تحت پرچم حکومت جهانی اداره و کنترل می‌شوند. مدیران اجرایی این نظام تکنیکی، برای جلوگیری از منازعات فکری و فرهنگی و ممانعت از اعتراضات، که همگی ناشی از داد و ستدهای فکری - فطری بشرند، با روش‌های علمی، اقدام به عقیم‌سازی بشر می‌کند؛ البتّه عقیم‌سازی فکری و ذهنی و روانی از طریق دستکاری مهندسی ژنتیک در روند تولید انسان‌ها.

به عبارت دیگر هاکسلی به اعمال شیوه‌های کنترلی برای آحاد ساکنان جهان و همسو‌سازی همگانی با خاستگاه طرّاحان حکومت جهانی اشاره می‌کند؛ از مسیر زدودن همة آنچه که مربوط به دیانت‌ورزی، عشق، پاکی، هنر و امر قدسی از خاطر بشر است.

در دنیای قشنگ نو، هیچیک از مفاهیم یادشده، از جایگاه و معنایی برخوردار نیست و اگر وجود داشته باشد، مایع شرمساری است و می‌بایست از طریق اعمال روش‌های تکنیکی یا اتّفاقات روان‌کاوانه، از صفحة ذهن و زبان بشر زدوده شود.

انسان‌های دنیای قشنگ نو، محصولاتی شبیه کارخانة جوجه‌کشی و از تولیدات مرکز باروری و پرورش نطفه‌اند. با همة پیش‌بینی‌های لازم و خصوصیات اعمال شده؛ تا هر گروه از محصولات مطابق خواست تولید‌کنندگان واجد صفات و خصال ثابت و معیّنی باشند؛ دارای استعداد معیّنی برای استقرار در نقاط مورد نظر، از جغرافیای دنیای قشنگ نو.

حکومت توتالیتر، فراگیری مواد مخدّر و آمیزش جنسی لجام‌گسیخته از مشخّصات عمدة این جهان مدرن است. در واقع، او به دلخوش‌کننده‌های دروغین و ابلهانه‌ای که در این دنیا بشر به آنها مشغول می‌شود، اشاره دارد.

هاکسلی در سال‌ها بعد، شیفتگی خاصّی به زندگی معنوی پیدا کرد و به ویژه به رابطة بین انسان و الوهیّت اندیشید. او به خواندن بخش عظیمی از نوشته‌های عرفای جهان، از مولوی و خواجه عبدالله انصاری گرفته تا اکهارت8 و سنت‌آگوستین پرداخت و سپس به تدوین منتخبی از این آثار همّت گماشت و آن را به نام «The Perennial Philosophy» یا «فلسفة جاودان خرد» در سال 1945م. منتشر ساخت.

به درستی، آلدوس هاکسلی را باید یکی از اثرگذارترین شخصیت‌های ادبی و اندیشه‌ای نیمة قرن بیستم میلادی خواند. هاکسلی در سال 1948م. در مقاله‌ای با نام «بازدیدی دوباره از دنیای قشنگ نو» به سیر وقایع اتّفاقیة 26 سال گذشته پرداخت و مدّعی شد که تمدّن بشر با سرعتی بسیار بیشتر از پیش‌بینی‌های او در حال حرکت به سمت این دنیاست؛ امّا خودش با روی‌گردانی از این دنیای «در حال شدن» به عالمی دیگر روی می‌آورد.9

توجّه و بازگشت او به منابع عرفانی شرق بزرگ، نشان می‌دهد که هاکسلی به راه نجات بشر اشاره می‌کند؛ بازگشت به شرق، به تفکّر ذوقی و عرفان نابی که غرب و معماران دنیای قشنگ نو، بویی از آن نبرده‌اند.

نشریة «پاریس ریوِیو»10 در سال 1961م.، یعنی تقریباً دو سال قبل از مرگ هاکسلی با وی مصاحبه‌ای به انجام رساند. طیّ این گفت و شنود، او اعلام می‌کند که:

سرگرم نوشتن نوع خاصّی از رمان هستم که تا حدودی غریب و دور از گونه‌های متعارف داستان‌نویسی است. نوعی داستان تخیّلی است. چیزی است تقریباً وارونه. دنیای قشنگ نو، دربارة جامعه‌ای است که در آن به راستی کوشش می‌شود تا توانایی‌ها و امکانات بالقوّة انسان صورت تحقّق یابد. می‌خواهم نشان دهم که بشریت می‌تواند از دستاوردهای شرق و غرب، هر دو، بهره‌ور شود...11

هاکسلی با خلق این اثر، نه تنها هوشمندی خویش را در دیدار سرانجام این سیر و سلوک (زهد از دین، از عشق، از پاکی و...) و روزگاری آکنده از سرخوردگی انسان مدرن را به نمایش گذارد، بلکه آن‌همه را نتیجة غلبة تکنیک و تکنولوژی محض اعلام کرد؛ اگرچه او تحقّق عینی این وضع را برای پنج یا شش قرن آینده می‌دید.

ای کاش بود و می‌دید که دنیای به ظاهر قشنگ و در باطن زشت و سیاه تصویر شدة توسط او، در سال‌های پایانی قرن بیستم میلادی و بر پهنة جهان واقعی و نه خیالی شکل گرفته است.

بر اساس این رمان، فیلمی سینمایی با همین عنوان در سال 1980م. ساخته شده است.

یکی از مهم‌ترین وجوه مشترک این ویران‌شهر‌ها، منسوخ شدن تاریخ، اخلاق، فلسفه، دین و خداوند است. در حقیقت، در جهانی این‌چنین، انسان از حقیقت وجودی‌اش تهی شده و عاری از هرگونه پرسش بزرگ دربارة عالم و آدم و جست‌وجوی کمالات وجودی است.

برای خالقان جهانی تا این حد تکنیکی و مدرن، پرسش از راز هستی و جست‌وجوی کمالات، جنایتی نابخشودنی و سبب به هم خوردن نظم مکانیکی مورد نظر طرّاحان و سازندگان این نظام شناسایی می‌شود.

همة انسان‌ها مثل هم و همه، اشیائی برای مصرف شدن و سود رساندنند و دیگر هیچ. در این جهان وحشتناک، به دلیل کشته شدن روح پرسشگر و تعالی‌جو، دیگر هیچ‌کس در پی مطالعه و کتاب‌خوانی نیز نیست و چنان در ساختار بیولوژیک آنها تغییر رخ داده است که دیگر نیازی به سازمان‌های کنترل‌کننده نیز احساس نمی‌شود.

رمان ۱۹۸۴

جورج اورول12 (1903-1950م.)، نام مستعار اریک آرتور بلر،13 نویسنده و روزنامه‌نگار انگلیسی است که با خلق دو اثر مشهور «1984» و «قلعة حیوانات» از سمت و سویی دیگر، انگشت اشارت خود را متوجّه انسان در میانة حکومت‌های توتالیتر کرده و فریاد اعتراض برمی‌آورد.

گاه شنیده می‌شود که برخی از مردم مطالعة هر کتابی را برای یک بار خواندن ارزشمند می‌دانند؛ در حالی که عمر آدمی، آن‌قدر طولانی نیست که بخواهد هر کتابی را که در دسترسش قرار گرفت، مطالعه کند؛ امّا تعداد اندکی کتاب نیز وجود دارند که باید آنها را چندین بار مطالعه کرد.

اورول، خودش وابسته به جنبش کارگری سوسیالیستی بود؛ امّا در این دو اثر، همة اعتراض و فریاد خود را متوجّه نظام سوسیالیستی ساخته است. در رمان 1984، جهان میان سه قدرت بزرگ «اوشینا»، «اوراسیا» و «ایستاسیا» تقسیم شده. شخصیت اصلی داستان، وینستون اسمیت، ساکن شهر لندن، در کشور اورشیانا

زندگی می‌کند. نظام حاکم در رأس خود، رهبری دارد که با نام «برادر بزرگ» خوانده می‌شود و همة شهروندان ملزم به دوست داشتن وی و اطاعت محض از اویند. سایر تقسیمات جامعه، شامل اعضای رده بالای حزب، اعضای عادی و طبقة کارگرند؛ آدم‌هایی فاقد هویّت، عشق و پیوند عاطفی و تشکیلات دولتی میان چهار وزارتخانه: «وزارت حقیقت»، «وزارت صلح»، «وزارت عشق» و «وزارت فراوانی» تقسیم شده‌اند. در این میان، پلیس اندیشه، قوی‌ترین بازوی وزارت عشق و عامل تفتیش عقاید و شناسایی مجرمان است. در این نظام، هیچ شهروندی حقّ یادداشت‌برداری و ثبت وقایع ندارد.

آنچه که در 1984 قابل تأمّل است، اشتغال جمع کثیری از اعضای حزب و از جمله وینستون به نگارش تاریخ است؛ امّا نه به صورت معمول. آنان به بازخوانی تاریخ گذشته و ثبت دوبارة آن با ویرایش جدید و مطابق درخواست حزب حاکم مشغولند. از بام تا شام، هزاران بلندگو در گوش شهروندان می‌خوانند که:

- جنگ، صلح است (یعنی برای یافتن صلح، باید به جنگ برویم)؛

- بردگی، آزادی است (یعنی کاری کنید تا ساکنان شهر باور بیاورند، آزادند؛ در حالی‌که جملگی جز بردگانی گوش و زبان‌بسته نیستند!)؛

- جهل، قدرت است (جاهل‌ترین‌ها و بی‌صلاحیت‌ترین‌های جامعه، واجد بالاترین درجه از قدرتند.)

ساکنان شهر، کارگران پرولتاریای مارکسیستی‌اند؛ آنان به گونه‌ای از طریق شست‌وشوی مغزی، همواره سپاسگزار و شاکر موقعیتی هستند که ظالمانه بر آنان حکم می‌راند و در گمان داشتن آزادی، همواره مشتاق کارهای سخت و سنگینند و بی ‌هیچ اعتراض و سؤال در شهری خاکستری، کثیف و آلوده و تحت کنترل، روزگار می‌گذرانند.

حاکمان این شهر با بازسازی تاریخ گذشته، آینده را در کنترل خود درمی‌آورند.

وینستون، مردی است که نمی‌خواهد چونان سایرین، این دروغ بزرگ را باور بیاورد.

او پوشیده از چشم دوربین‌ها و تله‌اسکرین‌ها که در هر حال همه را زیر نظر دارند، به ثبت وقایع در دفترچه‌اش مشغول می‌شود، به خانمی از شهروندان دل می‌بندد و پنهانی با وی نرد عشق می‌بازد. آنان با آگاهی تمام از اینکه دیر یا زود دستگیر و مجازات می‌شوند، با هم خلوت می‌کنند و سرانجام نیز دستگیر و تحت بازجویی، شست‌وشوی مغزی داده می‌شوند. او سرانجام می‌پذیرد که حقیقتی جز آنچه حزب می‌گوید، وجود ندارد؛ به عبارت دیگر، نظام اشتراکی 1984، طبیعت ساکنان و شهروندان را تغییر می‌دهد.

نظام حاکم برای شهروندان، زبانی نو پدید می‌آورد، به اسم «گفتار نو» تا بدین‌وسیله با ایجاد محدودیت در الفاظ و واژگان، همة مجال فکرکردن، اندیشیدن و بیان کردن ما فی‌الضّمیر از شهروندان گرفته شود.

قلب معانی و مفاهیم، ساکنان شهر را به جماعتی سطحی، احمق و سلطه‌پذیر تقلیل می‌دهد.

مهم‌ترین سخن اورول از ارائة تصویری از «وزارت حقیقت» و صدها مرد و زنی که مطابق فرامین حاکم در حال دستکاری حقایق تاریخی و گذشته‌اند، این است که:

آنکه گذشته را کنترل می‌کند، آینده را کنترل خواهد کرد و آنکه حال را کنترل می‌کند، به کنترل گذشته مشغول است.

مطالعة ۱۹۸۴، به روانی و سلاست سایر رمان‌های خواندنی نیست؛ امّا خوانندة با حوصله را به تفکّر و تأمّل در حال و روز ساکنان این دستوپیا وامی‌دارد. برخی از عبارات خواندنی کتاب این است:

- قدرت وسیله نیست؛ بلکه هدف است. انسان یک دیکتاتوری ایجاد نمی‌کند که انقلاب را حفظ کند؛ بلکه انقلاب برپا می‌کند که دیکتاتوری را به وجود آورد.

- هنگامی که انسان، زندگی انسانی ندارد، مرگ و زندگی مشابه است.

این رمان در «ایران»، توسط آقای مهدی بهره‌مند ترجمه شده است.

پی‌نوشت‌ها: