قلب‌های ترسان

مريم پاك آئین

خوف، یعنی «از نشانه‏ای پیدا یا ناپیدا، منتظر چیزی مکروه و ناپسند شدن». خوف حالتی است که هم برای مؤمنان و هم برای غیرمؤمنان ایجاد می‌شود؛ ولی در هر کدام از موارد، علّت و نشانه‌های آن متفاوت است. خوف و وَجِل که از حالات قلب مؤمن است، در قران کریم از عوامل ازدیاد ایمان معرفی شده است.

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ إِذا ذُکرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِیتْ عَلَیهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إیماناً وَ عَلی‏ رَبِّهِمْ یتَوَکلُونَ‏؛1

حقیقتاً مؤمنان کسانی هستند که هنگامی که خداوند یاد می‌شود، قلب‌هایشان ترسان می‌گردد و هنگامی که برای آنکه آیه‌ای تلاوت می‌شود، ایمانشان افزون می‌گردد و [همانانند] که بر پروردگارشان توکّل می‌کنند.»

و همچنین در این آیه نیز حالت خوف در قلب برای مؤمنین ذکر شده است:

«الَّذینَ إِذا ذُکرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابِرینَ عَلی‏ ما أَصابَهُمْ وَ الْمُقیمِی الصَّلاةِ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُون‏؛2

کسانی که هنگامی که یاد خدا می‌کنند، دل‌هایشان ترسان می‌شود و در برابر پیشامدها صبر پیشه می‌کنند و نماز برپامی‌دارند و از آنچه که خداوند روزی‌شان ساخته، انفاق می‌کنند.»

امام کاظم(ع) در ضمن روایتی بلند خطاب به هشام، خردمندی را عامل خداترسی و ایمان کامل (ایمان تجلّی‌یافته در قلب و اعضا) را عامل خردمندی معرفی کردند.3

امام صادق(ع) صفت «خوف و وجل» را با حرف حصر «انّما» تنها برای مؤمنان معرفی می‌فرمایند و با استناد به آیة پیش گفته، دربارة نحوة افزایش ایمان با خوف از خداوند عظیم بیان می‌کنند.

بیان این نکته ضروری است که در حالت وجل، قلب، به خاطر قرار گرفتن در برابر خداوند قادر متعال، از کم کاری‌ها و نافرمانی‌هایشان می‌ترسند؛ چنانچه خداوند در قرآن می‌فرماید:

«وَ الَّذینَ یؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ‏؛4

و كسانی كه آنچه را دادند [در راه خدا] می‏دهند؛ در حالی كه دل‌هایشان ترسان است.»

امام صادق(ع) علّت وجل قلب را این‌گونه شرح می‌دهند:

«از دلسوزی و امیدواری‌شان می‏ترسند كه چنانچه فرمان خدا را نبرند، اعمال و كارهایشان بر آنها برگردد و خدا بر هر كاری توانمند است و امیدوارند كه خداوند اعمال ایشان را قبول نماید.»5

و همچنین در روایت دیگری، کم‌کاری در برابر فرامین ولیّ‌الله را عامل خوف مؤمنان ذکر می‌کنند و آن را علّت هراس از خداوند می‌دانند. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«می‏دانی كه چیست آنچه ایشان آورده‏اند؟ به خدا سوگند! كه ایشان، طاعت را با محبّت و ولایت [اهل بیت(ع)] آورده‏اند و ایشان، در باب آن با وجود آن ترسانند و ترس ایشان ترسی نیست كه به جهت شک باشد؛ ولیكن ایشان ترسیدند از آنكه در محبّت و ولایت یا طاعت ما مقصّر باشند و در باب آن كوتاهی كرده باشند.»6

پی‌نوشت‌ها: