حدیث آرزومندی

سردبیر

سحر با باد می‌‌گفتم حدیث آرزومندی

خطاب آمد که واصل شو به الطاف خداوندی

در قرب الی الله بر سفینة نجات

هم ولایتی‌های عزیز و مهربانم! سلام علیکم و رحمةالله و برکاته!

پیش از هر سخن، حلول سال نو، شکفتن شکوفة بهاری بر شاخسار طبیعت را به شما تبریک می‌گویم. سالی که با هفتمین روز از ماه شعبان شروع شد و در هفدهمین روز از شعبان‌المعظّم به پایان می‌رسد. گویی دو ماه مبارک و پرمیمنت، سال جدید را در خود گرفته‌اند. این طرفه‌ای است نادر؛ سالی که غرقة ماه می‌شود؛ غرقة ماه حضرت رحمة‌للعالمین، محمّد مصطفی(ص) که هر زمان به هلال شعبان می‌نگریست، اعلام می‌داشت که شعبان ماه من است.

چشم بگشا که جلوة دلدار

به تجلّی است از در و دیوار

این تماشا چو بنگری گویی

لیس فی الدّار غیره دیّار

بدین سبب، سال 1400 را که چهارده نور عصمت از خاندان رحمت را در خود دارد، سال ولایت و امامت می‌شناسم. شاید که در اثر غیبی و اشارت حضرت «محوّل الحول الاحوال» و جناب عالی «مقلّب القلوب و الابصار» حال ما نیز به احسن الحال مبدّل گردد و قدری بیابیم شایستة آستان حضرت «ربیع‌الانام و نضرة الايّام» و دانای این راز شویم که اشارت کریمة «اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها»1 متوجّه بهار آفریده‌ها و خرّمی‌بخش روزگاران، حضرت رحمة‌للعالمین، امام مهدی (ارواحنا لتراب مقدمه الفداء) است.

یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ یَا مُدَبِّرَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ یَا مُحَوِّلَ الْحَوْلِ وَ الْأَحْوَالِ حَوِّلْ حَالَنَا إِلَی أَحْسَنِ الْحَالِ، بحقّ الصّمد!

زیبد که ز درگاهت نومید نگردد باز

آن کس که به امیدی بر خاک درت افتد

آمین!

امّا بعد!

از راز گره خوردن دل برخی از مؤمنان به زلف امام المتّقین علی(ع)، برخی دیگر به جعد مشکین امام کریم، حسن بن علی(ع) و برخی به چادر فاطمة زهرا(س)، کسی با خبر نیست؛ چنان‌که نام زیبای امام حسین(ع) قلب‌هایی را از جا می‌کند و

اسم با مسمّای مهدی فاطمه(عج) جماعتی را در پی خود می‌کشد.

طالع هر مؤمنی بر برج معصومی از خاندان رسول ختمی مرتبت(ص) مستقرّ و از آن برمی‌خورد و به اشارات و امدادش تا آستان قرب حضرت خداوندی برکشیده می‌شود و ضرورتاً هر محبّ و مشتاقی را بسته به درجه و مقام و قربش، مبتلای به کرب و بلای آن امام معصوم می‌سازند تا در شراکت با آنچه بر حضرت محبوب گذشته، از او و برای او شود.

تا محبّ، مراتبی از اتّحاد و یگانگی وصفی (و نه شعاری و ظاهری) با حضرت معشوق و محبوب را به تجربه ننشیند، مجال هم‌سویی و همراهی با ایشان را نمی‌یابد.

شرکت در کرب و بلای امام حسین(ع) را شهادت در طریقت ایشان و اتّفاق و ولایت‌ورزی با مولا علی(ع) را در کرب و بلای عزلت، خانه‌نشینی و مظلومیت تمام در عین حقّانیت و قدرت قرار داده‌اند؛ چنان‌که هم‌سویی با خونخواه اباعبدالله(ع)، یعنی امام مهدی(عج) را در شراکت در طرید و شرید و فرید و غربت ایشان نهاده‌اند؛ در عصر برهوت معرفت.

گویی آن حکیم متعال علی الاطلاق، به محبّان راستین هر امام، جرعه‌ای از شرابی می‌نوشاند که به تمامی، آن امام، لا جرعه سرکشیده است؛ مگر نفرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَة»؟!

زیر شمشیر غمش رقص‌کنان باید رفت

هر که شد کشتة او نیک‌سرانجام افتاد

هیچ به عبارت «دَخَل» در حدیث رسول مکرّم اسلام(ص) که فرمود:

«وَلَایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی»2 دقّت کرده‌اید؟

فرمود: «ولایت علیّ بن ابی طالب(ع) دژ محکم من است. پس هر کس داخل قلعة من شود، از عذاب و دوزخ محفوظ خواهد بود.»

این فرمودة حدیثی قدسی است؛ این خداوند متعال است که ولایت مولا را حصن حصینی ایمنی‌بخش از عذاب و آتش خود می‌شناسد.

عذاب و آتش، عین محرومیت از رحمت است. نوعی خاص از استعداد لعنت که مخصوص کافران و منافقان است؛ البتّه هم در دنیا و هم در آخرت؛ چنان‌که در آیت کریمه از آیت‌الکرسی فرموده است:

«... وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ؛3

و[لی‌] كسانی كه كفر ورزيده‌اند، سرورانشان [همان عصيانگران=] طاغوتند كه آنان را از روشنايی به سوی تاريكي‌ها به در می‌برند.»

به صراحت، ولایت الله، همان ولایت امام علی(ع) اعلام شده است.

آن روز که امام رضا(ع) در سفر به «مرو»، در «نیشابور»، در پاسخ به درخواست مردم، لب به سخن گشود و حدیث «سلسلة الذّهب» را فرمود:

«کلمة لا إلهَ إلَّا اللهُ حِصنی، فَمَن دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِن عَذابی... بِشُروطِها، و أنَا مِن شُروطِها؛4

کلمة «لا إِلهَ إِلَّا اللَهُ» دژ و حصار من است. پس هر کس داخل دژ و حصار من شود، از عذاب من ایمن خواهد بود... با شروط آن و من، خود یکی از آن شروط هستم.»

یک حصن بیشتر نیست؛ ایمنی‌بخش از عذاب و آتش! حصن کلمة طیّبة لا اله الّا الله، مستتر در کلمة ولایت است که به شرط دخول در آن، برای اهل ولایت، مصونیت اتّفاق می‌افتد. همة سخن به کلمة «دَخَلَ» ختم می‌شود؛

نه لفظی عاری از معناست و نه لافی آکنده از ادّعا!

دخول، عین قربت، یگانگی و توحید با حضرت محبوب است؛ در جمیع صفات کمالی.

در احوال مجنون و رفتن به در خانة لیلی، جناب مولانا در دفتر اوّل، ابیات زیبایی

دارد:

آن یکی آمد در یاری بزد

گفت یارش کیستی ای معتمد

گفت من، گفتش برو هنگام نیست

بر چنین خوانی مقام خام نیست

خام را جز آتش هجر و فراق

کی پزد کی وا رهاند از نفاق

رفت آن مسکین و سالی در سفر

در فراق دوست سوزید از شرر

پخته گشت آن سوخته پس باز گشت

باز گرد خانة همباز گشت

حلقه زد بر در بصد ترس و ادب

تا بنجهد بی‌ادب لفظی ز لب

بانگ زد یارش که بر در کیست آن

گفت بر در هم توی ای دلستان

گفت اکنون چون منی ای من درآ

نیست گنجایی دو من را در سرا

نیست سوزن را سر رشتة دوتا

چونک یکتایی درین سوزن درآ...

گفت یارش کاندر آ ای جمله من

نی مخالف چون گل و خار چمن...

آن مدّعی محبّت و عشق، بر در خانة معشوق آمد و حلقه بر در زد. حضرت محبوب از درون خانه پرسید: کیستی؟ گفت: منم. معشوق گفت: بازگرد! هنوز وقت دخول تو به این خانه و حصن نیست. هنوز از من دم می‌زنی و در دوئیت تمام لاف عاشقی می‌زنی.

بیچاره بازگشت و به سالی در فراق، سوخت تا ناخالصی‌هایش از میان رفت و دیگر‌بار بازگشت. با صد احتیاط و ترس و ادب بر در زد. محبوبش دیگربار پرسید: بر پشت در کیست؟ گفت: آن کس که اکنون پشت در ایستاده نیز تو هستی. محبوب گفت: اکنون، تو، «من» هستی. درون خانه آی!

شرط دخول در حصن محبوب عالی‌مقام، تهی شدن از خود و پر شدن از اوست؛ نوعی یکی شدن و عینیت‌یافتن با محبوب. از او شدن، با او شدن، چون او شدن.

به غلط، توحید را در به زبان آوردن کلمة طیّبه و شهادتین معنی کرده‌ایم.

ای خوشا در آتش عشقی نهانی سوختن

وز فروغ مهر پاکی آسمانی سوختن

ای خوشا مینای دل بر بادة شوق وصال

در فراق ساقی و ساغر نهانی سوختن

حکایت «دَخَل»، حکایت «قَربَ» است.

هیج به کورة آهنگران و آتش گداخته و آهنی که به درون کوره فرو می‌‌رود، نگریسته‌ای؟

آهن سرد و سیاه، در هم‌جواری با آتش، آن‌قدر می‌ماند که همة سردی و سیاهی را از دست داده، گرم و داغ و سوزنده و سرانجام آتشین می‌شود. همچون آتش و عین آتش می‌شود. همة خواصّ آتش را در هم‌جواری از آن خود می‌کند. دیگر از آهن اثری نمی‌ماند. یکپارچه آتش می‌شود در جوار آتش.

گویی آهن، با زبان بی‌زبانی به آتش می‌گوید:

گفته بودی که دلم را کنی از عشق خراب

آن‌چنان کن که نماند دگر از وی اثری

ذات آدمی خراباتی است. تا خراب نشود، آباد نمی‌شود و عشق و محبّت، آتشی است که همة ناخالصی را پالوده و از آدمی جدا می‌سازد تا جملة وجودش حضرت محبوب شود و از او و برای او شود.

آهن سیاه و سرد تا آن زمان که بخواهد در صفت آهنی بماند، سرخ و سوزنده نمی‌شود.

در قرب آتش و دخول در کوره، می‌سوزد تا جمله، آتش شود.

نزد اهل معرفت، خرابات، شراب‌خانه است که با در هم ریختن و فروپاشی همة اعتبارات مجازی از اندام آدمی، او را در آبادی حقایق باطنی، به آبادانی می‌رساند.

خراباتی شدن از خود رهایی است

خودی کفر است ور خود پارسایی است

فرزند آدمی، در جوار هواجس و حوادث دنیا، غرقة امور اعتباری، از حقایق وجودی خویش چنان فاصله می‌گیرد که در وی هیچ نشانی از سوزندگی و گرمی و شوق نمی‌ماند. سرد و سیاه می‌شود؛ چون آهن.

دیدن روی تو را دیدة جان بین باید

وین کجا مرتبة چشم جهان‌بین من است

هیچ حدیث قرب نوافل شنیده‌ای؟!

حدیثی است قدسی که خداوند در معراج، خطاب به پیامبر اکرم(ص) فرمود:

«... هیچیک از بندگانم به من تقرّب نجوید با عملی که نزد من محبوب‌تر باشد از آنچه بر او واجب کرده‌ام و به درستی که به وسیلة نافله به من تقرّب می‌جوید تا آنجا که من دوستش می‌دارم و چون دوستش می‌دارم، آنگاه گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود و چشمش می‌شوم که با آن می‌بیند و زبانش می‌گردم که با آن سخن می‌گوید و دستش می‌شوم که با آن می‌گیرد. اگر بخواندم، اجابتش می‌کنم و اگر خواهشی از من کند، به او می‌دهم.»5

یعنی بنده را به جایی می‌رسانند که در هم‌جواری و قرب تمام به آتش محبّت و بندگی حضرت حق، کاری خدایی می‌کند؛ واجد مراتبی از ولایت حضرت حق می‌شود که در زمرة اولیاء، کاری کارستان می‌کند. به قول خواجة شیراز:

تا مرا عشق تو تعلیم سخن گفتن کرد

خلق را ورد زبان مدحت و تحسین من است

دولت فقر خدایا به من ارزانی دار

کاین کرامت سبب حشمت و تمکین من است

تقرّب به

از قرب که سخن می‌گویی، گفت‌وگو از «بُعد» را در خود مستقر دارد. تا بعدی و دوری و حرمانی نباشد، قُرب معنی پیدا نمی‌کند و تا قربی اتّفاق نیفتد، بزرگی بلاد و درد دوری درک نمی‌شود.

می‌فرمود:

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود

آدم آورد در این دیر خراب‌آبادم

طایر گلشن قدسم چه دهم شرح فراق

که در این دامگه حادثه چون افتادم

شجرة ممنوعه و شیطان، دامی بود تا آدمی در ابتلای عالم کون و فساد، در بازگشتی و رجعتی به اختیار، شایستگی قرب درگاه شاهانة حضرت ذوالجلال و الاکرام بیاید و خود را تا آستانة «قاب قوسین او اَدنی» برکشد و از یاد ببرد که او

را نه برای سایة طوبی و دل‌جویی حور و لب حوض، بلکه برای تقرّب در «بهشت حضور» و بارگاه حضرت رفیق اعلا آفریده‌اند. در این تجربه است که از سویدای دل خواهد سرود:

سایة طوبی و دل‌جویی حور و لب حوض

به هوای سر کوی تو برفت از یادم

آنکه با سر از «عرش الرّحمان» بر «فرش الشّیطان» فرو غلتیده، در حیرت و حرمان تمام، به کدام وسیله و با کدام دلیل راه، مجال صعود تا بیکران آستان قرب می‌یابد؟

چه‌ جان‌ها که در این راه پر مخافت فرسوده شد. سنگ سرد هزاران هزار گورستان، شاهد کرور کرور مردان و زنانی است که با حسرتی تمام، بی‌تجربة وصال محبوب ازلی، تن به مرگی ناگزیر سپردند.

جملگی، بی‌تجربة مقام ثمرگی از شاخة درخت زندگی سقوط کرده، کال و ناقص بر خاک ماندند و باد و باران، نامشان را از پهنة سنگ قبرهایشان زدود.

کار از تو می‌رود مدد ای دلیل راه

کانصاف می‌دهیم وز راه اوفتاده‌ایم

حدیث آرزومندی

کدامین از بلندا افتاده دست و پا شکسته‌ای را توان برکشیدن خود تا بلندای بام هست؟

کدامین ره گم‌کردة مبتلای برهوت را مجال ره یافتن به دیاری آباد و خانه‌ای امن هست؟

کدامین بیمار مبتلای صد بلا را امکان دست‌یازیدن به دامان طبیبی مسیحا دم و دارویی درمانگر می‌ماند؟

آن‌همه را در دل، آرزویی و در سر تمنّایی است و یادی از هنگامة سلامتی، اوقات سرخوشی و وصال محبوب در بوستانی و گلشنی و دیگر هیچ.

اگر پرده‌ها برافکنده شود و جان‌مایة حیات فرزندان آدمی نمودار گردد، از آنها جز عبارتی ساده، بیش‌ نمی‌ماند:

«حدیث آرزومندی»؛ کوتاه‌ترین تعریفی که از جان‌مایة آدمی می‌توان سراغ گرفت.

سحر با باد می‌گفتم حدیث آرزومندی

خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندی

دعای صبح و آه شب کلید گنج مقصود است بدین راه و روش می‌رو که با دلدار پیوندی

حدیث آرزومندی و شوق وصال، روح همة آمد و شدها، باطن همة هیجانات و خلجانات و سرانجام، جان‌مایة جمیع دولت‌‌ها و جولت‌هاست که آدمی، در طیّ مراتب و درک خود از حقیقت، این میل باطنی بر پهنة خاک را به منصة ظهور می‌رساند و ردّی و نشانی از میزان دریافت خود را از محبوب مستور و پرده‌نشین بر جای می‌گذارد.

از اینجاست که عرض می‌کنم، تاریخ رفته و تاریخ در حال گذار، حکایت دنباله‌دار آرزومندی و انتظار آدمی است برای بازگشت به نیستان وجود و به بهشت قرب حضرت لم یزلی.

بازم به سینه عشق و جنون جوش می‌زند

از خون گرم دل به درون جوش می‌زند

جانم به لب رسید و هنوز از خیال خام

در سینه آرزوی فزون جوش می‌زند

وسیله‌ای بجویید!

ره‌توشة آدمی در راه پر مخافت و بی‌پایان طلب و تمنّای بهشت حضور، قلبی آرزومند، جای‌گیر در سینة اوست و یاد و خاطره‌ای در سویدای وجودش از عهد الست و دیگر انگشت اشارتی نهفته در نامة حضرت دوست که نامه‌رسانانی صادق، فراروی آدمی قرار دادند تا شاید مددرسان طالبان و جویندگان باشد.

فرموده بود:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛6

ای ایمان‌آورندگان! پروای الهی پیشه کنید، وسیله‌ای برای نیل به آستان قرب بجویید، در راهش (برای رسیدن) جهاد کنید. باشد تا به فلاح و رستگاری رسید.»

نه هر طالب تواند اشک ریزد

نه هر عاشق تواند صبح خیزد

تو را آن به که چون مردان سرمست

شبی از خود به سوی حق گریزی

حقیقت تقوا، فرار به سوی آن مبدأ هستی و محبوب ازلی است؛ «فَفِرُّوا إِلَی اللهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ؛7 به سوی خداوندگار هستی فرار کنید که من از جانب او با بیانی روشن شما را بر حذر می‌دارم.»

برحذر می‌دارند از اینکه الهه‌ای و ایزدی را از میان بیشمار الهه‌های رهزن به جای او برگزیده و از رفتن و رسیدن بازمانید؛ چه آن کین‌جوی حسود، شیطان رجیم، در هر گام، صد دام فراروی فرزندان آدمی نهاده است:

«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ؛8

ای فرزندان آدم! مگر با شما عهد نکرده بودم که شیطان را مپرستید؛ زیرا وی دشمن آشکار شماست!»

انصاف دهید! با کدامین پا و کدامین نشان، سراغ سیمرغ قاف‌نشین می‌توان رفت که چون عروسان نشسته بر حجله، رخ جز بر محرمان آستانش نمی‌نماید؟

سرو من این‌قدر سرکشی و ناز چرا؟

گر به دلجویی ارباب نیاز آمده‌ای

چه غم از عجز و نیاز منت ای سرو روان

که ز سر تا به قدم عشوه و ناز آمده‌ای

نرسد آفت گلچین به تو ای گلبن ناز

که ز خوبی همه برگ و همه ساز آمده‌ای9

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ؛10

ای مردم! جملة شما فقرا و نیازمند خداوندید و او بی‌نیاز و ستوده است.»

با آن‌همه استغنا، حضرت محبوب لم‌یزلی از روی لطف، خطاب به فقیران درگاهش فرمود:

«وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ» برای نایل آمدن به درگاه من که بر اریکة استغنا و نیاز تکیه زده‌ام، وسیله‌ای بجویید تا رهنمای شما باشد، برای رسیدن تا قلّة وصال؛ چه شما را که در بند تعیّن عالم خاکی گرفتار آمده‌اید، شایستگی بار یافتن بی‌واسطه و شفیع نیست.

میان عاشق و معشوق فرق بسیار است

چو یار ناز نماید شما نیاز کنید

محبوب، همه استغنا و بی‌نیازی است و محبّ، همه نیاز و نقص. بی‌سبب نیست که اهل معنا، هماره و هماره روی نیاز به درگاه نیاز آورده و با هزاران زبان، به

حمد و ثنایش مشغول می‌آیند تا شاید، دستی آسمانی، آن افتادگان در چاه نیاز را تا آستان آن بي‌نیاز برکشد.

کنون که صاحب مژگان شوخ و چشم سیاهی

نگاه دار دلی را که برده‌ای به نگاهی

مقیم کوی تو تشویش صبح و شام ندارد

که در بهشت نه سالی معیّن است و نه ماهی

مده به دست سپاه فراق ملک دلم را

به شکر آنکه در اقلیم حسن بر همه شاهی

چگونه بر سر آتش سپندوار نسوزم

که شوق خال تو دارد مرا به حال تباهی11

جملة ساکنان عالم امکان طالب وسیله‌اند!

پروردگار بی‌چون، در منتها الیه استغنا و جملة ساکنان عالم امکان در منتها الیه نیاز نشسته‌اند. دیوار بلند و برکشیده‌شدة افتقار ذاتی، همة مجال را از آفریده‌ها باز می‌ستاند تا هیچگاه مجال وصول به آستان آن مستغنی به‌ذات نیابند و اگر نسیم لطف و رحمت، وزیدن نمی‌گرفت و در میانة این دو، واسطه‌ای برای دستگیری، آغوش بر فقیران نمی‌گشود، تا ابدالاباد مجال دیدار و وصل برای دیّارالبشری فراهم نمی‌آمد.

حضرت زهرای مرضیه(س) فرمودند:

«تمام آنچه در آسمان و زمین است، برای تقرّب به خداوند در پی وسیله‌اند و ما وسیله و واسطة خداوند در میان خلق اوییم.»12

امام صادق(ع) فرمودند:

«ما (اهل بیت) همان ریسمان الهی هستیم که خداوند تبارک و تعالی فرموده: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا»13و14

جان جهان! دوش کجا بوده‌ای؟

مقام وسیله و واسطة فیض انسان کامل، وسعتی از فرش تا عرش دارد. ساحت قدسی حضرت خداوندی، پیراسته است از آنچه که متعلّق عالم امکان است و ضروری سیر و سفر آدمی در این عالم.

بدین سبب، عدم سنخیّت میان ذات حضرت باری که به اصطلاح اهل حکمت واجب‌الوجود است و انسان که مستقر در میان عالم امکان و مقتضیات آن است، مانع از برقراری رابطة مستقیم بین خالق و مخلوق است؛ الّا به واسطه؛ چنان‌که جسم آدمی به واسطة نفس با روح مجرّد در آمیخته و به نوعی هم‌زیستی رسیده‌اند.

عالم انسانی، نمونة کوچک عالم کبیر است. از این‌رو، بین دو عالم صغیر و کبیر، نوعی مشابهت وجود دارد.

انسان کامل، به عبارتی حضرات اهل بیت(ع) جامع جمیع عوالم و چون نفس جزئی، در حیثیّت نفس و روح کلّی، سبب ارتباط و اتّصال ساکنان عالم ملکی مادّی با عالم مجرّدات محضند.

«وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ؛15

و این (قرآن) در لوح محفوظ نزد ما والا و استوار است.»

و:

«وَ کُلَّ شَیْء اَحْصَیْناهُ فِی اِمام مُبِین؛16

و همه چیز را در کتاب مبین احصا کرده‌ایم.»

جان جهان

مقام وسیله بودن و واسطگی فیض برای حضرات اهل بیت(ع) که ملقّب به انسان کاملند، وسعتی از فرش تا عرش حضرت رحمان دارد.

خداوند رحمان، پیراسته از جملة اوصاف متعلّق به موجودات ساکن عالم امکانند و لاجرم، میان حضرتش و انسان فقیر بالذّات و محدود و محصور در صفات عالم ملکی سنخیّتی نیست تا مجال ربط مستقیم میان ایشان فراهم آید؛ الّا به واسطة موجودی دیگر که جامع جمیع عوالم است.

در مثل، نفس را می‌مانند که واسطة نسبت و هم‌زیستی میان کالبد جسمانی انسان است و روح مجرّد نهفته در سینه‌اش. وحدت روح مجرّد و جسم مادّی به واسطة نفس اتّفاق می‌افتد.

نفس جزئی، به منزلة آینه‌ای دو رو، رویی به جهان غیب و عالم مجرّدات دارد و رویی به جهان شهادت.

انسان کامل نیز به مثابه نفس کلّی، رویی به حقیقت متعالی و ساحت قدس الهی دارد و رویی به عالم امکان. از این‌رو واسطة فیض، سبب بقا و دوام و اتّصال عالم امکان است.

انسان کامل، حلقة واسط خلق و خالق، وسیلة تقرّب ایشان است به ساحت قدس الهی و واجد القابی، چون قطب عالم، جام جهان‌نما، خلیفةالله، صاحب زمان و مهدی؛ آنکه مظهر تامّ و اتمّ اسمای حسنای الهی و آئینة تمام‌نمای خداوند است. بدین سبب آنان، «السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ، أُولئِک الْمُقَرَّبُونَ»17 اند و بین آنان و خداوند، واسطه‌ای متصوّر نیست. چنانچه در سفر معراج، پیامبر مکرّم اسلام(ص) بدان پایه پیش رفت که درباره‌اش فرمودند:

«ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی؛18

سپس نزديك آمد و نزديك‌تر شد تا [فاصله‏اش] به قدر [طول] دو [انتهای] كمان يا نزديكتر شد.»

از اینجا و به واسطة این مقام، فرمان آمد که:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛19

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خداوند را، رسول او را و پیشوایان [معصوم] خود را.»

و فرمود:

«مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللهَ؛20

کسی که رسول خدا را اطاعت کند، به حقیقت خداوند را اطاعت کرده است.»

حضرت ربّ‌العالمین امر و نهی رسول و اولو‌الامر را در طول امر و نهی خویش خوانده و با حذف هرگونه واسطه و اضافه، فرمان اطاعت بی‌چون از ایشان صادر کرده؛ مبادا که خلق عالم از لطف و رحمت و از قرب الی الله بی‌نصیب شوند.

همة ماجرای رفته بر فرزندان آدمی و همة آنچه می‌رود، به مسئلة «قرب» معطوف است و همة اوامر و نواهی، تشویق‌کننده و بازدارنده و همة احکام تنظیم‌کنندة مناسبات و معاملات فردی و جمعی خلق روزگار؛ وگرنه آن قادر علی الاطلاق، عالم علی الاطلاق و مستغنی علی الاطلاق نیز هست.

جعل واسطة فیض و وسیلة تقرّب، نه به دلیل ضعف و نقصان در قدیر و قادر علی الاطلاق، بلکه به دلیل متعذّر بودن و ضعف وجودی ساکنان عالم امکان استٰ برای نسبت یافتن بی‌واسطه با حضرت باری تعالی؛ چنان‌که در مثل، آدمی بی‌واسطة اسباب، قادر به دیدار مستقیم خورشید نیست.

«خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً؛21

انسان ضعیف آفریده شده است.»

«مَوْلایَ يا مَوْلایَ اَنْتَ الْخالِقُ وَاَ نَا الْمَخْلُوقُ وَهَلْ يَرْحَمُ الْمَخْلُوقَ اِلا الْخالِقُ

مَوْلایَ يا مَوْلایَ اَنْتَ الْعَظيمُ وَاَ نَا الْحَقيرُ وَهَلْ يَرْحَمُ الْحَقيرَ اِلا الْعَظيمُ،

مَوْلایَ يا مَوْلایَ اَنْتَ الْقَوِیُّ وَاَ نَا الضَّعيفُ وَهَلْ يَرْحَمُ الضَّعيفَ اِلا الْقَوِیُّ،

مَوْلایَ يا مَوْلایَ اَنْتَ الْغَنِیُّ وَاَ نَا الْفَقيرُ وَهَلْ يَرْحَمُ الْفَقيرَ اِلا الْغَنِیُّ...

مَوْلایَ يا مَوْلایَ اِرْحَمْنی بِرَحْمَتِكَ وَارْضَ عَنّی بِجُودِكَ وَكَرَمِكَ وَفَضْلِكَ يا ذَاالْجُودِ وَالاِْحْسانِ وَالطَّوْلِ وَالاْمْتِنانِ ِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ»22

تقرّب از مسیر اباعبدالله الحسین(ع)

پیش‌تر در کتاب «کرب و بلای امام زمان(عج) و مرابطة مؤمنانة منتظران» این اشارت را داشتم که هر امامی، کرب و بلایی دارد.

کرب و بلای امام حسین(ع) در «دشت نینوا» و «صحرای کربلاي» حادث شد؛ هم‌آنجا که امام در ابتلایی سخت و سهمگین، جملة فرزندان و خاندان و وابستگان را در مصافی نابرابر در پیشگاه خداوند به قربانگاه برد تا عالی‌ترین جلوة عبودیّت را به نمایش گذارده و در مقام قرب الی الله، واجد سفینة نجات و چراغ هدایت شود.

ابتلای هر معصوم(ع) نردبان ارتقای ایشان به مراتب عالی و قرب الی الله بود تا نوبت به حضرت سیّدالشّهداء(ع) رسید؛ در سخت‌ترین ابتلا در ظهر عاشورا و سال 61 هجری. لذا امام بر آستانة عرش، مصداق تامّ و اتمّ رحمت واسطه، واجد سریع‌ترین کشتی برای قرب مؤمنانه بر آستان حضرت حق گردید.

... روز عاشورا در آن میدان عشق

کرد رو را جانب سلطان عشق

بارالها این سرم این پیکرم

این علمدار رشید این اکبرم

این سکینه، این رقیّه، این رباب

این عروس دست و پا از خون خضاب

این من و این ساربان، این شمر دون

این تن عریان میان خاک و خون

این من و این ذکر یارب یاربم

این من و این ناله‌های زینبم

پس خطاب آمد ز حق: کای شاه عشق

ای حسین ای یکّه‌تاز راه عشق

گر تو بر من عاشقی ای محترم

پرده برکش من به تو عاشق‌ترم

غم مخور چون من خریدار توام

مشتری بر جنس بازار توام

هر چه بودت داده‌ای در راه ما

مرحبا صد مرحبا خود هم بیا

خود بیا که می‌کشم من ناز تو

عرش و فرشم جمله پاانداز تو23

پیامبر گرامی اسلام(ص) وقتی که به مقام «قاب قوسین أو ادنی» (بالاترین و رفیع‌ترین مقام قرب الی الله) جایی که جبرئیل امین(ع) از رسیدن به آن مکان فرومانده بود، رسید، سر بلند کرد و دید بر عرش الهی نوشته شده است:

«انّ الحسین مِصْبَاحُ الهُدَی وَ سَفِينَةُ النَجَاةٍ»24

روز اوّل که امام حسین(ع) به دنیا آمد، با قنداق به عرش رفت و در روز آخر نیز تا حرم کبریایی پروردگار اوج گرفت؛ تا آنجا که خداوند می‌فرماید:

«ارْجِعِي إِلی‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً»25 این‌طور است که این بزرگوار: لا تدرک و لا توصف!

شیخ صدوق در کتاب شریف «من لا یحضر الفقیه» آورده است:

من اکتفا می‌کنم به این زیارت که اصحّ زیارات و آن این است:

«أَشْهَدُ لَقَدِ اِقْشَعَرَّتْ لِدِمَائِكُمْ أَظِلَّةُ اَلْعَرْشِ مَعَ أَظِلَّةِ اَلْخَلاَئِقِ؛26

گواهی می‌دهم! که برای خون شما که ریخته شد، سرادق عرش و ارکان و ارواح خلائق به لرزه درآمد.»27

امام جواد(ع) از جدّشان امام حسین(ع) نقل می‌کنند که آن حضرت فرمودند:

«ابی بن کعب پیش پیامبر خدا(ص) بود که من وارد شدم. رسول خدا(ص) به من فرمودند: «آفرین بر تو یا اباعبدالله! ای زینت آسمان‌ها و زمین!»

ابی‌ بن کعب به او گفت: یا رسول الله! چگونه جز تو زینت آسمان‌ها و زمین تواند بود؟!

پیامبر(ص) فرمودند: «ای ابی! سوگند به آن که مرا به حق به پیامبری برانگیخت! به راستی که حسین بن علی، در آسمان، بزرگتر از آن است که در زمین شناخته می‌شود.

هر آینه بر سمت راست عرش خدا عزّوجلّ نوشته شده است: حسین چراغ هدایت و کشتی نجات، پیشوای نیکی و برکت و عزّت و افتخار و دریای دانش و گنجی است که برای آینده اندوخته شده است.

چرا چنین نباشد که خدای عزیز و جلیل در پشت او، نسل پاک و پاکیزه و با برکتی را قرار داده است که پیش از آنکه آفریده‌ای در رحم زنان و پشت مردان بوده باشد یا شب و روزی آفریده شده باشد، این نسل آفریده شده بود.

به او [امام حسین(ع)] دعاهایی الهام شده است که هرگز آفریده‌ای خدا را با آنها نخوانده است؛ مگر اینکه خدای عزّوجلّ وی را با او محشور سازد و در سرای دیگر شفیعش باشد و خدا گره از کارش بگشاید و اندوهش را برطرف سازد، قرضش را ادا نماید، مشکلش را آسان گرداند، راهش را هویدا سازد، او را بر خصمش نیرو دهد و پرده‌اش را ندرد...»28

از امام صادق(ع) این حدیث نقل شده است که فرمودند:

«کُلُنا سُفُن النّجاة و لکن سَفینة جَدّی الحُسُین أوسَع وفی لُجج البحار اسرع؛29

همة ما اهل بیت کشتی‌های نجات هستیم؛ ولی کشتی جدّم حسین(ع) وسیع‌تر و در دل دریاها (و موج‌های خروشان) با شتاب‌تر و سریع‌تر است.»

کشتی نجات، کشتی قرب الی الله است؛ چه نجات ابنای آدمی در طیّ مراتب الی الله و دخول در حصن حصین ولایت الله اتّفاق می‌افتد.

طریق انحصاری قرب

«زیارت عاشورا»، حدیثی قدسی است که از سوی امام محمّد باقر(ع) به شیعیان تعلیم داده شد. در مقاله‌ای از آن، به مثابه مرام‌نامة شیعه بودن یاد کرده‌ام؛ صحیفه‌ای با عالی‌ترین مضامین معرفتی در شناخت حضرت و رابطة وجودی مردم با ائمّة معصومان(ع).

گویی خداوند متعال با بیان واقعة عاشورا و تبیین مواقف دردناک روز خون و عطش، با پرده‌برداری از همة آنچه بر امام حسین(ع) و خاندان شریفش گذشت، راز تشرّف حضرت به عالی‌ترین مرتبه از قرب الی الله را برملا ساخته و طریق انحصاری و سریع الوصول به قرب را به مؤمنان نشان داده است.

در فرازی از زیارت عاشورا، زائر رو به آن امام همام، عرض می‌کند:

«یا اَباعَبْدِاللهِ اِنّی اَتَقَرَّبُ اِلی اللهِ وَ اِلی رَسُولِهِ وَ اِلی امیرِالْمُؤْمِنینَ وَ اِلی فاطِمَةَ وَ اِلَی الْحَسَنِ وَ اِلَیْکَ بِمُوالاتِکَ وَ بِالْبَراَّئَةِ مِمَّنْ قتَلَکَ وَ نَصَبَ لَکَ الْحَرْبَ...؛

ای اباعبدالله! همانا من تقرّب می‌جویم به درگاه خداوند و رسولش و به امیرالمؤمنین و به فاطمه و به حسن و به تو و به دوستی تو و بیزاری از کسانی که با تو به نبرد پرداخته و آتش جنگ را افروختند و نیز بیزاری می‌جویم از کسانی که ظلم و ستم بر شما را پایه‌گذاری کردند و بیزاری می‌جویم به سوی خدا و رسول او از هرکس بنا نهاد پایة آن را و بنیاد نهاد بر آن، ساختمانش را و روا داشت ستم و بیدادش را بر شما و بر پیروان شما و بیزاری می‌جویم به درگاه خداوند و به سوی شما از آنها...»

«اَتَقَرَّبُ اِلَی اللهِ ثُمَّ اِلَیْکُمْ بِمُوالاتِکُمْ وَ مُوالاةِ وَلِیِّکُمْ وَ بِالْبَرآئَةِ مِنْ اَعْداَّئِکُمْ وَ النّاصِبینَ لَکُمُ الْحَرْبَ...؛

اوّل به درگاه خداٰ سپس نزد شما تقرّب می‏جویم به سبب دوستی شما و دوستی دوستان شما؛ به سبب بیزاری جستن ازدشمنان شما...»

والسّلام

بهار ۱۴۰۰

شعبان ۱۴۴۲

پی‌نوشت‌ها: