مؤلّفان مهدوی

علّامه حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی

«نهاوند» سرزمینی است کهن، در کنار دامنه‌های زیبای «زاگرس» که زادگاه و خاستگاه عارفانی، چون جنید بغدادی نهاوندی، شیخ ابوالعبّاس نهاوندی و... و عالمانی، چون آیت‌الله شیخ محّمد نهاوندی، آیت‌الله شیخ علی نهاوندی، آیت‌الله میرزا عبدالرّحیم نهاوندی و بالأخره فقیه فرزانة نام‌آوری، همچون علّامه حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی بوده است.

مرحوم علّامه نهاوندی از مصادیق عالمان نام‌آور گمنام است؛ یعنی با اینکه متعلّق به قرون اخیر می‌باشد، آثار ارجمندی تألیف کرده و سالیانی در حرم رضوی(ع) به اقامة جماعت، ارشاد، هدایت، تألیف و کتابت اشتغال داشته، از شهرت درخوری برخوردار نیست و در تذکره‌های معاصر چندان به او پرداخته نشده است. شاید سبب این امر، سلوک زاهدانه و مشیّ پارسایانة آن مرحوم باشد. به هر جهت از زوایای زندگی این عالم بزرگوار و فقیه عالی‌مقدار، جز اطّلاعات اندک و جسته گریخته‌ای موجود نیست. آنچه در مقدّمة بعضی از آثار وی نیز به چاپ رسیده، کلّی و بیشتر آن تکراری است.

بنا بر آنچه که دربارة این مرد دانشمند آمده، مرحوم علّامه نهاوندی در سال 1278ه‍ .ق. در شهرستان نهاوند دیده به جهان گشود. کودکی را در دامان خانواده‌ای دیندار گذراند و عشق به آموختن علوم دینی و معارف اسلامی در نوجوانی، او را به حوزة علمیّة زادگاه خود کشانید که در آن روزگاران از آوازه‌ای برخوردار بود. دروس مقدّماتی را نزد استادانی چون آیت‌الله حاج شیخ جعفر بروجردی آموخت. علّامه نهاوندی در کتاب «شرح دعای سمات» خود از این استاد چنین یاد کرده است:

مستغرق بحار رحمت ودودی، مرحوم آقا شیخ جعفر بروجردی که حقیر، صرف و نحو، معانی و بیان، منطق و بعضی از سطوح را خدمت ایشان خوانده‌ام، از جملة صُلحا و اتقیا بود.

مرحوم نهاوندی آنگاه برای تکمیل آموخته‌های خود به «بروجرد» رفته، پس از چندی به حوزة علمیّة «مشهد» راه می‌یابد و مدّتی را نیز در حوزه‌های «اصفهان» و «تهران» می‌گذراند. ایشان در تهران در درس عالمان و حکیمانی، مانند حاج میرزا حسن آشتیانی، حکیم جلوه و حکیم آقا محمّدرضا قمشه‌ای و همشهری خود، آیت‌الله میرزا عبدالرّحیم نهاوندی حاضر شده، پس از تقویت بنیة علمی خود، رخت سفر به آستان آسمانی امیرمؤمنان، علی(ع) می‌کشاند. ده سال در «نجف اشرف» همراه با بزرگانی، چون علّامه سیّد شمس الدّین مرعشی نجفی، پدر آیت‌الله شهاب‌الدّین مرعشی در درس عالمان و استادان بلندآوازة آن روز نجف، چون میرزای شیرازی، آخوند خراسانی، میرزا حبیب الله رشتی، محدّث نوری و زاهد پارسا، سیّد مرتضی کشمیری شرکت می‌کند و به مقام منیع اجتهاد نائل می‌آید.

مرحوم آیت‌الله مرعشی نجفی دربارة ایشان چنین آورده است:

ایشان مهارت ویژه‌ای در علم حدیث و مقدّمات آن، مانند رجال و درایه داشت. وی فقیهی اصولی و متکلّمی مفسّر بود. ایشان هم‌درس مرحوم پدرم بود.1

علّامه نهاوندی پس از یک دهه دانش‌اندوزی در حوزة حیات‌بخش نجف، با کوله‌باری سرشار از فضائل اخلاقی و طهارت جان و تهذیب نَفس، به «ایران» برگشته، پس از شش سال سکونت در تهران، مصمّم می‌شود که برای همیشه رحل اقامت در آستان رئوف و مهربان خورشید «خراسان»، حضرت رضا(ع) بیفکند.

نگاهی به زندگی پربار فقیه نهاوندی، نشان از سخت‌کوشی و مرارت‌کشی او در

راه تحصیل و دانش‌اندوزی دارد. او سختی‌های زیادی را بر خود هموار کرده و تلخی‌های زیادی را به جان خریده است؛ از جمله مسافرت‌های فراوان از «مشهد»، اصفهان، «بروجرد» و تهران تا مشهد امیرمؤمنان(ع).

داستان‌های شیرینی از عطش دانایی و شوق آموختن و آگاهی از ایشان نقل شده که سخت آموزنده، شورآفرین و همّت‌برانگیز است. در اینجا به یکی از آنها که خود در کتاب «جنّـ［ العالیـ［» آورده، اشاره می‌شود. ایشان با بیان داستانی از سخت‌کوشی و پشتکار خواجه عبدالله انصاری چنین می‌نویسد:

جامی در «نفحات الانس» به نقل از خواجه عبدالله انصاری چنین آورده: من سیصد هزار حدیث یاد دارم با هزار هزار اسناد... هم وی گفته: به شب در چراغ، حدیث می‌نوشتمی، فراغتِ نان خوردن نبودی. مادر من، نان پاره، لقمه کردی و در دهان من نهادی در میان نوشتن... همچنین خواجه عبدالله گفته: آنچه من کشیده‌ام در طلب حدیث مصطفی(ص)، هرگز کس نکشیده. یک منزل از «نیشابور» تا «دزآباد» که باران می‌آمد، من در رکوع (به حالت خمیده) می‌رفتم و جزوه‌های حدیث به شکم باز نهاده بودم تا تَر نشود.

علّامه نهاوندی پس از نقل این حکایت دربارة سختی‌ها و مرارت‌‌های خواجه عبدالله انصاری، به ذکر این خاطرة مشابه از زندگی خود می‌پردازد:

نظیر حالت خواجه عبدالله انصاری از برای خود حقیر نیز اتّفاق افتاد. در سال 1318ه‍ .ق. که از نجف اشرف بیرون آمده، به جانب بلاد عجم (= ایران) می‌آمدم، آب چنان طغیان نمود و سدّ «کاظمین» و «بغداد» را خراب کرد که از حدود بغداد تا سرای خاکستری را آب گرفته بود. [مردم] قُفّه (= زورق) و قایق را در میان آب انداخته و زُوّار و عابران را عبور می‌دادند. حقیر [در آن حالت] در میان قایق به پا ایستاده و مؤلّفات فقه و اصول خود را در ساروقی (= دستمال و پارچه‌ای) بسته و بالای سر خود نگاه داشته بودم که اگر فرضاً غرق شدم، اوّل خود غرق شوم، بعد از آن نوبت به مؤلّفات برسد و تا به حال که این حالت و مقام را تحریر می‌کنم و مقارن ظهر روز یکشنبه بیست و یکم شعبان‌المعظّم 1341ه‍ .ق. است، اگر مدّعی شوم که در منزل خود از بدو تحصیل تا حال کاغذی را با فراغت بال، به جهت اشتغال به مطالعة کتب و نوشته‌جات، صرف نکرده‌ام، همانا ادّعایی قریب به صدق نموده‌ام.2

همان‌طور که گفته شد، مرحوم علّامه نهاوندی همسایگی و مجاورت حضرت رضا(ع) را برگزید و چهل سال در جوار آن مرقد مطهّر و مضجع منوّر به انجام امور مذهبی، اقامة جماعت، تدریس و تألیف، روزگار گذراند تا اینکه پس از عمری طولانی و با برکت، در سنّ 91 سالگی در سال 1369ه‍ .ق. دعوت حق را پاسخ اجابت داد و برای همیشه سر بر آستان آن امام کریم نهاد و پس از وداعی حق‌شناسانه، در «صحن دارالعباد» به خاک سپرده شد. او سالیانی در «مسجد گوهرشاد»، پس از اقامة جماعت به منبر می‌رفت و برای جمعیتِ فراوانی که نماز خود را به او اقتدا می‌کردند، سخن می‌گفت. سخنان از دل برآمدة او، تأثیری شگرف بر زائران و نمازگزاران داشت و مردم مشهد اعتقادی عجیب به او داشتند. کراماتی از این مرد خدا و عارف پارسا در بعضی از کتاب‌ها نقل شده که حاکی از صفای باطن و خلوص نیّت اوست. در اینجا به نقل یک خاطره، از زبان مرحوم آیت‌الله محسنی ملایری که بی‌واسطه از زبان آیت‌الله نهاوندی شنیده بود، می‌پردازیم.

بزرگداشت مولا

مرحوم محسنی ملایری می‌گوید:

در سفر دومی که مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی(ره) به مشهد مقدّس داشتند، مرحوم

علّامه نهاوندی که امامت مسجد گوهرشاد را به عهده داشتند، از ایشان خواستند که به جای وی اقامة نماز جماعت را بپذیرند. ایشان هم پس از تأمّلاتی پذیرفتند و ماه رمضان را در مکان آقای نهاوندی نماز خواندند.

بعداً مرحوم نهاوندی برای من نقل کردند:

چشمم آب آورده بود و برای عمل چشم به تهران رفتم. دکترها نوبت طولانی دادند و دیدم هنوز فرصتی هست؛ لذا [برای زیارت] به عتبات مقدّسة «عراق» رفتم. در نجف اشرف، مرحوم آیت‌الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی، مرجع تقلید آن روزگار از من خواستند که در مکان ایشان نماز بخوانم. بعد از نماز مغرب صدایی شنیدم که فرمود: «عظّمت ولدی، فعظمتک؛ تو فرزندم را بزرگ داشتی و من تو را بزرگ داشتم.» [یعنی چون] جای و مکان خود را به آیت‌الله بروجردی بخشیدی، من هم این مکان را به تو بخشیدم. این قضیه را خدمت مرحوم آقای بروجردی نقل کردم. اشک از چشمانشان سرازیر شد. آن جمله علاوه بر عنایت مولی الموالی، حضرت علی(ع) به مرحوم آقای بروجردی، بر صحّت انتساب و سیادت ایشان نیز دلالت داشت.3

آثار ماندگار

از مرحوم علّامه نهاوندی قریب 30 جلد کتاب در عرصه‌های مختلف علوم اسلامی و معارف شیعی به یادگار مانده که بعضی از آن عنوان‌ها، خود بالغ بر چند جلد می‌شود که در اینجا به بعضی از آن آثار اشاره می‌شود.

- «انوار المواهب و اخبار المناقب»: این کتاب در فضائل و مناقب حضرات معصومان تا امام یازدهم(ع)، نوشته شده و در قطع رحلی و به صورت چاپ سنگی، در چهار جزء و یک مجلّد بزرگ به چاپ رسیده است؛

- «عبقریّ‌الحسان»: که موضوع این مقاله است و بنا به گفتة مؤلّف، به منزلة جلد دوم این کتاب شریف است؛

- «وسیلـ［ النّجات» (در شرح دعای سمات): به زبان فارسی که متأسّفانه این اثر به خاطر سفر زیارتی حجّ مؤلّف در سال 1332ه‍ .ق. و به دنبال آن، رحلت و سفر آخرت ایشان، ناتمام باقی مانده است. این کتاب توسط «انتشارات نهاوندی» و به تصحیح محمّد فربودی در سال 1378ه‍ .ش. به چاپ رسیده است؛

علّامه نهاوندی در مقدّمة کتاب، آن را فروتنانه به آستان آسمانی حضرت رضا(ع) تقدیم داشته، می‌نویسد:

چون توفیق تألیف [این کتاب] در ایّام مجاورت در ارض اقدس و مشهد مقدّس حضرت سلطان سریر ارتضا، علیّ بن موسی الرّضا(ع) میسّر و مرزوق شد، آن را به اسم سامی و نام گرامی آن سلطان السّلاطین، مزیّن نموده و هدیه به بارگاه قدس آن ولیّ حضرت کردگار قرار دادم.4

- «راحـ［ الرّوح یا کشتی نجات»؛

- «خزینـ［ الجواهر»؛

- «جنّتٰان»؛

- «مدّهامّتان»؛

و دیگر آثاری که بعضی از آنها به چاپ رسیده و برخی دیگر همچنان در زاویة گمنامی مانده است.

العبقریّ الحسان

چنانچه گفته شد، این کتاب دائر＼‌المعارف بزرگی دربارة مهدویّت و موضوعات متعلّق به آن، همچون غیبت، انتظار و... می‌باشد. نام این کتاب از آیة 76 «سورة الرّحمن» برگرفته شده:

«متّکئین علی رفرفٍ خضرٍ و عبقریٍّ حسانٍ؛

بر بالش سبز و فرش نیکو تکیه زده‌اند.»

این واژه و ترکیب، بیش از یک‌بار در «قرآن کریم» به کار نرفته است. اشاره به این موضوع شاید خالی از لطف نباشد که سورة الرّحمن به سبب ترکیبات زیبا و کوتاه و همچنین آهنگ خوش‌نواز آن، الهام‌بخش و منشأ نام‌گذاری پاره‌ای از آثار عالمان اسلامی بوده است که به چند مورد آن اشاره می‌کنیم: «المیزان» (علّامه طباطبایی)؛ «البیان» (آیت‌الله خویی)؛ «لؤلؤ و مرجان» (محدّث نوری)؛ «خیرات حِسان» (اعتماد السّلطنه)؛ «جنّتان»، «مدّهامّتان» و «العبقریّ الحسان» هر سه از علّامه نهاوندی.

از آنجایی که ترکیب العبقریّ الحسان کمی غریب می‌نماید، عالمان و واژه‌شناسان قرآنی دربارة اصل و ریشة آن نظراتی گاه متناقص بیان داشته‌اند که بعضی از آنها را می‌آوریم:

واژه‌شناس قرآنی، راغب اصفهانی دربارة واژة عبقریّ آورده است:

نوعی از فرش است که گفته‌اند خدای تعالی آن را نمونه و مَثَلی برای فرش‌های بهشتی قرار داده است.5

سورآبادی آن را بساط‌های گران‌مایه و نیکو ترجمه کرده، می‌نویسد:

عرب، چیزی را که به غایت نیکو بود، عبقریّ می‌گوید.6

«قاموس قرآن» به نقل از «مجمع البیان» آورده است:

عبقریّ، بالش‌های نیکوست و آن، اسم جنس و مفردش عبقریّه است.

ابوعبید می‌گوید:

هر بساطی، عبقریّ است و هر آنچه در وصفش مبالغه شود، به ‌«عبقر» نسبت داده شود و آن، شهری است که در آن، بساط‌های نیکو درست می‌شده است.

قاموس قرآن به نقل از «اَقربُ الموارد» همچنین آورده:

گفته شده نوعی از بساط فاخر است که در آن رنگ‌ها و نقش‌ها باشد.7

از مفسّران معاصر، مرحوم حضرت آیت‌الله طیّب در تفسیر «اطیب البیان» آن را عبارت از چیز نرمی (بالش) می‌داند که زیردست یا کتف برای استراحت می‌گذارند.8

آرتور جفری از عربی‌دانان و سامی‌شناسان غربی در فرهنگ واژه‌های دخیل در قرآن مجید، پس از نقل دیدگاه زمخشری، برای این واژه‌، ریشه‌ای فارسی قائل شده، می‌نویسد:

مفسّران در توضیح این واژه به کلّی درمانده‌اند. زمخشری می‌گوید: آن منسوب است به عبقر و آن شهری است از شهرهای جنّیان که [آن وادی] جایگاه همة چیزهای شگفت‌انگیز و عجیب است.

جفری در ادامه می‌نویسد:

به نظر می‌آید که این واژه ایرانی باشد و به نقل از «الفاظ الفارسیّـ［ المعربّـ［» آورده: شاید اصل عبقر، «آبکار» باشد و آبکار به معنی شیئی با رونق باشد و آن مرکّب است از آب: به معنای شکوه و منزلت و کار: به معنی ساخته.9

به هر حال، آشفتگی و درماندگی مفسّران در توضیح و اصل ریشة عبقریّ با توضیحات و نظریه‌های بالا روشن شد.

العبقریّ الحسان فی احوال مولانا صاحب‌الزّمان(عج)

آشنایان با متون کهن می‌دانند که این رسمی ریشه‌دار و سنّتی معمول در میان عالمان و دانشمندان اسلامی بوده که هر از چند گاهی، عالمی که سنّ و سالی در راه دین گذرانده، کتاب‌های تألیف شده در یک موضوع را با حذف اضافات و مکرّرات، افزودن پاره‌ای مطالب جدید که پیشینیان بدان دست نیافته بودند، در کتابی جدید، گردآوری و آنها را تنظیم و تدوین می‌نمود تا کار تحقیق و مطالعه بر خوانندگان و خواهندگان آسان شده، از پراکندگی موضوع و مطلب جلوگیری شود.

این سنّت جامعیت‌بخشی به آثار، بیشتر خود را در کتاب‌های روایی و حدیثی نشان داده و کتاب‌هایی با عنوان «الجامع» با این نیّت تألیف شده‌اند.

علّامه نهاوندی همان‌طور که خود در مقدّمة العبقریّ الحسان خاطرنشان کرده،

این کتاب را به نحوی تألیف و تلفیق نموده که جامعیت آن، مطالعه‌کننده را از سایر کتب بی‌نیاز گرداند.

انگیزة تالیف

علّامه نهاوندی، انگیزة خود را از تألیف العبقریّ الحسان، چنین می‌نویسد:

بعد از اینکه این خادم شرع انور و تشنة زلال شفاعت پیامبر(ص) از جمع و تألیف و کتابت و تصنیف کتاب مستطاب انوار المواهب و اخبار المناقب که مشتمل بر حالات و نکات عالیات مناقب حضرت ختمی‌مرتبت و دوازده نفر از اهل بیت اطهار رسول با برکات است [فارع شدم]، شروع به تألیف و ترصیف ( = تنظیم) این طرفه کتاب که به منزلة جلد دوم از انوار المواهب [می‌باشد] که مشتمل بر حالات و شئونات خلیفـ［الله، امام حجّت غایب، امام عصر(عج) است، نمودم و آن را کتاب «العبقریّ الحسان فی احوال مولانا صاحب‌الزّمان(عج)» نام نهادم و به نحوی آن را جمع و تلفیق نمودم که جامعیت آن، مطالعه‌کننده را از سایر کتبی که دربارة غیبت نوشته شده است، مثل «بحارالانوار» مجلسی، «نجم‌الثّاقب» محدّث نوری، «دارالسّلام» عراقی، «نورالانوار» ملاّعلی اصغر بروجردی و دیگر کتب تدوین شده‌ای که در این باب به چاپ رسیده، بی‌نیاز کند.10

این کتاب را که جامع‌ترین اثر دربارة امام عصر(عج) دانسته‌اند، دربارة موضوعاتی، مانند زندگی ظاهری، غیبت و ظهور آن حضرت، حکایات ملاقات‌کنندگان و رفع شبهات و دیگر مطالب مربوط به آن بوده که مؤلّف آن را در پنج بخش عظیم، تنظیم کرده و برای هر بخش نام خاصّی بدین ترتیب نهاده است:

1. الرّفرف الأخضر (= فرش سبز) در بشارت ظهور مهدی منتظر(عج)؛

2. المنسک الأذفر (= مُشک تیزبوی) در ولادت حجّت منتظر و خوارق عادات. در این بخش اسامی چهل و پنج تن از علمای عامّه که به تولّد و وجود فعلی آن بزرگوار قائل هستند، آمده است؛

3. الصّبح الأسفر (= صبح روشن) در اثبات مهدویّت حجّت منتظر و بیان شبهات دربارة آن حضرت، مانند طول عمر، فلسفه و علل غیبت، و...؛

4. الیاقوت الأحمر (= یاقوت سرخ) در دیدن حضرت حجّت که در آن، نام بیش از هزار تن که به انحای مختلف، از زمان توّلد آن حضرت تا زمان مؤلّف به محضر آن بزرگوار تشرّف یافته‌اند، آورده شده است؛

5. النّجم الأزهر (= ستارة درخشان) در علائم ظهور آن حضرت و همچنین انتظار فرج و مباحث کلامی مربوط به رجعت، اثبات ضرورت آن، بیان شبهات و پاسخ‌های آنان و توقیعات صادره از ناحیة آن حضرت می‌باشد.

این کتاب که در دو مجلّد بزرگ به رشتة تحریر درآمده، توسط «انتشارات و کتاب‌فروشی بستانی تهران» در چاپ سنگی به چاپ رسیده است.

از آنجایی که این کتاب در بردارندة تشرّفات، مکاشفات، توسّلات و رؤیاهای صادقة

فراوانی است، بخشی از آن توسط سیّد جواد معلّم استخراج و بازنویسی شده که به نام «برکات امام عصر(عج)» به چاپ رسیده است. همچنین بخشی از جلد اوّل این دائر＼‌المعارف نیز که دربارة بشارت ظهور آن حضرت است، به همّت سیّد ابوالحسن حسینی تهرانی و به وسیلة «انتشارات پیام مقدّس» منتشر گردیده است.

مکاشفة نسخه‌نویس کتاب

چند دهة پیش که چاپ و نشر کتاب به صورت امروزی نبود، معمولاً کتاب‌ها را افراد خوش‌نویس، کتابت و استنساخ می‌کردند. کاتب این نسخه، محمّدعلی حائری، به وقت نوشتن و کتابت دچار بیماری می‌شود و چنانچه خود آورده، خود و خانواده‌اش تا سر حدّ مرگ می‌روند... باری، توسّل به امام عصر(عج) کارساز می‌افتد. ناگفته پیداست کاری که رنگ خدایی داشته باشد، برکات خود را در همة شئون ظاهر می‌کند. کتابی که رضایت امام عصر(عج) را در برداشته و خشنودی آن حجّت حق را فراهم آورده باشد، تردیدی نیست که به کاتب آن هم توجّه ویژه‌ای می‌شود.

که در این ره نباشد کار بی‌اجر

محمّدعلی حائری مکاشفة خود را چنین نقل کرده است:

هنگامی که مشغول نوشتن و استنساخ کتاب بودم و تقریباً دو سوم آن به پایان رسیده بود، یک باره خود، همسر و طفل یک ساله‌ام، همچنین مادر و برادرم به بیماری حصبه مبتلا شدیم و در بستر بیماری افتادیم. حال من به شدّت بد بود و خود را در آستانة مرگ می‌دیدم. هیچ ناراحتی نداشتم، جز اینکه نگران این موضوع بودم که بخش زیادی از این کتاب شریف را با زحمت زیادی نوشتم و اکنون که از دنیا می‌روم، این اثر به اسم و امضای دیگری تمام خواهد شد. یک روز که در نهایت ضعف و ناتوانی بودم و همه از ادامة زندگی من قطع امید کرده بودند، توسّلی قلبی به آستان مقدّس فریادرس حقیقی گرفتاران، حضرت مهدی(عج) کرده، در همان حالت عرضه داشتم: آقاجان! راضی نشوید زحمات استنساخ این کتاب به اسم و امضای دیگری تمام شود.

در همان حالت که مرا رو به قبله خوابانده بودند، ناگاه دیدم از دری که به حیاط خانه باز می‌شود، نیم‌تنة شخص بزرگواری که چند سال قبل در مسجد گوهرشاد امامت جماعت را داشتند، ظاهر شد و نگاه مشفقانه‌ای به من نموده، با سر مبارک اشاره‌ای کردند که منظور، آن بود: «حال شما چطور است؟»

من که از جواب دادن ناتوان بودم، با دست اشاره‌ای کردم؛ یعنی همان‌طور که می‌بینید. نه ایشان سخنی گفتند و نه من توانستم چیزی بگویم. آنگاه سر مبارک خود را دو سه مرتبه حرکت دادند و با اشاره سه مرتبه فرمودند: «خوب می‌شوی!»

فوراً برخاستم و نشستم؛ امّا کسی را ندیدم. از آن لحظه به بعد کم کم کسالت خود و خانواده‌ام برطرف شد و به حمدالله موفّق به نوشتن باقیماندة این کتاب شریف شدم.11

این نوشتار را با بیانی از عارف روشن‌ضمیر، حضرت آیت‌الله ناصری در اهمّیت کتاب و عظمت نویسندة آن پایان می‌دهیم:

کتاب‌‌های متعددّی دربارة کسانی که توفیق زیارت حضرت را پیدا کرده‌اند، نوشته شده است که در این میان، العبقریّ الحسان خیلی کتاب فوق‌العادّه‌ای است. نویسنده‌اش مجتهد مسلّم بوده و هر کدام از حکایات نقل شده در آن، معتبر و تحقیق شده است.12

با طلب رحمت و مغفرت برای علّامه نهاوندی و آرزوی افزایش مقامات او در بهشت برین!

پی‌نوشت‌ها: