خورشید و سایه‌ها

علي نثاريون

آسیب‌شناسی انتظار حضرت بقیة‌الله از منظر قرآن کریم

این نوشتار به بررسی آسیب‌شناسی انتظار از دیدگاه آیات «قرآن کریم» می‌پردازد. ابتدا آیاتی مطرح می‌شود که نوعی از انتظار از شخص یا گروهی را بیان کرده و انتظار آنها دچار آسیب شده است؛ سپس به انتظار جان جانان، حضرت بقیة‌الله(ع) تطبیق داده می‌شود1 تا آسیب‌های انتظار مهدوی شناسایی شود.

به امید برطرف شدن همة آسیب‌های انتظار مهدوی و نقش‌آفرینی هرچه بیشتر در تحقّق ظهور حضرت صاحب الزّمان(عج).

1. انحراف در هدف

انتظار بر اساس هدف شکل می‌گیرد؛ یعنی هر جا هدفی مشخّص وجود داشت، انتظار تحقّق آن نیز وجود دارد. در صورتی که هدف فراموش شود، انتظار هم نابود می‌شود و آنجا که هدف تغییر پیدا کند، انتظار هم تغییر پیدا می‌کند.

هدف عمده در داستان گاو بنی‌اسرائیل، دو مسئله بود: یکی ذبح گاو و در اثر آن، پیدا شدن قاتل و رفع اختلاف، هدف دیگر نشان دادن آیات الهی و کیفیت زنده شدن مردگان؛2 ولی بنی‌اسرائیل، هدفمند یا بی‌هدف و با طرح سؤال‌های بی‌پایه و اساس،3 مسیر را به انحراف کشاندند؛ به صورتی که تا مرز انحراف کلّی از هدف قبلی پیش رفتند و به تبع آن، انتظارها هم تغییر یافت. پیامد نشناختن و نداشتن باور حقیقی به هدف یا فراموشی و غفلت از آن، طرح مسائل حاشیه‌ای را به دنبال دارد و موضوع از مسیر خود منحرف شده و انتظار به نتیجه نمی‌رسد.

در عصر غیبت و دورة انتظار، اگر جامعة منتظر، هدف از انتظار را آن‌گونه که باید، نشناخته یا مبتلا به غفلت و فراموشی هدف شود، مسائل حاشیه‌ای جای هدف اصلی را می‌گیرد. در نتیجه انتظار آنها به انحراف می‌رود و خلاف هدف انتظار اتّفاق می‌افتد و آن جامعه از آثار سازندة انتظار بهره‌مند نمی‌شوند؛ بلکه عوارض ویرانگری، آن جامعه را فرامی‌گیرد.

هدف افراد و جامعه‌های منتظر در عصر غیبت، زمینه‌سازی ظهور و فراهم کردن شرایط ظهور است.4 امام(عج) ظهور می‌کند تا در پرتو تحقّق عدالت کامل و فراگیر، زمینة رشد معرفتی و معنوی انسان‌ها، بلکه تمام هستی هموار شود و انسان‌ها به هدف خلقت برسند.

بر این اساس، انتظار، تلاش برای هموار کردن تعالی معرفتی و معنوی انسان‌ها در پرتو تعالیم کتاب و سنّت است.

اگر این اهداف فراموش شود، مسائل حاشیه‌ای جای اهداف و وظایف اصلی می‌نشیند؛ مانند اکتفا کردن به نام امام و ظواهر بدون محتوای معرفتی و معنوی، بسنده کردن به برگزاری مجالس جشن در نیمة شعبان همراه با غفلت از یاد حضرت، پرداختن به مباحثی مانند مکان زندگی امام، ازدواج حضرت و مسائلی از این قبیل.

2. معایب و کاستی‌های اخلاقی

قبل از بعثت، کفّار عرب، متعرّض یهود می‌شدند و ایشان را آزار می‌دادند. یهودیان بعثت خاتم الانبیاء(ص) را آرزو می‌کردند و می‌گفتند: اگر پیغمبر ما که «تورات» از آمدنش خبر داده، مبعوث شود و نیز به گفتة تورات به «مدینه» مهاجرت کند، ما را از این ذلّت و از شرّ شما اعراب، نجات می‌دهد.

ولی همین که رسول خدا(ص) مبعوث شدند و به سوی ایشان مهاجرت کردند و قرآن بر ایشان نازل شد، با اینکه فهمیدند ایشان همان کسی است که سال‌ها آرزوی بعثت و هجرتش را می‌کشیدند، حسد بر آنان چیره گشت و استکبار مانع از ایمان آوردن آنها شد. به همین دلیل به او کفر ورزیده، گفته‌های سابق خود را انکار کردند.5

چه بسا عدّه‌ای در دوران غیبت امام(عج)، به انتظار او باشند و بر دیگران فخر و مباهات کنند که در خطّ و مسیر انتظار هستند؛ ولی پس از ظهور امام عدالت‌گستر، با اینکه منتظر او بودند و او را خوب می‌شناسند، در اثر موانع اخلاقی، مانند حبّ دنیا، منجی واقعی را قبول نکنند و به او و مرام او کفر بورزند؛ چرا که امام را در تعارض دنیای خود می‌بینند. این معایب و کاستی‌ها یکی از آسیب‌هایی است که منتظران ظهور منجی را تهدید می‌کند.

علاوه بر آن، انتظار ظهور حضرت به معنای تلاش برای زمینه‌سازی حکومت عدل مهدوی است و کسی که مبتلا به معایب اعتقادی و اخلاقی است، نمی‌تواند به صورت فعّال و کارآمد در این رابطه نقش ایفا کند؛ بلکه به هر میزان که از معایب رهایی یابد، نقش او مؤثّر خواهد بود.

3. فراموشی و غفلت

نسیان و غفلت در عرصة مهدویت موجب انحراف و تحمیل سختی‌های زیادی برای منتظران خواهد شد. در فرهنگ قرآنی این نسیان به شیطان نسبت داده شده است که در ادامه به دو نمونه اشاره می‌شود:

فراموشی هم‌سلّولی حضرت یوسف(ع)

یوسف(ع) به کسی که در آستانة رهایی از زندان بود، گفت: مرا در نزد آقایت یادآوری کن و چیزی به او بگو که عواطف او را تحریک کنی. شاید به وضع من رقّتی کند و مرا از زندان بیرون آورد. شیطان از یاد رفیق زندانی یوسف(ع) محو کرد که نزد مولایش از یوسف(ع) سخن به میان آورد و همین فراموشی سبب شد که یوسف(ع) چند سال دیگر در زندان بماند.6

نجات یوسف(ع) از زندان، اسباب ظاهری دارد که با همین اسباب هم آزاد شد و توسّل به این اسباب با اخلاص هم منافات ندارد؛ امّا در برهه‌ای از زمان، واسطة آزادی از زندان، وظیفة خود را فراموش می‌کند و این حبس به طول می‌انجامد.

از آن جهت که ظهور امام عصر(عج) و برپایی حکومت عدل جهانی، یکسره معجزه نیست و مقدّماتی از سوی جامعة منتظر نیاز دارد، فراموشی امام غایب و وظایفی که بر عهدة افراد و جامعة منتظر است، موجب تأخیر ظهور می‌شود و زمان حبس یوسف عالم(ع) در زندان غیبت، به طول می‌انجامد. از همین جهت باید یاد حضرت و ظهور خوشید عالم‌تاب ایشان، همواره زنده نگه داشته شود.

فراموشی همراه حضرت موسی(ع)

حضرت موسی(ع) در انتظار دیدار حضرت خضر(ع) است و برای این کار زحماتی متحمّل شده. برای مکان ملاقات، علامتی داشته که همان گم‌شدن ماهی بوده است؛ ولی حضرت موسی(ع) و همراه اوٰ هر دو ماهی را فراموش کردند و ماهی ناپدید شد تا اینکه حضرت موسی(ع) در اثر خستگی و گرسنگی ماهی را طلب کرد. همراه او گفت: ماهی در کنار صخره راه دریا را گرفت و با کمال تعجّب ناپدید شد و فراموش کردم برای شما تعریف کنم. حضرت موسی(ع) گفت: این جریان که دربارة ماهی اتّفاق افتاد، همان علامتی بود که ما در جست‌وجویش بودیم؛ لاجرم از همان‌جا برگشتند و درست از آنجا که آمده بودند، جای پای خود را گرفته، پیش رفتند.7

در این داستان، فراموشی و غفلت همراه حضرت موسی(ع) از علامت و یادآوری آن سبب شد انتظار آنها با تحمّل زحمات بیشتر محقّق شود؛ چرا که مسیر را اشتباه رفتند.

در رابطه با افراد و جامعة منتظر هم، مطلب چنین است. فراموشی امام و مسائل اساسی مهدوی موجب انحراف و تحمیل مشکلات فراوان می‌شود و به انحراف رفتن جامعه و گمراه شدن عدّه‌ای را در پی دارد و اصولاً فراموشی، به هدر دادن استعداد جامعة منتظر است. از این‌رو مسائل و معارف مهدوی باید تبدیل به گفتمان شود و همه متوجّه و

متذکّر آن باشند.

4. رکود و خمودگی

از آیات «سورة مائده»، می‌توان ترس در مقابل مشکلات و دشمنان، قدرناشناسی از نعمت‌ها و الطاف الهی و توکّل نداشتن به خداوند را به عنوان ریشه‌های خمودگی استفاده کرد.8

وقتی بنی‌اسرائیل از سرزمین «مصر» بیرون آمده و از رود «نیل» گذشتند، خانه و کاشانة خود را از دست داده، بیابان‌گرد و چادرنشین شدند؛ آنها نجات از این وضعیت را آرزو می‌کردند تا در سرزمین مناسب به صورت ثابت زندگی کنند و از این حالت نجات پیدا کنند.

خداوند برای نجات آنها، منّت نهاده و اراده کرد که آنها را پیشوایان و وارثان زمین [در آن دوران] قرار دهد و همه‌کاره شوند.9 از این جهت حضرت موسی(ع) به قوم خود خطاب فرمود که شما به سرزمین مقدّس که خداوند برایتان مقرّر داشته است، وارد شوید.

ولی آنها باید سرزمین مقدّس را با تلاش و جهاد به دست می‌آوردند؛ وگرنه علاقه‌ای به حفظ چیزی که برای آن زحمتی نکشیده بودند، نشان نمی‌دادند و آمادگی و شایستگی چنین کاری را نداشتند.

امّا بنی‌اسرائیل در برابر این پیشنهاد موسی(ع) مقاومت کرده، به او گفتند: ای موسی! تو که می‌دانی در این سرزمین جمعیتی جبّار و زورمند زندگی می‌کنند و ما هرگز در آن گام نخواهیم گذاشت تا آنها این سرزمین را تخلیه کرده و بیرون روند. هنگامی که آنها خارج شوند، ما فرمان تو را اطاعت خواهیم کرد و گام در این سرزمین مقدّس خواهیم گذاشت.10

عدّه‌ای از مؤمنان برای بیداری و بسیج آنها تلاش کردند؛ ولی سودی نداشت و در پایان این‌گونه به موسی(ع) خطاب کردند:

«ما تا آنها در این سرزمین هستند، هرگز وارد آن نخواهیم شد. تو و پروردگارت که به تو وعدة پیروزی داده است، بروید و با آنها بجنگید. هنگامی که پیروز شدید، ما را خبر کنید. ما در اینجا نشسته‌ایم.»11

موسی(ع) به کلّی از جمعیت مأیوس شد و جدایی خود از آنها را از خداوند تقاضا کرد. سرانجام دعای موسی(ع) به اجابت رسید و بنی‌اسرائیل نتیجة اعمال شوم خود را گرفتند؛ زیرا به موسی(ع) چنین وحی شد که:

«این جمعیت از ورود به این سرزمین مقدّس که مملوّ از مواهب مادّی و معنوی بود، تا چهل سال، محروم خواهند ماند.»12

بنی‌اسرائیل با اینکه آرزوی رسیدن به سرزمین امن و آرام را در سر می‌پروراندند و در انتظار چنین روزی به سر می‌بردند، ولی رکود و خمودگی سبب شد از مواهب آن سرزمین محروم بمانند و به منتظَر خود نرسند و فیض همراهی حجّت الهی از آنها سلب شود و چهل سال سرگردان بیابان گردند و نسلی که اهل قیام و حرکت، قدردان نعمت‌های الهی و توکّل‌کننده بر خداوند و یاری رهبر هستند، بیایند تا آن ارادة الهی محقّق شود.

آری؛ نسلی که منتظر برپایی حکومت عدل الهی توسط امام زمان(عج) با معجزه و مدد الهی است و فقط آرزو می‌کند، اهل قعود و رکود است؛ نه حرکت و قیام. به همین جهت گرفتار آسیب بزرگی شده که این آفت و آسیب بزرگ، مانع بهره‌مند شدن از آثار انتظار و همراهی حجّت الهی می‌شود. این حالت موجب سرگردانی امّت اسلام در گرفتاری‌ها و تسلّط دشمنان بر این امّت زمین‌گیر می‌شود. تا زمانی که این تفکّر حاکم است، امام، تنها و غریب است و در نتیجه ظهور نخواهد کرد.

ترس و خشیّت الهی باید در دل مؤمنان تقویت شود تا ترس دشمنان از دل آنها بیرون رود. باید نعمت‌ها و قابلیت‌های موجود و الطاف خداوند در طول تاریخ بر مؤمنان بازگو شود تا روحیة جهاد و تلاش پیدا کنند و با توکّل به خداوند و امدادهای الهی، در راه ظلم‌ستیزی و تحقّق عدالت و ظهور گام‌هایی استوار بردارند.

5. ترس از مخالفان

جمعیت زیادی از بنی‌اسرائیل در حالی که از کشور خود بیرون رانده شده بودند، در انتظار بازگشت به سرزمین خود، یک صدا از پیامبر خویش تقاضای امیر و رهبری کردند تا بتوانند به فرماندهی او، با جالوت که تمام حیثیت دینی و اجتماعی و اقتصادی آنها را به خطر افکنده بود، پیکار کنند و از این وضعیت سخت و ناگوار رهایی یابند. خداوند طالوت را که شایستگی فرماندهی داشتٰ برای رهبری آن قوم برگزید و همراه او نشانه‌هایی فرستاد. هنگامی که طالوت به فرماندهی لشکر بنی‌اسرائیل منصوب شد و سپاهیان را با خود بیرون برد، به آنها گفت: خداوند شما را با نهر آبی امتحان می‌کند؛ آنها که از آن بنوشند، از من نیستند و آنها که جز یک پیمان با دست خود، بیشتر از آن نچشند، از من هستند.

او می‌خواست ببیند آیا این سربازان که می‌خواهند در برابر شمشیر آتش‌بار دشمن بایستند، توانایی تحمّل مقداری تشنگی را دارند یا نه؟ ولی همگی آنها جز عدّة کمی از آن آب نوشیدند. هنگامی که طالوت و افرادی که به وی ایمان آورده بودند، از آن نهر گذشتند، گفتند: امروز ما توانایی مقابله با جالوت و سپاهیان او را نداریم و طالوت را رها کردند.13

آنها در انتظار بازگشت به سرزمین خود بودند و از خداوند رهبر و فرمانده‌ای درخواست کردند و خداوند هم اجابت کرد؛ ولی در اثر کم‌صبری در مشکلات و امتحان‌ها و ترس از عِدّه و عُدّة دشمن، رهبر آسمانی خود را رها کردند.

در صورتی که منتظران ظهور حضرت مهدی(عج) و جامعة آرمانی مهدوی، در مقابل مشکلات و امتحان‌های الهی در عصر غیبت ناشکیبا باشند و از عِدّه و عُدّة دشمن‌ترسی به دل داشته باشند، توان یاری رهبر آسمانی و الهی خود را ندارند و نه تنها اقدامی برای زمینه‌سازی ظهور نمی‌کنند که در صورت ظهور حضرت(عج)، دست از یاری او نیز می‌کشند و حضرت را تنها می‌گذارند. ایمان به وعده‌های الهی، کسب و تقویت صبر، ثبات قدم، شجاعت و شهادت‌طلبی، برخی از راهکارهای درمان این آسیب به شمار می‌رود.14

6. رها کردن رهبران دینی در دوران غیبت

هر حرکت و تحوّل سازنده در عرصة اجتماع، نیازمند رهبری لایق است. تحقّق مدینة فاضله در عصر ظهور به رهبری حضرت مهدی(عج) محقّق می‌شود و در عصر غیبت، حرکت و تحوّل سازنده به دست نایبان حضرت نهاده شده است. سرپیچی از رهبری، موجب انحراف در انتظار و آسیب‌پذیری آن خواهد شد.

هارون(ع) در زمان غیبت حضرت موسی(ع) خلیفه و جانشین او در قوم بنی‌اسرائیل است15 و همان وظایفی که بر دوش حضرت موسی(ع) بود بر دوش ایشان نیز هست. او امام و پیشوای امّت بنی‌اسرائیل است. از طرف دیگر همان وظایفی که بنی‌اسرائیل در قبال حضرت موسی(ع) داشتند، در قبال حضرت هارون(ع) نیز دارند؛16 از جمله تبعیت از او و فرمان او را فرمان حضرت موسی(ع) دانستن؛ ولی این اصل را نپذیرفتند؛ در حالی که ادّعای اطاعت از حضرت موسی(ع) را داشتند. از دیدگاه بنی‌اسرائیل و جهت ظاهری، حضرت هارون(ع) جایگاه حضرت موسی(ع) را نداشت؛ از این‌رو ایشان را رها کردند و حضور حضرت موسی(ع) را شرط کردند تا دست از اعمال ناشایست خود بردارند. در واقع با این سخن، امامت و رهبری او را انکار کردند17 و حال آنکه موسی(ع) او را خلیفة خود قرار داده بود. پس از آن، جامعة منتظر بازگشت حضرت موسی(ع)، دچار انحراف و آسیب شد و زمینه برای آسیب‌های دیگر فراهم آمد.

در عصر غیبت امام موعود(عج) که امتحان‌های الهی شدیدتر است، نوّاب عام، نیابت آن حضرت را بر عهده دارند. اوامر نوّاب عام، امر خود امام است و اطاعت از او، اطاعت از امام است؛ امّا در نظر ظاهری، جایگاه آنها و اطاعت آنها در مراحل پایین‌تر از امام قرار دارد که خود زمینة امتحان مهمّی را فراهم می‌کند. در این زمان یکی از آسیب‌ها رها

کردن این نایبان امام است و در مقابل ارشاد آنها، گفتن همان حرف بنی‌اسرائیل که گفتند:

«لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى»18 یعنی بگویند: دست از اعمال خود برنمی‌داریم تا امام زمان(عج) بیایند و حق را مشخّص کنند.

این آسیب موجب پدیدار شدن آسیب‌های دیگر می‌شود که در ادامه به برخی از آنها می‌پردازیم.

7. تبعیت از مدّعیان و منحرفان

وقتی منتظران با نگاه و عملکرد خود، راهبران عصر غیبت را به حاشیه راندند، زمینه برای جولان مدّعیان و گرفتاری در دام آنها فراهم می‌شود.

وقتی بنی‌اسرائیل، حضرت هارون(ع) را به حاشیه راند و رهبری او را آن‌گونه که بایست، نپذیرفت، زمینه برای سامری و انحراف‌های او فراهم شد و گروهی به دنبال او راه افتادند و منحرف شدند. البتّه انحراف خود را توجیه کردند و پس از بازگشت حضرت موسی(ع)، وقتی خود را در برابر اعتراض شدید او دیدند و متوجّه شدند که کار بسیار بدی انجام داده‌اند، در مقام عذرتراشی برآمدند و گفتند:

«ما وعدة تو را به میل و ارادة خود، تخلّف نکردیم. در واقع، این ما نبودیم که به ارادة خود گرایش به گوساله‌پرستی پیدا کردیم.»19

انعطاف در مقابل سامری و مقاومت نکردن در برابر او و ترسیدن از او، یکی از آسیب‌های آن قوم بود. طبق ادّعای خودشان که گفتند: ما از روی اختیار با هارون(ع) مخالفت نکردیم؛ کید سامری هم نقش مهمّی در این انحراف داشته است.

در هر زمان، به خصوص در زمان غیبت، افراد منحرف و سودجویی وجود دارند که داعیة رهبری را در سر می‌پرورانند. این افراد از اسباب ظاهری و فریبنده استفاده می‌کنند تا مردم را همراه خود حرکت دهند و از مسیر اصلی بازدارند. انعطاف در برابر آنها و ترسیدن از آنها، یکی از آسیب‌های منتظران ظهور است. پیوستن و تبعیت از نوّاب عام حضرت و کارشناسان واقعی دین، راه غلبه بر این آسیب است.

8. تفرقه

فرعون، مطّلع شد پسری از بنی‌اسرائیل، مُلک فرعون را نابود می‌کند. او برای مقابله با این اتّفاق، کارهایی انجام داد. یکی از آن کارها، تفرقه بین مردم بود تا اینکه به استضعاف کشیده شوند و قدرت آنها تحلیل رود و قدرت قیام و مخالفت نداشته باشند.20 از این‌رو فرعونیان برای مقابله با حکومت عدل، تفرقه ایجاد می‌کنند. منتظران حکومت عدل باید از پراکندگی جلوگیری کنند؛ زیرا نتیجة پذیرش یا ایجاد تفرقه، همگامی با مخالفان و تضعیف جبهة حق است.

از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده که فرمودند:

«هرکس بخواهد از امر ما و این قوم بپرسد، ما و پیروان ما از روزی که خداوند آسمان‌ها و زمین را آفرید، بر سنّت موسی(ع) و پیروان او هستیم و دشمنان ما از روزی که خداوند آسمان‌ها و زمین را آفریده، بر سنّت فرعون و پیروان او هستند. اینان آیة «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا» و «وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا» را بخوانند. سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید و کتاب را بر اساس راستی و عدل بر موسی فرستاد! این آیات بر شما روی خواهد آورد؛ مانند روی آوردن مادّه شتری به بچّة خودش.»21

حضرت مهدی(عج) در توقیعی به این نکته اشاره فرموده‌اند:

«اگر شیعیان ما که خداوند آنان را در اطاعتش یاری دهد، در وفای پیمانی که از ایشان گرفته شده، یک دل و مصمّم باشند، نعمت لقای ما از آنان به تأخیر نمی‌افتد و سعادت دیدار ما برای آنها با معرفت کامل و راستین، نسبت به ما تعجیل می‌گردد.»22

در ماجرای نبی‌اسرائیل، قرآن چنین بیان می‌کند:

«يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتي‏ وَ لا بِرَأْسي‏ إِنِّي خَشيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَني‏ إِسْرائيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلي؛23

[هارون(ع)] گفت: ای فرزند مادرم! ریش و سر مرا مگیر. من ترسیدم بگویی تو در میان بنی‌اسرائیل

تفرقه انداختی و سفارش مرا به کار نبستی.»

طبق آیة «أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبيلَ الْمُفْسِدين»24 تفرقه بین امّت در جهت افساد است، نه اصلاح و آسیب جامعة منتظر، وجود تفرقه و پراکندگی است. تفرقه در اعتقادات، در اجتماع، در همدل نبودن و...

در ذیل آیة 4 سورة «قصص» که گذشت، فرعون به خاطر ایجاد تفرقه، از مفسدان شمرده شده است. هارون هم می‌گوید به خاطر اینکه سفارش کرده بودی که از مفسدان تبعیت نکنم، از تفرقه جلوگیری کردم. تقویت ایمان و تذکّر اهداف عالی، زدودن صفات رذیله مانند تکبّر، حسد و... زمینة دوری از تفرقه و ایجاد اتّحاد می‌شود.

9. استضعاف

فرعون برای تقویت کردن پایه‌های استکبار خود میان مردم مصر، تفرقه ایجاد کرد و آنها را به استضعاف کشید؛ آن‌چنان‌که پسران آنها را سر می‌برید و زنان آنها را برای خدمت زنده نگه می‌داشت.25

هدف فرعون از تفرقه و استضعاف بنی‌اسرائیل این بود که قدرت قیام علیه او را نداشته باشند تا به استکبار خود ادامه دهند. این حیله اختصاص به فرعون و بنی‌اسرائیل ندارد و فرعون‌های همة زمان‌ها این ترفند را به کار می‌برند و نه فقط از استضعاف مادّی که استضعاف فرهنگی و دینی هم در دستور کار فراعنه است. بنابراین پذیرفتن استضعاف، خود، کمک به استکبار است.26

ظهور امام، مشروط به شرایطی است که بخشی از آن بر عهدة مؤمنان عصر غیبت است. پذیرش سلطة مستکبران، مانع آماده‌سازی جهت ظهور است. بنابراین همة اقسام استضعاف، آسیب محسوب می‌شود. مؤمنان باید در هر جهت، قوّت و قدرت داشته باشند و در مقابل مستکبران اقتصادی، نظامی و فرهنگی، با صلابت بایستند.

پی‌نوشت‌ها: