اخلاق دینی و اخلاق سکولار

مهدی هادیان

مروری بر تفاوت‌های اخلاق دینی و اخلاق غیردینی

مقدّمه

اعتقاد به اخلاق و ارزش‌های اخلاقی از دیرباز در میان انسان‌ها وجود داشته و اخلاقی‌زیستن، دغدغة همیشگی انسان بوده است؛ امّا چگونه اخلاقی‌زیستن و اصول ارزش‌های اخلاقی بسته به نوع جهان‌بینی‌ها، پاسخ‌های متفاوتی داشته است. پیامبران الهی همواره در پی هدایت انسان‌ها به بهترین زندگی در دنیا و آخرت بوده‌اند. آنها نه تنها خود اخلاقی‌ترین مردم بوده‌اند که تأکید بر اخلاق و دعوت به آن، بخش جدایی‌ناپذیر دستورهای ایشان بوده است. افزون بر این، خواستة انبیای الهی، صرفاً مسائل بدیهی اخلاقی، مثل ظلم نکردن و عدالت ورزیدن نبوده؛ بلکه هدف آنها تعلیم مکارم اخلاق به انسان‌ها بوده است.

به پایان بردن مکارم اخلاق بر عهدة آخرین و کامل‌ترین انبیاء(ع)، حضرت محمّد مصطفی(ص) بوده است؛ چه ایشان خود فرمودند: «من برای به تمامیت رساندن مکارم اخلاق مبعوث شدم.»1

ممکن است گزاره‌های اخلاقی و اخلاقی بودن در سطوح ابتدایی، در دیدگاه‌های مختلف، یکسان باشند؛ امّا پرسش این است که اساساً کدام مکتب می‌تواند ادّعا کند که گزاره‌ها و دستورهای اخلاقی کامل‌تری دارد و در کدام نگاه به هستی، دفاع از اخلاقیات و اخلاقی‌زیستن، بیشتر ممکن است؟

مکاتب اخلاقی فراوانی وجود دارد؛ امّا به طور کلّی این مکاتب به دو دسته تقسیم می‌شود: معتقد به توحید و معاد و منکر آن.

دستة دوم، اعتقادی به توحید و معاد ندارند و دین را در توصیه‌های اخلاقی خود دخالت نمی‌دهند. در مقالة حاضر، تأثیر باور به معاد و زندگی پس از مرگ و نیز یاد مرگ بر اخلاق بررسی شده و برتری آن به داعیه‌داران اخلاق نشان داده شده است.

ابتدا به تعریف مختصری از اخلاق، اخلاق توحیدی و اخلاق سکولار می‌پردازیم و در ادامه این دو دیدگاه را با هم مقایسه می‌کنیم.

تعریف اخلاق

اخلاق، ملکه‌ای نفسانی است که موجب می‌شود رفتارهای متناسب با آن ملکه، به آسانی و بی‌تأمّل از فرد صادر شود.2

ملكات اخلاقی موجب صدور رفتارهای متناسب با آن می‌شود. رفتارهایی که متناسب با ملكات فاضله باشد، دارای ارزش مثبت اخلاقی و اعمالی که متناسب با رذایل باشد، دارای ارزش منفی اخلاقی است. از این‌رو، به یک معنا، اخلاق شامل ملکات و رفتار، شامل هردو می‌شود.

تعريف اخلاق دینی

برای تبیین مراد خود از اخلاق معادباور، ناگزیر از توضیح و تعریف اخلاق دینی هستیم. وقتی مراد ما از اخلاق دینی روشن شود، خود به خود اخلاق مرگ‌باور و معادی‌باور روشن خواهد شد.

برای توضیح اخلاق دینی ناگزیر هستیم نسبت اخلاق و دین را تبیین نماییم.

از نظر علّامه جعفری(ره)، دین راهنمای اخلاق است؛ یعنی مبانی اخلاق در اصول هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و غایت‌انگاری دینی تبیین می‌شود و بایدها و نبایدها و مفاهیم اخلاقی نیز در اصول کلّی و گزاره‌های جزئی دینی ترسیم می‌گردد؛ به عبارت دیگر، هر مکتبی که دارای سه عنصر اصلی و اعتقادی باشد، دین نامیده می‌شود:

1. ماورای عالم محسوسات، عالم هست؛

۲. جهان، هدف‌دار است؛

٣. جهان هستی دارای نظام اخلاقی است.۳

بنابراین اگر مبنای اخلاق اعتقاد به سه اصل بالا شد. این اخلاق، دینی است. از نظر دین اسلام جهان فرامحسوسات (غیب) نیز، مانند عالم مادّه در وابستگی شدید به ذات مقدّس الله موجود است و از خود وجود مستقلی ندارد و شامل مجردات، ملائکه، برزخ و... می‌شود.

جهان، هدف‌دار است و به سوی خدا در حرکت است. از اینجا روشن می‌شود که انسان پس از مرگ، زندگی دیگری دارد که به آن بازگشت کرده و آنچه در این دنیا انجام داده، به او برگردانده می‌شود.

بنابراین اخلاقی که مبنای آن دین اسلام است، به شدّت توحیدمحور و معادباور است. اخلاقی که براساس این باورها شكل گرفته باشد، اخلاق دینی و توحیدی است.

اخلاق سكولار

سکولاریسم اخلاقی، گرایشی طرفدار و گسترانندة حذف یا بی‌اعتنایی و به حاشیه راندن نقش دین در ساحت اخلاق می‌باشد. تعریف‌های بی‌شماری برای اخلاق سکولار گفته شده که همگی دارای دو عنصر مشترک هستند:

1. بنا نکردن اصول و قواعد اخلاقی بر دین؛

۲. اصل قرار دادن حیات دنیوی و رفاه اجتماعی.

مبنای اخلاق در اندیشة سکولاریسم، سود و لذّت است و معیار خوب و بداخلاقی، سود، لذّت، ضرر و درد می‌باشد. با این توصیف، در اخلاق سكولار واژه‌های اخلاص، ایثار، ثواب، عقاب و کار برای رضای خدا تقریباً بی‌معنا محسوب می‌شوند.4

تأثیر اعتقاد بر اخلاق

قبل از ورود به بحث اصلی باید روشن شود که آیا اساساّ اعتقاد بر اخلاق مؤثّر است یا ارزش‌های اخلاقی همواره ارزش خود را دارند و ربطی به نوع نگرش به هستی و اعتقاد به توحید و معاد ندارد؟

استاد شهید مطهری(ره) اخلاق و اعتقادات را بر یکدیگر تأثیرگذار می‌داند و معتقد است: اعتقاد بر اخلاق و عمل اثر می‌گذارد و اخلاق و عمل نیز به نوبة خود بر اعتقاد اثر می‌گذارند.

معنویت یا مادّیت اخلاقی و عملی، کاملاّ در اعتقاد مؤثّر است و بالعکس، اعتقاد مادّی یا غیرمادّی نیز در اخلاق و عمل مؤثّر واقع می‌شود. برای اعتقاد محکم و استوار داشتن، باید فضای مساعد اخلاقی و عملی نیز فراهم آورد؛ برای مثال، اعتقاد الهی در فضای و مساعد اخلاقی و عملی معنوی، استحکام یافته و پایدار می‌ماند.

در غیر این صورت، مادّیت اخلاقی به تدریج آن را مضمحل و فرسوده می‌سازد. اعتقاد مادّی و غیر الهی نیز نمی‌تواند با اخلاق و عمل معنوی سازگار باشد و دیر یا زود، اخلاق و عمل معنوی، اعتقادی هم‌سو با خود را تحقّق می‌بخشد یا بالعکس. اعتقاد مادّی، اخلاق و عمل مادّی موافق و سازگار با خود را تحقّق خواهد بخشید و سبب از بین رفتن خلق و فعل معنوی خواهد شد.5

تفاوت‌های نگرش اخلاقی با توجّه به تعریف ارائه شده از انسان و از هستی

اخلاق به دو دسته تقسیم می‌شود:

1. اخلاقی مبتنی بر اعتقاد به خالق هستی، وجود عوالمی در پس این عالم مادّی و زندگی پس از مرگ؛

۲. اخلاقی که به هیچ کدام از اینها باور ندارد (سکولار).

این دو دسته، دیدگاه‌های متفاوتی دربارة هستی و انسان دارند؛ از این‌رو در اخلاقی که ارائه می‌کنند نیز متفاوت هستند.

در ادامه به برخی از این تفاوت‌ها اشاره می‌شود:

۱. تفاوت در مصداق لذّت، سود و مصلحت اجتماعی

پیش از این گفته شد که معیار اخلاق در دیدگاه سکولار، لذّت، سود و مصلحت اجتماعی است. حتّی اگر این معیار را ملاک قضاوت قرار دهیم، باز هم نگاه دینی و معادباور اخلاقی برتر از دیدگاه سکولار است؛ چراکه دیدگاه دینی، معنای عمیق‌تری از سود و لذّت و و مصلحت ارائه می‌دهد.

بنابراین لذّت، سود و مصلحتی که در سایة دستورهای اخلاقی دینی تأمین خواهد شد، بسیار عمیق‌تر و والاتر از لذّت حیوانی و سود مادّی و مصلحت‌سنجی ناقص وکوته‌نگرانة سکولارها خواهد بود.

لذّت

بنابر دیدگاه دینی، انسان دارای بُعدی روحانی است. روح نیز همانند جسم درد و لذّت دارد و اساساً روح درک‌کنندة اصلی درد و لذّت است و حتّی لذّات حیوانی را هم روح درک می‌کند؛ امّا روح انسانی، لذّاتی مخصوص به خود نیز دارد.

در دیدگاه دینی دامنة لذّات، به دنیای فانی مادّی محدود نیست و به گونة عمیق‌تر و شدیدتری در دنیای پس از مرگ، برزخ و قیامت نیز ادامه خواهد داشت.

بنابراین باور به زندگی پس از مرگ، دیدگاه انسان به جلب لذّت‌های آخرتی و دفع دردهای آن را متفاوت می‌کند. چنین انسانی اگر به دنبال لذّت هم باشد، یک سره به دنبال لذّات حیوانی نمی‌رود؛ بلکه آثار لذّات حیوانی را بر زندگانی طولانی پس از مرگ در نظر می‌گیرد و ممکن است از برخی لذّات کوچک، به نفع لذّات عمیق‌تر معنوی و آخرتی دست بردارد.

دیدگاه سکولار، لذّت را فقط لذّت حیوانی می‌داند و در جواب این سؤال که اگر زندگی پس از مرگی بود، چه؟ حیران است و پاسخی درخور ندارد.

البتّه باید توجّه داشت که در اساس، دیدگاه دینی و معادباور، لذّت را دارای اصالت نمی‌داند و هدف نهایی را قرب به خداوند می‌داند.

سود

سود هم با توجّه به وجود زندگی پس از مرگ و نسبت این دنیای کوتاه با آن، متفاوت است. سود واقعی از آن کسی است که دنیا و آخرتش را آباد کرده است و سود دنیایی زودگذر، بر سود پایدار آخرت ترجیح ندارد؛ امّا کسی که تنها به دنبال منفعت مادّی بوده و از منافع دیگر متناسب با ابعاد غیرمادّی خود غافل است، در کسب سود واقعی ناکام است.

مصلحت

همان‌طور که گذشت، نگاه مادّی و سکولار، حیات دنیوی و مصالح اجتماعی را اصل قرار می‌دهد.

در توضیح این مطلب باید گفت که با دو دید می‌توان به انسان نگریست:

1. انسان موجودی صرفاً مادّی است که با مرگ پایان می‌پذیرد؛

۲. انسان برای ابدیت خلق شده و دنیا دوره‌ای کوتاه از زندگی اوست و مراحل دیگری پیش رو دارد.

مصلحت فردی و اجتماعی انسان بر اساس هریک از این دو دیدگاه، تفاوت می‌کند.

بر اساس نگرش معادباور، قطعاً سود و زیان و مصالح و مفاسد انسان و گروه‌های انسانی و نیز عوامل مؤثّر بر این مصالح، گوناگون می‌شود.

در این دیدگاه مصالح فردی و اجتماعی واقعی انسان تدارک می‌شود؛ امّا در نگاه سکولار، مصالح اصیل و ماندگار انسان تدارک نخواهد شد؛ چون اصلاً توان دیدن آن را ندارد. از این‌رو در تشخیص درست اعمال اخلاقی حتّی با معیار خود نیز ناتوان است.

۲. ضمانت اجرایی همیشگی نگاه توحیدی و معاد‌باور

یکی از تفاوت‌های مهم بین دو دیدگاه معادباور و سکولار، داشتن ضمانت اجرایی دستورهای اخلاقی در دیدگاه اوّل، بر خلاف دیدگاه دوم است. دلیل این مطلب آن است که یاد مرگ، دل‌کندن از منافع مادّی زودگذر را آسان‌تر می‌کند و پرهیز از برخی رذایل، مثل ظلم و دزدی، به خاطر به دست آوردن سود، آسان می‌شود.

یاد مرگ سبب می‌شود انسان خود را در برابر کارهایش مسئول بداند و از رفتارهایی که مصلحت زندگی پس از مرگ را به خطر می‌اندازد، اجتناب کند.

امّا در نگاه مادّی, دزدی بی اخلاقی است؛ چون سبب می‌شود مصلحت جامعه تأمین نشود؛ زیرا اگر دزدی فراگیر شود، امنیت اقتصادی جامعه از بین می‌رود و جامعه دچار هرج ومرج می‌شود؛ امّا آن کس که می‌گوید, دزدی نکنیم تا از ما دزدی نکنند، هرجا که مطمئن شود دزدی او این اثر را ندارد, به راحتی دزدی خواهد کرد.

در فضای مجازی کلیپی منتشر شده بود که در آن عدّه‌ای از مردم «ژاپن»، فروشگاه‌ها را غارت کردند؛ چون آن منطقه در آستانة طوفانی قرار داشت و نظارت دولتی نبود یا ضعیف بود. نیز در کلیپی مشابه در کشوری غربی، دوربین‌های نظارتی به دلیل قطعی برق از کار افتاده بودند و مردم به فروشگاه‌ها هجوم آوردند و اجناس را غارت کردند.

چرا چنین است؟ چون وقتی دوربینی در کار نباشد و اعتقادی به معاد و روز حسابی هم نباشد، دیگر دلیلی ندارد که مردم از فرصت جلب سود شخصی خودداری کنند؛ امّا در نگاه معادباور، فرد همواره خود را در محضر خدا می‌بیند و می‌داند اعمال او نگهداری شده و از هنگام مرگ همراه اوست و باید با خوب و بد آن بسازد.

در این دیدگاه روزی خواهد آمد که در پیشگاه الهی هیچ ذرّه‌ای از خیر و شرّ پوشیده نخواهد ماند و انسان‌ها پاسخگوی کردار خود خواهند بود،

٣. تأثير اعتقاد به تجسّم اعمال در گزاره‌های اخلاقی و پایبندی به آنها

یکی دیگر از تفاوت‌های اخلاق دینی با دیگر اخلاق‌های مادّی‌نگر، اعتقاد به وجود

عوالمی در باطن عالم ظاهری است. در این نگاه، افزون بر زشتی اخلاقی اعمال ناپسند در این جهان، در عوالم دیگر نیز صورت زشتی دارند که اکنون درک شدنی نیست؛ امّا همین صورت‌های زشت اعمال، بعد از مرگ، همراه انسان خواهند بود و چه کسی می‌خواهد با این صورت‌های زشت و دهشتناک همنشین باشد؟

از این‌رو انسان معادباور تلاش می‌کند، همواره از اعمال زشت و گناهان، به خصوص گناهان مرتبط با حقوق دیگران، دوری کند و به اعمال نیک روی آورد که باطنی نیکوصورت و دلنشین دارند؛ چرا که این صورت‌های زیبا همراه خوبی برای برزخ و زندگی پس از مرگ انسان خواهند بود. نگاه مادّی صرف از درک این معنا ناتوان است؛ از این‌رو در برابر نگاه توحیدی و معادباور ضمانت اجرایی بسیار ضعیف‌تری دارد.

در نگاه مادّی اگر کسی عملی غیراخلاقی انجام دهد، سرزنش وجدان خود و اجتماع را خریده است و اثر دیگری برای رفتار خود نمی‌بیند؛ از این‌رو پایبندی به اخلاق و اخلاقی‌زیستن با این نگاه محدود، بسیار مشکل است و اخلاق تنها زمانی رعایت می‌شود که مجازاتی قانونی در پی داشته باشد و کسانی که اخلاق را فقط برای اخلاق رعایت کنند، بسیار کم خواهند شد.

۴. مراقبت بر اعمال خود و نپرداختن به ناهنجاری‌های دیگران

یکی دیگر از مزیّت‌های اخلاق معادباور، پرهیز از عیب‌جویی و پرداختن به ناهنجاری‌های دیگران است. انسان مرگ‌باور، زمان زندگی دنیا را برای کسب فضایل کم می‌داند و همیشه نگهبان خود و کارهای خود است و تلاش می‌کند، ریشة همة رذایل را در خود بخشکاند و فضایلی را کسب کند که برای زندگی پس از مرگ به آنها نیاز دارد. چنین فردی تلاش می‌کند، لحظه‌ای را هدر ندهد و بدیهی است که این فرد در حال یافتن عیوب خود برای برطرف کردن آنهاست و فرصت پرداختن به زشتی‌های دیگران را ندارد و این نتیجة مرگ‌باوری و معادباوری است.

کسی که اعتقادی به سرای آخرت و ایستگاه‌های طولانی و سخت آن ندارد و فضایل و رذایل را در حدّ کسب فضیلتی اجتماعی می‌داند، انگیزة نیرومندی برای پرداختن به خود و فارغ شدن از عیب‌جویی دیگران ندارد.

۵. خشکیدن میل به شهوات و کارهای زشت با یاد مرگ

یکی دیگر از مزیّت‌های اخلاق معادباور در برابر اخلاق سكولار، کم شدن انگیزه و گرایش به رفتارهای غیراخلاقی است.

امام صادق(ع) دربارة تأثیر عمیق یاد مرگ بر بیداری روح و جان آدمی می‌فرمایند:

«یاد مرگ خواهش‌های باطل را از دل برطرف می‌کند و ریشه‌های غفلت را می‌کَند و دل را به وعده‌های الهی قوی و مطمئن می‌گرداند و طبع را رقیق و نازک می‌سازد و پرچم‌های هوا و هوس را می‌شکند و آتش حرص را فرو می‌نشاند و دنیا را کوچک و بی‌مقدار می‌سازد.»6

یاد مرگ سبب می‌شود انسان از لذّت‌های زودگر، به امور برتر توجّه کند. وقتی شهوات برای انسان کوچک شد، دیدگاه فضیلت‌گرايانه و تعالی‌جویانه در انسان تقویت می‌شود و اخلاقی‌زیستن برای او آسان می‌شود.

در اخلاق سكولار، زندگی پس از مرگ جایی ندارد و همة زندگی انسان در دورة کوتاه حیات مادّي او تعریف می‌شود؛ بنابراین ترک لذّت‌ها و شهوت‌های مادّی در تزاحم با حقوق دیگران مشكل است و فرد دلیل محکمی برای تجاوز نکردن به حقوق دیگران ندارد؛ به خصوص جایی که بتواند از عواقب قانونی آن بگریزد.

از این‌رو اخلاق سكولار بدون پشتوانه می‌شود و تنها قانون و اجبار، مردم را به رعایت حقوق دیگران ملزم می‌کند. با این وصف در چنین جوامعی، حال فضایل اخلاقی که پشتوانة قانونی ندارند، ناگفته پیداست.

۶. آسان شدن صبر بر فشارها و سختی‌ها

معادباوری و یاد زندگی پس از مرگ، انسان را به دنیا و لذّات آن بی‌رغبت می‌کند و این سبب می‌شود که راحت‌تر بر سختی‌های دنیا صبر کند و این فضلیت اخلاقی در وجود او راحت‌تر به ملکه تبدیل شود. انسان معتقد به معاد، مرگ را به مانند پلی برای گذر از این دنیا به دنیایی برتر می‌بیند و هماره از آن یاد می‌کند و

این‌گونه فضیلت زهد در او شکل می‌گیرد.

امام سجّاد(ع) فرمودند:

«هرکه از دنیا دل بکند، مصیبت‌های آن بر او آسان می‌شود.»7

دلیل این آسان شدن این است که آنها را با سختی‌های بسیار طولانی اخروی می‌سنجد؛ امّا در نگاهی که تمام زندگی را در این زندگی کوتاه و محدود مادّی می‌بیند، نمی‌تواند در برابر مصیبت‌ها و ناگواری‌های دنیا صبور باشد؛ چراکه از دست دادن موقعیتی خوب یا گرفتارشدن به نوعی مصیبت، از نظر او جبران‌ناپذیر است و همة زندگی او را به خطر می‌اندازد

چنین فردی فضیلت زهد در دنیا و صبر بر او سنگین است و زندگی هم برای او تلخ و ناگوار؛ زیرا زندگی در این دنیا همواره پر از سختی و بلا و مصیبت است.

خداوند فرمود: «همانا ما انسان را در رنج و سختی آفریدیم.»8 و این یعنی انسان، اساساً برای راحتی و خوشی در این دنیا آفريده نشده و برای جای دیگری خلق شده است و تنها کسی می‌تواند سختی دنیا را تحمّل کند که بداند بعد از این دنیا، در زندگی دیگری به او پاداش داده خواهد شد.

۷. تأثیر یاد مرگ بر احساس ناکامی

گاهی انسان با انجام دادن کاری اخلاقی، از دنیا بی‌بهره می‌شود؛ مثلاً سخن راستی به ضرر او يا عزیزانش تمام می‌شود. در چنین موقعیت‌هایی انسان معتقد به معاد، خود را از دروغگویان زرنگ‌پندار عقب نمی‌بیند و احساس ناکامی نخواهد کرد؛ چون می‌داند آن رفتار، اخلاقی باقی است و روزی به او برگردانده می‌شود. چنین کسی آنچه را برای فقرا يا محرومان صرف کرده، از دست رفته نمی‌داند؛ بلکه آن را ذخیره شده می‌داند.

در مقابل، دیدگاه سکولار از چنین تحلیل عمیقی بی بهره است. اگر کسی جایی از خود گذشت تا فضیلتی اخلاقی به دست بیاورد، خود را زیان‌دیده و ناکام خواهد دید و کردار خود را پوچ خواهد یافت. او هیچ توجیهی عقلایی برای کمک به دیگران و انفاق و کارهای نیکی مانند آن ندارد. توجيهات او محدود به دایرة وهم و خیال است.

۸. کم‌رنگ یا پوچ شدن ارزش‌های اخلاقی سکولار با ياد مرگ

بیان شده که یاد مرگ در نظر فرد معادباور، انگیزه‌ای دوچندان برای تلاش، اصلاح و خودسازی و دوری از رذایل و کسب فضایل ایجاد می‌کند؛ امّا همین یاد مرگ و فکر کردن به پایان زندگی دنیایی برای کسی که اعتقادی به زندگی پس از مرگ ندارد؛ نه تنها انگیزه‌ای برای انجام اعمال اخلاقی نیست که به نوعی مانع هم هست.

توضیح اینکه وقتی کسی مرگ را با نیستی برابر دانست، دیگر کسب فضایل برای او پوچ می‌شود؛ چرا که وقتی قرار است زندگی پس از مرگ، نیستی باشد، چه اهمّیتی دارد که انسان خود را برای کسب برخی فضایل به زحمت بیندازد؟! پس انگیزة اخلاقی زندگی کردن، کم‌رنگ می‌شود یا از بین می‌رود. شاهد این مطلب این است که در جوامعی که سکولاریزم تفکّر غالب مردم است، خودکنترلی وجود ندارد و کنترل مردم به وسیلة ابزارهای قوی نظارتی و دوربین‌های کنترلی فراوانی است که در سطح جامعه نصب شده است.

نتیجه

بنا بر آنچه گفته شد، نگاه توحیدی به عالم و اعتقاد به وجود زندگی پس از آن و توجّه به مرگ به عنوان پلی به سوی سرای دیگر، سبب عمق بخشیدن به گزاره‌های اخلاقی و معناداری آنها می‌شود و ضمانت واقعی و درونی برای افعال اخلاقی را تأمین می‌کند. درست است که دیدگاه‌های منکر توحید، معاد و به طور کلّی دین، ادّعاهایی اخلاقی دارند؛ امّا چندان روشن نیست که در رساندن انسان به اهداف اخلاقی موفّق باشند؛ ولی توحیدباوری و معادباوری می‌تواند سعادت اخلاقی انسان‌ها را تأمین کند.

پی‌نوشت‌ها: