دکتر رها شکفته – پژوهشگر اجتماعی
چگونه در اقتصاد خانوادة خود مدیریت بهتری داشته باشیم؟
مدیریت خانواده را دانش و هنر هماهنگی اعضای خانواده و استفادة بهینه از منابع خانوادگی (باورها، اعتقادات، سرمایة انسانی و مالی عاطفی و احساس) برای رسیدن به اهداف در دورة زمانی معین تعریف کرده‌اند1 و مدیریت اقتصادی خانواده را می‌توان تصمیم‌گیری در جهت چگونگی سازماندهی و مدیریت منابع خانه تعریف کرد.2 بنابراین منظور از مدیریت، برخورداری از قدرت تصمیم‌گیری در مسائل کلّی و اساسی خانواده است. خانواده مهم‌ترین نهاد اجتماعی است که کارکرد‌ها و جهت‌گیری‌های همة نهاد‌های دیگر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اقتصاددانان خانواده را بنیان زندگی اقتصادی جوامع می‌دانند. افشاری معتقد است یک فرق اساسی بین اقتصاد خانواده و اقتصاد بازار وجود دارد: در اقتصاد بازار فرد خودخواه است؛ ولی در مورد خانواده این فرض محکمی نیست. رفتار افراد خانواده مبتنی بر رعایت حال دیگران و از خودگذشتگی است. به طور کلّی می‌توان گفت در خانواده منافع افراد به هم مرتبط است. به عبارت دیگر، اعضا ممکن است ترجیحات مشابه و مشترکی داشته باشند و برای رسیدن به یک راه حلّ مشترک وارد فرایند چانه‌زنی شوند. تصمیم‌گیری در خانواده در سه حوزه قابل مشاهده است:
1. تصمیمات مصرفی: منظور تصمیمات مربوط به خرید کالاهای بادوام (مانند یخچال و فرش) و بی‌دوام (مانند مواد غذایی در منزل) می‌باشد.
2. تصمیمات سرمایه‌گذاری: این‌گونه تصمیمات به امور مرتبط با سرمایه‌گذاری در خانواده مربوط می‌شود. مواردی، مانند خرید خانه، ماشین، گرفتن وام، خرید سهام و... در این دسته قرار می‌گیرد.
3. تصمیمات مربوط به اموری که به طور غیر مستقیم اقتصادی هستند: این مورد به مواردی مربوط است که به طور مستقیم اقتصادی نیستند؛ امّا روی اقتصاد خانواده تأثیرگذار هستند. بچّه‌دار شدن مثال واضحی در این زمینه می‌باشد. تعداد فرزند، فاصلة سنّی فرزندان و غیره، از جمله اموری هستند که اگرچه به ظاهر اقتصادی نیستند، امّا تأثیر بالایی بر اقتصاد در خانواده دارند.
نکتة مهمّی که در مدیریت اقتصادی خانواده باید در نظر داشت، این است که در هریک از این حوزه‌ها ممکن است افراد متفاوتی ایفای نقش کنند؛ مثلاً تصمیمات مصرفی به عهدة مادر خانواده و تصمیمات سرمایه‌گذاری به عهدة پدر خانواده باشد و تصمیمات دستة سوم به صورت اشتراکی گرفته شود. از این‌رو در خانواده ممکن است یک مدیر مشخّص وجود نداشته باشد و تصمیمات را یک فرد مشخّص اتخاد نکند؛ بلکه کلّیت خانواده به عنوان یک واحد تصمیم‌گیرنده عمل کند؛ امّا زمانی که خانواده از یک واحد تصمیم‌گیرنده به یک جامعة چندحاکمیتی تبدیل شود، مشکلاتی در مدیریت اقتصاد خانواده به وجود می‌آید. در ادامه این مطلب را بیشتر توضیح می‌دهیم.
بر اساس «نظریّة منابع» می‌توان گفت کسانی که سهم بیشتری در درآمد خانواده دارند، تأثیر بیشتری نیز بر تصمیمات خانواده دارند. از این منظر نیز خانواده‌ها به انواعی تقسیم می‌شوند:
- بعضی خانواده‌ها تک‌منبعی هستند؛ یعنی یک نفر تولیدکننده است و بقیه مصرف‌کننده می‌باشند؛
- بعضی خانواده‌ها، دو یا چندمنبعی هستند؛ یعنی علاوه بر پدر، مادر یا یکی از فرزندان نیز در تولید درآمد سهیم هستند.
طبق نظریّة منابع3 هر چه فرد نقش بیشتری در تولید منابع خانواده داشته باشد، قدرت تصمیم‌گیری بیشتری دارد و در مدیریت اقتصادی واحد خانواده اثرگذارتر است.
مطالعات4 نشان داده است که «تعداد منابع خانواده» بیشترین تأثیر منفی را بر مدیریت اقتصادی خانواده دارد؛ یعنی بیش از هر عامل دیگری مدیریت را دچار اختلال کرده و اتلاف منابع و عدم رضایتمندی را در خانواده به همراه خواهد داشت؛ یعنی خانواده‌هایی که تک‌منبعی هستند، مدیریت عقلایی‌تری نسبت به خانواده‌هایی دارند که دو منبعی یا بیشتر می‌باشند. به بیان دیگر، خانواده‌هایی که غیر از سرپرست خانوار، همسر یا یکی از فرزندان یا هر دوی آنها کسب درآمد می‌کنند، نسبت به خانواده‌هایی که تنها سرپرست خانوار در آنها درآمد دارد، مدیریت غیرعقلایی‌تری دارند. ما این تأثیر را «دخالت در تصمیم‌گیری» می‌نامیم.
دخالت در تصمیم‌گیری با مشارکت در تصمیم‌گیری تفاوت دارد؛ چرا که طبق نتایج همان بررسی روشن شد که خانواده‌های با روابط اشتراکی و دموکراتیک در خانواده، بیشتر مدیریت عقلایی را تجربه می‌کنند. در این نوشته دخالت در تصمیم‌گیری توسط افرادی که در خانواده درآمد دارند، به جای روابط دموکراتیک، روابط چند حاکمیتی می‌نامیم.
خانوادة چندمنبعی را می‌توان به کشوری تشبیه کرد که به جای یک حاکم چند حاکم دارد و همة آنها هم به اندازة هم برای رأی دادن و تصمیم‌گرفتن، خود را دارای حق می‌دانند. لذا در چنین جامعه‌ای نتیجه‌ای جز هرج و مرج و آشفتگی نمی‌توان انتظار داشت. این نتیجه می‌تواند ناشی از ناآگاهی در خصوص چگونگی تعامل اعضای خانواده و مدیریت روابط در زمانی باشد که دو یا چند نفر درآمدی را وارد خانواده می‌کنند.
آموزش و تقویت روابط دموکراتیک در فضای نهاد خانواده می‌تواند راهکاری مؤثّر در این خصوص باشد. از این‌رو بسیج منابع (پرهیز از تک‌روی‌های اقتصادی) بدون ایجاد روابط چندحاکمیتی در خانواده، می‌تواند تأثیر مهمّی در اصلاح الگوی مدیریت در خانواده‌ها داشته باشد و سطح مطلوبیت و رضایتمندی را در خانواده‌ها بالا ببرد. به بیان ساده خانواده‌های چندمنبعی در عین حال که در تصمیم‌گیری مشارکت می‌کنند، باید تصمیم نهایی در مسائل اقتصادی را به یک نفر واگذار کنند.
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. رضایی، احمد و شعبانی، مریم. 1393ش. بررسی رویکرد تطبیقی دیدگاه‌های علّامه‌طباطبایی و پارسنز نسبت به مدیریت خانواده. «مجله معرفت»، دورة 15، شمارة 22، صص 69-199.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. افشاری، زهرا.، «اقتصاد خانواده»، تهران، مرکز امور زنان و خانواده، دانشگاه الزّهرا، 1383ش..
بازگشت به متن ↑ - ۳
3. منصوریان، محمّدکریم، پورافکاری، نصرالله و معصوم‌زاده، لیلا، «عوامل اجتماعي، اقتصادي مؤثّر بر ساخت قدرت در خانواده»، فصل‌نامة تخصّصي علوم اجتماعي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شوشتر، 1388ش.، دورة 3، شمارة 7، صص 119-144.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. شکفته، رها، میرزایی، حسین، مجدی، علی اکبر و صدیق اورعی، غلامرضا، «سبک‌های مدیریت اقتصادی خانواده‌های مشهدی»، مجلّة جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعة تبریز، 1398ش.، صص 311-331.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑