اتان کلبرگ،صهیونیست ضدّ تشیّع

حمید محمّدی صبور

صهیونیستی که همه چیز را دربارة تاریخ و اعتقادات شیعه می‌داند

بسیاری از دانشمندان و پژوهشگران دین در غرب همواره در تلاش برای پژوهش‌های عمیق و گسترده در دل ادیان مختلف بوده‌اند. از دیرباز تلاش‌هایی از سوی غربی‌ها برای شناخت شرق صورت گرفته است. برخی آثار ادبی و تاریخی پدید آمده در «یونان» و «روم» را می‌توان نمونه‌هایی از مطالعات شرقی نخستین شمرد؛ با این‌همه ظهور اسلام، فصلی نو در روابط شرق و غرب گشود.

با وجود به رسمیت شناخته شدن دین مسیحیّت از سوی قرآن و برخوردهای مسالمت‌آمیز پیامبر(ص) با مسیحیان و دولت‌های مسیحی، آنان موضعی خصمانه در برابر اسلام و مسلمانان اتّخاذ کردند و تحت تأثیر این موضع، آثاری - ولو اندک - دربارة پیامبر(ص)، «قرآن» و مسلمانان پدید آوردند. این رویّة خصمانه پس از جنگ‌های صلیبی، شدّت بیشتری پیدا کرد. بنابراین شاید پر بی‌راه نباشد، اگر بگوییم «مطالعات اسلامی در غرب» تکویناً ضدّ اسلامی بوده و خاستگاهی اسلام‌ستیزانه داشته است. مطالعات اسلامی در غرب عمدتاً از سه جریان و پدیده متأثّر بوده است:

1. تحوّلات فرهنگی و سیاسی در غرب؛

2. تحوّلات سیاسی و فرهنگی در شرق؛

3. روابط شرق و غرب.

با توجّه به این نکته و نظر به اهمّیت دادن محقّقان حوزة شرق‌شناسی به هریک از این سه جریان، دیدگاه‌های مختلفی در باب مراحل مطالعات اسلامی در غرب ارائه شده که از میان آن دیدگاه‌ها، آنچه مناسب‌تر به نظر می‌رسد، تقسیم آن به شش مرحله به شرح زیر است:

1. مرحلة دفاع (از ظهور اسلام تا قرن 14م.)؛

2. مرحلة تبشیر (قرن 15-16م.)؛

3. مرحلة استعمار (قرن 17-18م.)؛

4. مرحلة تحقیق علمی (قرن 19-20م.)؛

5. مرحلة فرا استعمار (بعد از واقعة 11 سپتامبر)؛

6. مرحلة نوین شیعه‌ستیزی (بعد از شکست رژیم صهیونیستی در نبرد 33 روزه).

پس از واقعة 11 سپتامبر، بسیاری از معادله‌های سیاسی و فرهنگی جهان تغییر نمود. در پی این تغییر، مطالعات اسلامی، ویژگی‌های جدیدی یافته است که می‌توان آن را در بحثی جداگانه مورد بررسی قرار داد. در واقع غرب به رهبری آمریکا، با استفاده از قدرت رسانه‌ای و با مقاصد سلطه‌جویانة خویش، ادبیات تازه‌ای را در حیطة مطالعات اسلامی وارد نموده است (با تأکید بر بزرگنمایی ابعاد ستیزه‌جویانة اسلام و با استفاده از واژه‌هایی، چون تروریسم و بنیادگرایی). بنابراین می‌توان آنچه را که در مُهر و موم‌های اخیر از اسلام‌شناسی در غرب برداشت می‌شود، نوعی بازگشت به مرحلة استعمار تلقّی کرد.

بدیهی است که پس از انقلاب اسلامی در «ایران» و ظهور دیگر جنبش‌های شیعی در جهان، توجّه غرب به مطالعات شیعی بیش از پیش جلب شده است؛ امّا مسئلة مهم این است که ما به عنوان کانون توجّه این مطالعات، تا چه حد از مطالعات غربیان دربارة تشیّع و شیعه‌شناسی آگاهیم؟ چه افراد، مراکز و مؤسّساتی، شیعه‌پژوهی را وجهة همّت خویش قرار داده‌اند؟ آیا این کارها از اصالت کافی علمی برخوردار است؟

تحصیلات اتان کلبرگ

اتان کلبرگ، شیعه‌شناس رژیم صهیونیستی است که در سال 1943م. در «تل‌آویو» به دنیا آمده است. وی در کودکی به موسیقی و پیانو علاقه داشته و به همین منظور به مدرسة فنون و موسیقی «نیویورک» می‌­رود. او در دورة متوسطه است که در کنار زبان عبری، به مطالعة زبان‌های عربی و انگلیسی علاقه‌مند می‌شود. کلبرگ پس از اتمام خدمت سربازی وارد دانشگاه عبری «اورشلیم» شده و در سال‌های 1966 و 1968م. به ترتیب مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد را با رتبة عالی پشت سر می‌گذارد.

وی در ادامه به «دانشگاه آکسفورد» می‌رود و در 1971م. درجة دکتری را از این دانشگاه کسب می‌کند. موضوع رسالة دکترای اتان کلبرگ «جایگاه صحابه نزد شیعیان دوازده امامی» بود که آن را با راهنمایی ساموئل استرن و ریچارد والزر نگاشته و دفاع می‌کند. پس از آن، از سال 1972م. به عنوان مدرّس در گروه مطالعات زبان عربی دانشگاه عبری اورشلیم مشغول به کار می‌شود. او در سال 1991م. به رتبة استاد تمامی ارتقا می‌یابد و در سال 2006م. بازنشسته می‌شود.

حوزه‌های مطالعاتی و آموزشی

زمینه‌های مطالعاتی و تخصّص اتان کلبرگ، شامل تفسیر قرآن، متون عرفانی، ادبیات شیعی قدیم، شهادت در اسلام قرون وسطی و بررسی نسخ خطّی عربی بود. در این مدّت و مابین سال‌های 1987 تا 1989م. ریاست «مرکز مطالعات آسیایی - آفریقایی مکس شلوسینگر»1 را بر عهده داشته است. وی همچنین در دانشگاه‌های «ییل»، «پریسنتون» و «مؤسّسة مطالعات پیشرفتة دانشگاه عبری اورشلیم» به عنوان استاد مهمان تدریس داشته است. او در سال 1993م. به عضویت «آکادمی ملّی علوم رژیم صهیونیستی» درآمد و از سال 2001 تا 2007م. به نمایندگی از این آکادمی در کمیتة دائمی علوم انسانی بنیاد علمی اروپا حضور داشت.

اتان کلبرگ علاوه بر آن، تاکنون در مراکز علمی مختلفی، از جمله «انجمن مطالعات پیشرفتة دانشگاه پرینستون»، «کمیتة مطالعة عربی آموزش و پرورش رژیم صهیونیستی» و «کمیتة آموزشی مؤسّسة بنزوی» عضویت داشته و چند نوبت به عنوان استاد نمونة دانشگاه خود انتخاب شده است. وی همچنین در سال 2008م. به پاس دستاوردهای علمی چندین ساله، برندة «جایزة روچیلد» شد.

آثار و تألیفات

اتان کلبرگ تحقیقات و مقالات زیادی دربارة تاریخ فکری و عقیدتی فرق اسلامی انجام داده و از مقطعی به بعد، بر مذهب شیعه متمرکز شده و آثار قابل توجّهی را می‌نویسد. آثار و نوشته‌های او در ابتدا بیشتر دربارة عرفان و تصوّف اسلامی بود و کم کم به سوی تاریخ و عقاید تشیّع، به خصوص در قرون وسطی سوق پیدا کرد. مشهورترین پژوهش شیعی او «کتابخانة ابن طاووس و احوال و آثار او»2 نام دارد که به فارسی نیز ترجمه شده است.3 از جمله مقالات او «بررسی مقولة شهادت در تشیّع» است که در آن به بررسی مفهوم شهادت، اجر اُخروی شهید و درجات آن و نیز تفاوت میان شهادت و کشته شدن انتحاری پرداخته است. برخی دیگر از عناوین مقالات او عبارتند از:

«تفسیر اصطلاح رافضی» که برای وهن شیعیان به کار می‌رود، «تقیّه و حفظ جان مؤمنان و دلایل رد و تأیید آن»، «تعریف و تفسیر اصطلاح محدَّث و نسبت آن با ائمّة شیعه»، «رجعت و حکمرانی صالحان بر زمین در زمان قیام مهدی»، «تولّی و تبّری به عنوان یکی از ارکان فروع دین»، «بررسی لغت ابوتراب، کنیة امام اوّل شیعیان و دیدگاه اهل سنّت نسبت به آن»، «ریشه‌یابی تاریخی امامت و ائمّة دوازده‌گانه»، «مفهوم جهاد در فقه شیعه و تفاوت آن با فقه اهل سنّت»، «نظرات فقهی مختلف شیعه پیرامون فرزند حاصل از روابط نامشروع»، «جایگاه سایر فرق اسلامی از دیدگاه شیعه» و... .

اتان کلبرگ زندگی‌نامة بیش از 30 تن از علمای شیعه را به رشتة تحریر درآورده که بسیاری از آنها در «دائرةالمعارف اسلامی» (نسخة دوم: EI2) و «دانش‌نامة ایران» آمده است. همچنین دو مقاله را به تفسیر و قرائت قرآن از نظر شیعی و با توجّه به کتاب «کتاب القراءات» احمد بن محمّد سیّاری و یک مقاله به چگونگی مرگ پیامبر خدا(ص) از دیگاه محقّقان غربی اختصاص داده است.

برخی از آثار کلبرگ به عربی، فارسی و ترکی ترجمه شده است.

مطالعات اسلام‏شناسی و ایران‌شناسی در دانشگاه‌های اسرائیل، یکی از پردامنه‌ترین و گسترده‌ترین اَشکال این مطالعات در میان نمونه‌های مشابه در سایر دانشگاه‌های کشورهای غربی است. بسیاری از مقالات دائرةالمعارف اسلام و ایرانیکا توسط محقّقان دانشگاه‌های اسرائیل نگاشته شده و تحقیقات متعدّدی در حوزة شیعه، روحانیت و مرجعیت در دانشگاه‌های اسرائیل صورت گرفته است. مطالعات اسلام‌شناسی دانشگاه‌های اسرائیل، در شاخه‌ها و حوزه‌های مختلف، نظیر مطالعات اسلامی و خاورمیانه، زبان و ادبیات عربی، مطالعات هندی، ایرانی و ارمنی، مطالعات آفریقایی و مطالعات خاور دور صورت می‌گیرد.

تشیّع و ایران از جمله موضوعات اصلی پژوهش‌های این مؤسّسات است که با توجّه به تعارض شدید میان ایران و اسرائیل، این پژوهش‌ها از وزن قابل توجّهی برخوردارند. گرچه شاخة مجزّایی، با عنوان مرجعیت‌پژوهی در مؤسّسات اسلام‌شناسی اسرائیل وجود ندارد؛ امّا موضوع بسیاری از پژوهش‌های این مؤسّسات در بخش ایران و تشیّع، روحانیت و مرجعیت می‌باشد.

در حوزة تاریخ تشیّع، اتان کلبرگ نخستین محقّقی است که تنها به این موضوع پرداخته و به تربیت شاگردانی همّت گمارده است و در یک جمله او شیعه‌پژوهی است که اطّلاعات فوق‌العاده و دقیقی دربارة تاریخ و اعتقادات شیعه دارد.

پی‌نوشت‌ها:

منابع: