روانشناسی جاسوسی(2)

نويسنده : عمر هارون الخلیفه ، ترجمه : علی شمس

کاربرد دوگانة روانشناسی

پژوهش حاضر بر این نظر استوار است که یکی از جنبه‌های کاربردهای شناخته شده روانشناسی، ناهمگونی بین کاربردهای کلان و کاربردهای خرد و به عبارت دیگر، کاربرد عقاب‌وار یا کبوتروارة این دانش است.

کاربرد بی‌رحمانه یا عقاب‌وار روانشناسی، معمولاً فراگیر، گسترده و عظیم‌تر است؛ زیرا در این وجه، روانشناسی در سیاست بین‌الملل، به ویژه در استعمارگری و جنگ سرد به قصد سیطره و سلطه‌جویی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. این نوع کاربرد در امور اطّلاعاتی، جنبه‌ای پنهان و پوشیده دارد.

امّا کاربرد مسالمت‌آمیز علم روانشناسی، ابعاد کوچکتری از این علم را شامل می‌شود که در زمینه‌های تربیتی، درمانی و حرفه‌ای به کار می‌رود. بر اساس این تعاریف، به نظر می‌رسد که روانشناسان توان حرفه‌ای بهره‌برداری از هر دو وجه این علم را دارا هستند. به عبارت دیگر، برای نیل به دو هدف متفاوت، استفاده دو منظوره از روانشناسی انجام گرفته و این دانش به صورتی کاملاً آگاهانه و هدفمند در هر دو زمینه بهره‌برداری شده است. از این‌رو بهره‌مندی از علم روانشناسی در غرب از چشم‌اندازهای متصوّر برای این علم فراتر رفته و به اصطلاح «واجبات و مستحبات» این فن، همگی با جدّیت در حال اجراست.

از سوی دیگر، می‌توان گفت، دانشمندان روانشناس در جهان عرب از لحاظ روحی - روانی هرگز آمادگی و توان اجرای کاربردی و کارآمدی روانشناسی، حتّی در سطح خرد آن را نداشته و ندارند. به بیان دیگر، اعراب در علم روانشناسی حتّی مستحبات آن را به طور کامل انجام نمی‌دهند. لذا چون روانشناسان ما چنین روحیه‌ای ندارند، طبعاً علم روانشناسی در جهان عرب نتوانسته حتّی چشم‌انداز ترسیم‌شده در کتاب‌های مقدّماتی روانشناسی شامل فهم، بینش و سیطره را تحقّق بخشد.

از دیگر ناهمگونی‌های این مسئله آنکه روانشناسان عرب سعی دارند حیطة این دانش را محدود و مختصر کنند و پیله‌ای به دور آن بتنند که همین مهم، آنان را بیش از همه در معرض شست‌وشوی مغزی برخاسته از علم روانشناسی قرار داده است. این وضع، شکنندگی روانی و سرخوردگی روحی را در جهان عرب شدّت بخشیده است. این تنگ‌نظری و کوته‌بینی دربارة روانشناسی به وضعی منجر شده است که ابرقدرت‌ها از آن (روانشناسی) به نحوی سودمند بهره‌مند شوند.

تفاوت دیگر در کارکرد روانشناسی میان اعراب و غربی‌ها، بهره‌مندی وزارتخانه‌های دفاع و سرویس‌های اطّلاعاتی غربی‌ها از این دستمایة علمی است. برای مثال، آنان در زمینه‌های گزینش و آموزش نیروهایشان از دانش روانشناسی استفادة کاملی می‌برند. آنها در این چارچوب هزینة پژوهش‌های مربوط به اهداف دفاعی کلان را می‌پردازند و بهترین متخصّصان روانشناسی، دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها را در این روند به خدمت می‌گیرند؛ امّا در جهان عرب، هیچ رابطة روشنی بین روانشناسی

و مسائل دفاعی وجود ندارد. حتّی اگر یک سرویس اطّلاعاتی غربی هم پژوهشی دربارة پیشبرد روانشناسی یا کاربردهای آن انجام داده باشد، اعراب از آن بی خبرند. در این حال اگر هم یک سرویس اطّلاعاتی عربی، روانشناسانی را به صورت تمام‌وقت استخدام کرده یا دانشمندان و جاسوسانی را از دپارتمان‌های روانشناسی برای همکاری دعوت کرده باشد، باز هم ما از آن بی‌خبریم.

تفاوت دیگر میان غربی‌ها و اعراب این است که روانشناسان غربی لازم نمی‌دانند که در حیطة کاربرد روانشناسی به موازین اخلاقی پایبند بمانند؛ لذا این کاربردها اغلب توأم با جرم و خلاف است؛ ولی روانشناسان عرب ملزم به رعایت معیارهای اخلاقی‌اند. نگاه آنان به روانشناسی مقدّس است.

اسکینر، نگاه غربی‌ها به روانشناسی را با این مضمون تعریف می‌کند:

فناوری رفتاری [علوم رفتاری در روانشناسی] از لحاظ اخلاقی، امری دو وجهی است که هم جنایتکاران می‌توانند از آن استفاده کنند و هم مقدّس مآب‌ها.

به عبارت دیگر، همواره در مقابل دیدگاه دلسوزانه و مهربان روانشناسان عرب، دیدگاه بی‌رحمانه و خصمانة روانشناسان غربی قرار دارد. برای پی‌بردن به رابطه بین کاربرد کلان روانشناسی با کاربرد خرد در آن، باید تاریخ این علم را بررسی کرد که ریشه در دل استعمار دارد. مصداق این مدّعا را می‌توان در تاریخ امپراتوری‌های «آلمان» و «انگلستان» جست‌وجو کرد.

تحقیق حاضر همچنین مبتنی بر این نظریّه است که مفاهیم، دیدگاه‌ها و روش‌های علم روانشناسی، گذشته‌هایی دور در استعمار دارد و میوه‌هایی آن بر پایة درختی استوار است که ریشه‌های ژرف در امپریالیسم دارد. ما باید چگونگی همبستگی بین روانشناسی و انسان‌شناسی و روند همپوشانی این دو را برای سلطه‌جویی و سیطره‌افکنی غرب بر جهان غیرغرب مطالعه کنیم.

آمیختگی دو دانش روانشناسی و انسان‌شناسی، پنجه‌های خونریز روانشناسی را به شدّت تیز کرده است؛ به گونه‌ای که آن را به صورت هدفمند و راهبردی در خدمت استعمار و امپریالیسم قرار داده است. بنابراین، برای تبیین نظرات خود ناگزیریم به کاوش در ژرفای استعمار و ریشه‌های امپریالیسم بپردازیم که روانشناسی را به مثابه عقاب تیز چنگال در آورده است.

اوّل، باید بدانیم که دانش روانشناسی محض ابتدا در «آلمان» قوام یافت و سپس در انگلستان جنبة کاربردی یافت. در «روسیه» به این علم شکل کلاسیک داده شد و سرانجام در «آمریکا» ویژگی امپریالیستی یافت. ما باید این روند را در تاریخ به دقّت مطالعه کنیم؛ والّا نمی‌توانیم رابطه‌ای بین روانشناسی راهبردی با جنگ سرد قائل شویم؛ یعنی کشف رابطه‌ای که هدف اصلی این پژوهش است.

دوم، در بررسی هوشمندانة رابطة علم روانشناسی با سرویس‌های اطّلاعاتی انگلستان و آمریکا، بدون مطالعة تحقیقاتی و انجام پژوهش‌هایی دربارة شست‌و‌شوی مغزی، روان‌سنجی، خواب مغناطیسی، پاراسایکولوژی، فناوری جاسوسی و جنگ روانی و نیز بدون شناخت دست‌های پنهانی که هزینة این پژوهش‌ها را داده است، نمی‌توانیم حتّی یک رمز از مجموعه رموز پی بردن به این حقیقت را بگشاییم. دلیل این امر نیز معلوم است: روانشناسی تیزچنگال، در سرویس‌های اطّلاعاتی کاربردهای فراوان دارد.

سوم، برای شناخت «پنجه‌های تیز روانشناسی» که به طور مستقیم در روابط بین اعراب و [رژیم] اسرائیل عمل کرده است، باید مطالعات جامع و مانعی را انجام داد. باید دریابیم که در زمینة گزینش و آموزش جاسوسان، چگونگی شکل‌دهی به جنگ روانی و سازمان‌دهی عملیات تروریستی و نیز در سوءاستفاده از انجمن‌های بین‌المللی و محافل روانشناسی، همه جا ردّ چنگال‌های وحشی روانشناسی وجود دارد. اسرائیلی‌ها از این طریق، شخصیت‌های عرب را دسته‌بندی کرده و به وسیلة سازمان «موساد» ترور کرده‌اند.

اگر بررسی خود را به روش فوق انجام ندهیم، نخواهیم توانست به علّت شکست روحی - روانی اعراب در برابر ارژیم اسرائیل پی ببریم. در واقع این‌گونه مطالعه، جنبة جنایت‌های روانشناختی علیه مردم عرب را برجسته می‌کند.

چهارم، باید شناختی دقیق از اهداف روانشناسی داشته باشیم؛ آن‌گونه که در کتاب‌های پایه آمده است. همچنین باید برخی پرونده‌های تحقیقاتی در روانشناسی را که در جهان عرب انجام گرفته است، مطالعه کنیم تا درک درستی از مفهوم کنترل و هدایت رفتارهای خرد و «غیر وحشیانه» در روانشناسی به دست آوریم. هدف اصلی این پژوهش نیز جز این منظور نیست.

دیدگاه ما در این کتاب، عمدتاً تاریخی است و تاریخ روانشناسی را بررسی می‌کند. این امر برای آن است که به دکتر عبدالرحمن عدس بفهمانیم که روانشناسی با استعمار و نیز با جنگ‌های سرد و گرم و جاسوسی ارتباطی واقعی و مستقیم دارد و برای این مدّعا مدارک زیادی قابل ارائه است.