شیوه‌های ایجاد انس در فرزندان نسبت به امام زمان(عج)

سخنرانی دکتر علی اصغر احمدی

در بحث انتظار، یکی از مسائلی که دربارة تربیت است، این است که اصلاً چه کسی را می‌خواهیم تربیت کنیم. در کار تربیتی و آموزشی که آموزش ابزاری است برای کار تربیت، پیوسته صحبت از اهداف می‌شود. امروزه هدف‌های رفتاری بیشتر مورد توجّه است؛ اینکه مشخّص شود چه رفتاری مورد انتظار است تا در نهایت، آن فرد به آن برسد و بتوانیم بگوییم که او به این رفتار رسیده است یا نه. اگر بخواهیم دانستن را که یک امر پنهانی است به رفتار که امری آشکار است تبدیل کنیم، باید فعلش را طوری ادا نماییم که آن فعل با نام‌بردن یا نوشتن، قابل مشاهده باشد؛ هرچند این تبدیل اهداف رفتاری، گام خوبی است و در جهت اینکه در تربیت در آموزش به کجا می‌رسیم و به چه سمتی قدم برمی‌داریم، بسیار مؤثّر و سازنده می‌باشد، ولی در عین حال انتقادهای بسیار بزرگی در این زمینه وارد است: اینکه گاهی اگر افراد را بخواهند در قالب رفتاری تعریف کنند، نمی‌توانند بسیاری از ابعاد شخصیتی‌شان را در آن قالب بریزند. بنابراین حدّ میانه‌ای را مدّ نظر قرار می‌دهیم؛ یعنی می‌گوییم، باید از یک طرف اهداف کلّی را مدّ نظر بگیریم و از طرفی دیگر، اهداف رفتاری را مورد توجّه داشته باشیم تا آن اهداف رفتاری در حقیقت به ما نشان بدهد که به کجا می‌خواهد برسد و کجا باید برسد. ما در تربیت نسلِ منتظر، هر دو مقوله را احتیاج داریم تا ویژگی‌های شخصیتی شخص منتظر را بیان کنیم.

وجود مقدّس حضرت مهدی(عج) در نفس الأمر، در واقعیت خودش و در تکوین عالم، جایگاهی دارد که اگر کسی منتظر او باشد یا نباشد، خود او وجود مستقلّی برای عالم دارد و آن، وجودِ خلیفةاللهی خداوند در عالم است؛ بقیّةالله روی زمین است؛ امانِ اهل زمین است. خداوند، زمین را به وسیلة او پر از عدل و داد می‌کند.

حال ما انسان‌ها نسبت به او چه موضع و موقعیتی باید داشته باشیم؟ در حقیقت انتظار از آن ما است؛ او منتظَر است و ما منتظِر.

مفهوم انتظار

انتظار در معنای تربیتی، یعنی چه؟ چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه باید تحقّق پیدا کند؟

انتظار یک صفت و ویژگی است که باید در خودمان بپرورانیم و تجربه کنیم و مورد بحث قرار دهیم. در حقیقت انتظار، یک هدیة الهی است برای ما انسان‌ها؛ یعنی خداوند به بعضی از انسان‌ها این توفیق را عنایت کرده تا آگاه باشند که امامی در پس پردة غیبت است و آگاه باشند که باید منتظر او باشند و خود این مسئله، اوّلین صفتِ انسانِ منتظِر را می‌سازد.

ویژگی‌های انسان منتظِر

1. اندیشیدن به آینده

یکی از ویژگی‌های انسان منتظِر این است که به واقعه‌ای که در آینده اتّفاق خواهد افتاد، ایمان دارد. اگر شما این موضوع را با این رویکرد ملاحظه کنید که اگر در وجود انسان این قابلیت بود تا بتواند وقایع آینده را پیش‌بینی کند، چه می‌شد؟ خداوند دو هدیة بزرگ به ما کرامت فرموده است:

نخست. قیامت را وعده داده است و در آینده اتّفاق خواهد افتاد؛

دوم. انسان را موعودگرا آفریده است.

بنا بر این دو هدیة بزرگ، می‌توانیم آینده‌ای را به نام عصر ظهور پیش‌بینی کنیم که در آن، شیعیان منتظر دوازدهمین حجّت الهی، حضرت مهدی هستند. بنابراین یکی از ویژگی‌های تربیتی انسانِ منتظر این است که به آینده‌ای با وقایع و ویژگی‌های خاص می‌اندیشد.

2. آمادگی

دومین ویژگی انسان منتظر، آمادگی است؛ یعنی نسل منتظِر کودک و نوجوان و جوان ما، باید بداند که در عصر ظهور چه کاره است و دارای چه نقشی است. انسان منتظر باید آمادگی کارگزاری حکومت جهانی داشته باشد. امام زمان(عج) به نیرو و آدمی نیاز دارند که بتواند با پدیده‌ها و شرایط مواجه شود. این امر که افراد، در دوران غیبت قابلیت‌ها و تخصّص‌های خودشان را گسترش ندهند، با مفهوم انتظار، تطابق ندارد.

3. امید به آیندة جهان

یکی دیگر از ویژگی‌های نسل منتظر، امیدواری و نگرش مثبت به آیندة جهان است. اگر ما خودمان را در این شرایط ببینیم، تصوّر کنیم که منتظر دادگستر و عدل‌گستر جهان هستیم، در راستای این اهداف تلاش خواهیم کرد. ادیانی که موعودگرا نیستند، یک نگرش کاملاً منفی و یأس‌آور نسبت به جهان دارند. اگر امید به آینده نباشد، انسان دچار افسردگی خواهد شد. اگر به آیندة جهانی بیندیشیم که به دستِ بوش و امثال او اداره می‌شود، احساس ناامیدی و خطر خواهیم کرد و سرنوشت جهان را بسیار تأسّف‌آور و نگران‌کننده خواهیم دید.

4. جهانی شدن

چهارمین ویژگی‌ای که برای نسل منتظر می‌توان در نظر گرفت، این است که انسان از خویشتن و خودش بیرون بیاید و جهانی شود. اصولاً یکی از ویژگی‌های انتظار این است که انسان‌ها را از درون خودشان بیرون بیاورد و از اینکه به مسائل جزئی و زندگی خودشان بپردازند، دوری کنند. خودمحوری برای جامعه بسیار خطرناک است. کسی که درخت را از خیابان می‌کَنَد و در منزل خویش می‌کارد، اندیشه‌اش، در حقیقت، از خودش و خانة خودش فراتر نمی‌رود.

خودمحوری، یعنی اینکه خود را در حدّ خودش و خانة خودش ببیند و هر چیزی، در خانة او و درون خانة او ارزش دارد. این فرد فراتر از خانة خودش نمی‌اندیشد؛ به شهر نمی‌اندیشد؛ به کشور نمی‌اندیشد؛ انگار فقط همین نسل است و بس.

انتظار، انسان را از خانة خود بیرون می‌آورد و جهانی می‌کند. اساساً ما می‌خواهیم نسل منتظر را تربیت کنیم؛ نه فقط یک شهروند را. اگر بخواهیم یک نوجوان را تربیت کنیم، باید بتوانیم او را با انتظار و مفهوم آن آشنا کنیم. باید به او بفهمانیم که تو برای خودت و در چارچوب خودت زندگی نمی‌کنی. باید به جهان بیندیشی؛ به حکومتی که بر جهان حاکم است.

خوشبختانه در رگه‌هایی که با عنایت خود امام(عج) در وجود جوانان به وجود آمده، کاملاً دیده می‌شود که مثلاً دانشجوی مهندسی این‌گونه می‌اندیشد که من باید پاسخگوی امام زمانم باشم؛ امامی که حکومت جهانی برقرار خواهد کرد. حال اگر ایشان را درک کردم، به مقصود رسیده‌ام؛ در غیر این صورت نیز باز پاسخگوی او هستم و برای تحقّق حکومتش تلاش کرده‌ام. او از عمل و حاصل عمل ما آگاه است.

و از آن طرف، متأسّفانه در دستگاه‌ها و ادارات ما برخی از افراد، گویا با همین رئیس که بالای سرشان است، مواجه هستند؛ مثلاً می‌گویند: آقا! تا وقتی در این اداره وضعیت این‌گونه است، من مانند شمعک کار می‌کنم؛ یعنی شعله‌ور نمی‌شوم. این حرف در حقیقت حرف آدمی است که گویی رئیسش همین کسی است که بالای سرش است. نسل منتظر نباید این‌گونه باشد. او باید پاسخگوی امام زمانش باشد؛ یعنی هر کس که منتظر است: کارمند، دانشجو، طلبه، پزشک و... . باید امام زمان(عج) را بالای سرش ببیند؛ نه رئیس و وزیر و رئیس‌جمهور و... را.

علاوه بر مورد پیش، مسئلة دیگر، مسئلة نیاز به ولیّ و مرشد است. کسی که به او عشق بورزیم و او را از صمیم دل دوست بداریم و به گونه‌ای عمل کنیم که گویی ذرّه ذرّة عمل ما با هدایت او انجام می‌گیرد.

5. زیستن با یاد او

ما باید این آرزو را داشته باشیم که اگر توفیق زیارت ایشان حاصل شد، چگونه زیستن و چگونه مردن را از او بپرسیم. نسل منتظر باید منتظر لحظه‌ای باشد که وقتی امامش را می‌بیند، صراط مستقیم را با تمام اجزای آن از امام بخواهد؛ منتها این کار احتیاج به آمادگی دارد.

«... فُزتُ و رَبِّ الکَعبَة...»1 جمله‌ای نبود که مولا علی(ع) در هنگام ضربت خوردن به ذهنشان رسیده باشد؛ امام سراسر عمرشان با این جمله زیسته و منتظر این لحظه بودند؛ لحظة رهایی از دنیای تنگ و تاریک به سوی جوار الهی.

چگونه کودکان و نوجوانان را با امام زمان(عج) مأنوس کنیم؟

ما باید به نسل منتظر بیاموزیم، از امامی که در پس پردة غیبت است، چگونه استفاده کند. نوجوانان ما باید لحظه به لحظه از امام زمان(عج) بهره بگیرند. هر نعمتی که نصیب همة ما شده، از برکت یاری‌طلبیدن از امام زمان(عج) است. این را به نوجوانان و جوانان منتقل کنیم تا لحظه‌ای نباشد که از یاد امامشان غافل باشند. اینها نکاتی است که باید دربارة بهره‌وری کودکان و نوجوانان، به آنها یادآوری کنیم که همین الآن از امام(عج) کمک بخواهند و به آنها بگوییم که او کمک می‌کند و کمکش را در درازمدّت خواهند دید؛ نه اینکه بگوییم امروز که کمک بخواهند، فردا یاری می‌بینند.

بنابراین یکی از ویژگی‌های نسل منتظر این است که در همة اعمالش به امام زمان(عج) توجّه دارد؛ ازدواج، تحصیل، غذا خوردن و... .

اگر بخواهیم نسل امروز را تربیت کنیم، باید هدف‌های رفتاری و تربیتی ما این ویژگی‌ها باشد.

روش‌های تربیت نسل منتظر

بحث بر سر این است که روش تربیتی ما چگونه باشد؟ چه روش‌هایی می‌تواند

فرد را به اینجا برساند؟

1. فضاسازی

اوّلین و مهم‌ترین نکته که باید تحقّق پیدا کند، این است که فرد از اطرافیانش این مطلب را بگیرد که وجود امام زمان(عج) مسئله‌ای جدّی است؛ شوخی‌بردار نیست و سستی و سهل انگاری در آن راه ندارد؛ به عبارتی، تربیت، یعنی فضاسازی.

ما نمی‌توانیم آدم‌ها را تک به تک تربیت کنیم؛ اگر تربیت صحیح خواسته باشیم، باید فضا ایجاد کنیم. افراد وقتی در فضای خاصّی قرار بگیرند، مطابق آن فضا حرکت خواهند کرد.

بعضی پدر و مادرها، در مورد درس‌خواندن بچّه‌هایشان مشکل دارند. هرچه آنان را امر به این کار می‌کنند، سر باز می‌زنند. مشکل اینجا است که آنان می‌خواهند بچّه را به طور مستقیم وادار به درس‌خواندن کنند. یکی از راه‌ها این است که حالت خانه را مثل کتابخانه کنند. این فضا واقعاً بچّه را مجبور به درس خواندن می‌کند. در تربیت، فضاسازی مهم‌تر از کارِ مستقیم فردی است. فضاها با انسان صحبت می‌کنند. اگر بخواهیم نسلِ منتظر تربیت کنیم، باید با شنیدن نام ولیّ عصر(عج) حالمان دگرگون شود. در مسئلة تربیت نسلِ منتظر نیز این نکته بسیار مهم است؛ بسیار مهم‌تر از پیام‌های مستقیمی است که می‌خواهیم به افراد بدهیم. یکی از فاکتورهای مهم در فضاسازی این است که وجود مبارک حضرت را جدّی بگیریم و کوچکترین شوخی و سهل‌انگاری را به این موضوع وارد نکنیم؛ مانند مسئلة قرائت «قرآن». دستور الهی به ما می‌گوید:

«وَ إذَا قُرِیَ اَلقُرءَآنُ فَاستَمِعُوا لَهُ...؛2

هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، به آن گوش فرا دهید...»

این مسئله بسیار مؤثّر است. از این طریق، در حقیقت احترام به قرآن ایجاد می‌شود. این مطلب در مورد خیلی چیزها باید ساری و جاری باشد.

2. گوشزد کردن اهمّیت مسئله

شوخی و خنده جزئی از زندگی ماست؛ حتّی در مسائل دینی نیز بعضی مواقع شوخی می‌کنیم؛ امّا در بعضی چیزها به هیچ وجه نباید شوخی وارد شود؛ از جمله قرآن و قیامت. نام قیامت که بیاید، باید اشک جاری شود.

اگر بخواهیم نسلِ منتظر بار بیاوریم، با بعضی چیزها نباید شوخی کنیم. با نام امام زمان(عج) نمی‌توان شوخی کرد.

اگر بخواهیم نسلِ منتظر تربیت کنیم، باید با شنیدن نام ولیّ عصر(عج) حالمان دگرگون و چهره‌مان متغیر شود. این تغییر چهره تأثیر خودش را می‌گذارد. اگر بچه‌ای گوشة چشمِ تر ما را ببیند، از هزاران آموزش مستقیم بهتر است. آن بچّه می‌بیند و در اعماق وجودش اثر می‌گذارد. نشان دهیم که ما دربارة یک انسان مهم و بزرگ حرف می‌زنیم که سر سوزنی سهل‌انگاری در او وارد نمی‌شود. نام امام زمان(عج) که می‌آید، برمی‌خیزیم و دست روی سر می‌گذاریم. این کاری بوده که امام رضا(ع) قبل از ولادت امام زمان(عج) انجام می‌داده‌اند. این تکریم‌ها در عمل باید نشان داده شود. مهم‌ترین اصل در تربیت نسلِ منتظر این است که نشان دهیم سخن از شخص بسیار مهمّی است.

3. انتقال معارف مهدوی

یکی از مواردی که باید به کودکانمان بیاموزیم، احادیثی است که در مورد حضرت می‌باشند. انتقال اینها به کودکان بسیار کارساز است. لازم است این احادیث برای بچّه‌ها توضیح دهیم. برخی را به صورت گزیده انتخاب کنیم تا بچّه‌ها تکرار و حفظ کنند. اینها نگهدارندة آنهاست.

4. بسیار یاد کردن امام زمان(عج)

ذکر امام و نام امام باید در زندگی ما فراوان باشد. یکی از روش‌هایی که بسیار مؤثّر است، ختم یک حزب، جزء یا سوره‌ای از قرآن و هدیة آن به امام زمان(عج) است. این نعمت بزرگی است که شامل حال آنان می‌شود.

5. ایجاد شرایط خاص

نکتة دیگر اینکه این چراغانی‌ها، روی کودکان تأثیر بسیار سازنده‌ای دارد. شیرینی دادن، عیدی دادن و... . متأسّفانه کم می‌بینیم که روز ولادت حضرت مهدی(عج) به کسی عیدی بدهند. این کارها در ذهن بچّه‌های کوچک تأثیر می‌گذارد و با دوام است. باید در این روزها شرایط خاص برای کودکان فراهم کرد؛ مثلاً اگر به غذایی علاقه‌مندند، آن شب، آن غذا را درست کنیم. لباس نو پوشیدن هم خاطرة خاصّی دارد.

پی‌نوشت‌ها: