منجی موعود به روایت بنی‌اسرائیل و بنی‌اسماعیل (۱)

مقصد غایی

خلافت و وراثت صالحان بر زمین، در صبحگاه آفرینش در نقشة کلّی الهی وارد آمده بود؛ همان وقت که خداوند فرمود:

«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة؛1

و (به خاطر بیاور) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در زمین، جانشینی قرار خواهم داد.»

پس از آن، ارادة خلل‌ناپذیر خداوند به جمیع انبیاء و رسل و در جمیع کتب آسمانی، اعلام و ابلاغ گردید تا همگان خود را مطابق این نقشة کلّی ارائه شده، تنظیم و مناسباتشان را ترتیب دهند.

«وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُون‌؛2

و در حقیقت، در زبور پس از تورات، نوشتیم که زمین را بندگان شایستة من به ارث خواهند برد.»

بیان و معرّفی «مقصد غایی» و نتیجة همة آمدن و شدن جمیع موجودات بر عرصة زمین، انفعال و بن‌بست را شکسته، تحرّک و سیر و سفری معنی‌دار را به صاحبان عقول و اختیار القا می‌کند.

قید «صالحون» در آیة مبارکة «سورة انبیاء»، خود سبب بیرون ماندن ناصالحان از جمع صالحان و بروز انگیزة شناسایی مصداق تامّ این صالحان و سرانجام تلاش برای ورود در جمع صالحان می‌شود.

آنچه که فرزندان آدمی را تهدید کرده و با دسیسة شیطان، مستعدّ لغزش و سقوط در مغاک فسق و فجور می‌سازد، گم شدن «معنی بودن» و «مقصد غایی» برای این بودن و زیستن است و جملة انبیاء و رسل، با ارائة معنی بلندی برای بودن و ارائة تعریفی واضح و امیدبخش برای «مقصد» این مسافر، یعنی انسان، او را از انفعال، ندانم به کجایی،

در جا زدن، تحیّر و انفعال نجات دادند و بر صراط مستقیمی مستقر ساختند که به «بهشت موعود» ختم می‌شود.

به تأیید روایات رسیده از حضرات معصومان(ع)، ما به ازای خارجی و مصداق تامّ و تمام «عبادیَ الصّالحون» اهل بیت مکرّم رسول الله(ص)، از طایفة «بنی‌اسماعیل» و به نحو خاص، حضرت صاحب الزّمان(عج) و یاران بی‌بدیل ایشانند که در آخرالزّمان ظاهر شده و پس از تطهیر زمین از فاسدان، خود، به عنوان امام و حضرت خلیفة‌الله، میراث‌بر زمین و امارت و خلافت بر زمین و همة آنچه در آسمان‌ها و زمین است، حاضر خواهند شد.

محمّد بن عبّاس، با سلسلة راویان، از امام صادق(ع) روایت می‌کند که ایشان فرمودند:

«منظور از آیة «أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُون‌»، آل محمّد صلوات الله علیهم اجمعین می‌باشند.»3

راوی در روایت دیگری، از قول امام محمّدباقر(ع) می‌آورد:

«منظور از عبارت «أنّ الارض یرثها...» یاران مهدی(عج) در آخرالزّمان می‌باشند.»4

و علیّ بن ابراهیم نیز در تفسیر این آیه گفته است که همة کتاب‌های آسمانی، ذکر بوده و منظور از «أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُون‌» امام قائم(عج) و یارانش می‌باشند.5

صفات خلیفـ［‌الله

لازمة تحقّق مقام خلافت تامّ و اتمّ مورد نظر خداوند متعال، ظهور و پیدایی خلیفه‌ای است که:

1 واجد تمامی صفات کمالی الهی؛

2. صاحب ولایت کلّیة تصرّفی؛

3. مجهّز به جمیع تعالیم و کتب انبیاء و اولیای سلف؛

4. میراث‌بر همة انبیاء و اوصیای پیش از خود؛

5. متّکی به دین کامل و کتاب جامع؛

6. مأذون در تأسیس حکومت جهانی؛

7. افضل از همة مخلوقات ساکن عالم امکان از اوّلین تا آخرین؛

8. واجد عصمت کلّیه؛

9. و سرانجام نمایانگر تمام عیار مستخلف خود، یعنی خداوند متعال باشد.

در غیر این صورت، مراد از «جعل خلیفه» و «امامت صالحان»، چنان‌که منظور نظر خداوند متعال است، برآورده نمی‌شود.

در آیة مبارکة 5 از «سورة قصص»، خداوند همة اراده و مقصود خود را اعلام می‌فرماید:

«وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثين‌؛

و خواستیم بر کسانی که مستضعفان زمینند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارقان زمین قرار دهیم.»

چنان‌که حتّی یکی از شروط سابق‌الذّکر حاصل نیامده باشد، موضوع تحقّق مقام خلافت تامّه، مرتفع است.

هیچیک از انبیاء، رسولان و اوصیاء، به جز محمّد و آل‌محمّد(ص) واجد جمیع شرایط یاد شده نبوده و مدّعی آن نیز نبودند؛ مگر جز این است که تنها در عهد و عصر پیامبر آخرالزّمان، محمّد بن عبدالله(ص) و اسلام، آیة اکمال دین، اعلام شد:

«الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دينَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتي‌ وَ رَضيتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دينا؛6

امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آئینی برگزیدم.»

در روایات نقل شده از ائمّة معصومان(ع) در تفسیر آیة پنجم از «سورة قصص» دربارة امامت مستضعفان و میراث برندگان زمین، عموماً مراد از مستضعفان، بنی‌هاشم و اهل بیت پیامبر(ع) شمرده شده است و مفهوم امامت، به امامت بر امّت اسلام و مفهوم وراثت و تمکّن به مالک گشتن شرق و غرب عالم و صاحب حکومت شدن اهل بیت(ع) تفسیر شده است. برخی روایات در صفحات قبلی ذکر شد؛ برای مثال در «تفسیر نورالثّقلین» در ذیل این آیه:

«أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُون»

روایت معروفی از پیامبر گرامی اسلام(ص) آمده است که:

«اگر تنها یک روز از عمر دنیا باقی مانده باشد، خداوند آن روز را آن‌قدر طولانی می‌گرداند تا اینکه مردی از من و خاندان من در آن روز، ظهور کند که نامش، نام من است و زمین را از قسط و عدل پر می‌کند؛ همان‌گونه که از ظلم و ستم پر شده است.»7

علّامه طباطبایی می‌نویسد:

روایات در مورد امام مهدی(ع) و ظهور او و پر شدن زمین از قسط و عدل، بعد از اینکه از ظلم و ستم پر شده باشد، در طریق عامّه و خاصّه از پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) به حدّ تواتر می‌رسد.8

ولایت تامّه و تکوینی

چنان‌که ذکر آن رفت، همة انبیاء و رسل متذکّر نام اهل بیت(ع) و وعده‌دهنده به بعثت نبیّ مکرّم اسلام(ص) بودند و در نقطه‌عطف‌های مختلف، به مدد توسّل به اسماء متبرّک پنج تن آل‌عبا، خود را از مخاطرات مهلک می‌رهانیدند.

آنچه که این توانایی و قدرت تصرّفی را به این خاندان مبارک، یعنی حضرت محمّد(ص) و ائمّة هدی(ع) می‌داد، ولایت تامّه و تکوینی ایشان به اذن الله بود؛ در حالی که سایر انبیاء و اولیاء، فاقد این حدّ از ولایت، در مقایسه با ایشان و این حدّ از تقرّب به ذات حضرت باری‌تعالی بودند.

تقدّم در خلقت، در عالم نوری و روحی و برگزیدگی خاص، این ذوات مقدّسه را به عالی‌ترین مرتبه از قرب الی‌الله و ولایت تکوینی تامّه رسانده بود؛ مقامی که از پیش از خلقت مادّی برای آنان ثابت بود و تا قیامت کبرا نیز ادامه خواهد داشت.

برای تبیین موضوع ولایت و معرّفی ویژگی‌های آنکه واجد ولایت تکوینی است، ناگزیر به گفت‌وگویی اجمالی در این‌باره هستیم و البتّه خوانندگان محترم را برای مطالعة کامل‌تر به کتاب «ولایت ولیّ‌الله» از مجموعة حریم یار، انتشار یافته از سوی «نشر موعود عصر(عج)» ارجاع می‌دهم.

مأموريت هر پیغمبری نسبت به خانواده، قبیله، دهکده، شهر، مملکت یا تمام روی زمین، مانند سلاطین روی زمین و قلمرو آنهاست و هر پیغمبری که مبعوث شده است، بر محل و قلمروی خود، به عنوان وليّ و در سمت اولوالامری، قادر و توانا به هرگونه تصرّفی در آن می‌باشد و بر وفق آنچه که خدا او را مأمور کرده است، چنان‌که شاید و باید و به تمام معنی، مصالح و مفاسد کلّیة امور دنیويّه و اخرويّه همة آنها را عهده‌دار خواهد بود؛ خواه اطاعت او را کنند یا معصيت او را نمایند و وليّ غیر نبی را قلمرو و متصرّفاتی نیست و اگر تصرّفی کند، تصرّف او بر وفق درخواست از خدا انجام می‌گیرد و تصرّفات او رسميت ندارد.9

ولایت کلّیه

امّا ولایت کلّیه، مخصوص مخلوقی است که از حیث صفات کمالی، دارای عالی‌ترین مرتبه و مقدّم بر کلّیه خلایق و آفریده‌ها باشد؛ یعنی کسی باشد در میان خلق که از حیث مظهر بودن برای صفات خدا، از همة مخلوقات، مرتبة او اعلا و ارفع باشد؛ زیرا که اگر در میان خلق، کسی از او بالاتر باشد، در مظهريّت، او وليّ مطلق نخواهد بود؛ زیرا که مستلزم آن است که مفضول بر فاضلی مقدّم باشد؛ یعنی آنکه، مرتبة او پست‌تر است، مقدّم باشد بر کسی که مرتبة او بالاتر است و آن قبیح است.10

آنکه به عنوان خاتم پیامبران، صاحب دین کامل و جهانی است و دایرة ولایتش بر کلّ موجودات تا قیامت کبرا، علی الدّوام، مستولی است، دارای مقام ولایت کلّیه نیز هست.

این ولایت، با فیض و لطف الهی علاوه بر وجود مبارک حضرت خاتم الانبیاء، به وليّ الله الاعظم، امیرالمؤمنین(ع) و یازده فرزندش و همچنین فاطمه زهرا(س)، سيّدة زنان عالم اختصاص یافته است.11

برای آنکه صاحب ولایت کلّیه است و به اذن الله، بر نفس کلّیة مخلوقات، اولی و خزینه‌دار علوم غیبیّه و امین اسرار الهی است، شرایطی ذکر کرده شده که به اختصار، به آنها اشاره می‌شود:

1 ولایت مطلقه؛ شرط آن، عصمت کلّیه است؛ فطرتاً؛

2. از حیث مظهر بودن برای صفات خدا، از همة مخلوقات، مرتبة او اعلا و ارفع باشد؛

3. بزرگی او از غیر او باید بیشتر باشد؛ زیرا اگر کسی از او بزرگ‌تر باشد، محیط بر آن کس نخواهد بود؛

4. صاحب ولایت کلّیه، باب الله است؛ زیرا مدار ولایت مطلقه بر فضل و عدل است و چیزی از آن جاری نمی‌شود؛ مگر به دست وليّ و اگر چنین نباشد، وليّ مطلق نیست؛

5. باید ولایت بر جمیع ممکنات داشته باشد؛

6. باید محلّ مشيّت و زبان و ارادة خداوند باشد؛

7. کسی باشد که خدا او را شاهد بگیرد برای خلق آسمان‌ها و زمین و آنچه که در عالم وجود، موجود شده و می‌شود؛

8. باید از هر جهت، محیط بر عالم امکان و قاهر و غالب بر آن باشد؛ مانند قلب که مسلّط و محیط بر تمام اعضا و جوارح بدن است؛

9. باید معصوم از خطا و سهو و نسیان باشد و عالم به صلاح و فساد کلّیة اعضای ممکنات؛

10. باید در میان کلّ مخلوقات مطاع باشد که هر وقت و هر چه و هر که را بخواند، اجابت کنند؛

11. او منوط به علمی است که محیط باشد بر مَوَلّی علیه والّا قدرت ندارد بر ترتیب آثار ولایت؛

12. واجب است که محیط به ممکنات باشد تا آنها در مقابل ذات او، خاضع و خاشع باشند تا بتواند شئون ولایت خود را نسبت به جمیع آنها ظاهر کند؛ والّا نمی‌تواند؛

13 واجب است که اوّل مخلوق باشد؛

14. باید خاتم همة اولیا باشد تا ولایت او با ولایت وليّ‌ای که بعد از او می‌آید، نقض نشود؛

15. قدرت او بر تمام ممکنات احاطه داشته باشد؛ زیرا که او مظهر اسم اعظم خداست؛ بلکه مظهر جمیع اسمای حسنای الهيّه است و قلب او مکان مشيّت حادثة مخلوقه است و او خازن علم و حکمت و حافظ هفتاد و دو حرف اسم اعظم است.

این مقام، تنها برای خاتم الانبیاء، حضرت رسول الله(ص) و اهل‌بیت ایشان تا خاتم الاوصیا، حضرت صاحب الزّمان(عج) ثابت است.

کتب معتبر بسیاری دربارة ولایت کلّیة حضرت خاتم الانبیاء(ص) نگاشته شده است که متّکی و مستند به آیات قرآنی و روایات و احادیث متقن نبيّ اکرم(ص) و حضرات معصومان(ع) بوده و پرده از تمامی این شروط برداشته‌اند. به دلیل علوّ شأن و جایگاه رفیع این ذوات مقدّس و نورانی، امکان معرّفی و توصیف آنان برای ما و کلّیة موجودات، به نحو تام و اتم وجود ندارد؛ جز آنچه که خداوند و حضرات معصومان(ع) خودشان بنا بر مصالحی پرده را از روی آنها کنار زده و وجوهی از چهرة تابناک خود را برای خلایق بیان کرده‌اند.

شروط اعلام شده، جملگی دربارة حضرت رسول الله(ص) بیان شده و محرز است، ایشان صاحب ولایت کلّیة الهی‌اند؛ چنان که آیات و روایات بسیاری دربارة ولایت ایشان، اوصیای ایشان و حضرت فاطمه زهرا(س)، در منابع شیعی و سنّی بیان شده است.

پر واضح است که وقتی، شخصی به عنوان جانشین و نایب و نمایندة تامّ الاختیار برای امامت و ولایت بر خلق روزگار انتخاب شده و مأموريت هدایت و مدیریت را از جانب آن وليّ مطلق و تام، عهده‌دار می‌شود، ضرورتاً می‌بایست واجد تمامی شرایط و ویژگی‌های ایشان نیز باشد.

پیامبر اکرم(ص)، خاتم الانبیاء، اشرف و افضل و اکمل همة انبیاء و اولیا، سيّد و پیشوای آنان است که خداوند، اطاعتش را هم‌ردیف خود قرار داده و فرموده است:

«يَا أَيُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ؛12

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول و اولی الامر او را.»

و برای بر طرف کردن هر شبهه و تردیدی از میان خلایق، به صراحت اعلام فرمود که رسول گرامی‌اش؛

«وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَی، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَی؛13

هرگز او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید و هر چه می‌فرماید، جز وحی که بر او نازل شده، نیست.»

و بندگان، بلکه جملة ساکنان عوالم را مژده داد که همانا

«وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ؛14

ما نفرستادیم تو را مگر برای آنکه رحمت باشی، برای تمام عوالم.»

این همه کافی بود تا جملة مؤمنان بدانند که:

«النَّبِيُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ؛15

پیامبر به مؤمنان، از خودشان سزاوارتر [و نزدیک‌تر] است.»

او معصوم از لغزش و نسیان و خطا، رسول برگزیده‌ای بود که منصب ولایت کلّیه را از آن خود داشت تا با امکان تصرّف تمام و از روی رحمت و شفقت، خلق عالم را در مسیر مستقیم هدایت نماید و در آخرین مجال و وقت بودن در میان مردم، به صراحت، نایب و وليّ و وصيّ خودش را اعلام داشت و در پیش چشم خلق مؤمن و به اذن الله، معرّفی‌اش نمود:

«مَنْ کُنتُ مُولاهُ فَعليٌ مُولاه؛16

هر که را من بر او ولایت دارم، پس علی بر او ولایت دارد.»

ولایت اوصیا و خلفای دوازده گانة حضرت خاتم الانبیاء(ص) ولایت مطلقة کلّیه است، به دلیل عدم جواز تفکیک؛ زیرا که بر هر صاحب ادراکی، واضح و روشن است که خلیفه و جانشین هر کسی حتماً باید بتواند از عهدة کارهای آن کسی که سمت جانشینی او را دارد، برآید و الّا جانشینی و نیابت او رأساً غلط و موجب اختلاف و اختلال خواهد بود.17

به اتّکای این بینش و شروط ضروری برای احراز مقام «منجیّ موعود» است که نبیّ خاتم و اوصیای ایشان، حضرت خاتم الاوصیاء‌، مهدی صاحب‌الزّمان(عج) را به عنوان «مصلح کل» معرّفی می‌نمایند که در آخرالزّمان و تحت شرایط خاصّی، آن هنگام که زمین آکنده از ظلم و جور شده باشد، ظهور کرده و پس از مرتفع نمودن همة موانع، زمین را آکنده از قسط و عدل می‌کند و دولت کریمه‌اش تا به آخر عمر دنیا، دوام خواهد آورد.

منجیّ موعود از زبان رسول مکرّم اسلام(ص)

اوّلین نکته‌ای که جناب رسول الله(ص) بدان اشاره می‌کنند، برخاستن مهدی موعود از میان امّت خودشان‌ است. مهم‌ترین دلیل این امر را در موضوعات و شروطی، چون

ولایت کلّیة این حضرت و پیوند بلامنازعه‌اش با دین کامل و کتاب جهانی «قرآن» باید جست‌وجو کرد.

علیّ بن هلال از پدرش روایت نموده است که گفت:

در مریضی پیامبر(ص) به حضورش شرفیاب شدم. دیدم فاطمه(س) در بالین پدرش نشسته و اشک می‌ریزد. چون صدای گریه‌اش بلند شد، پیامبر سر برداشتند و فرمودند:

«فاطمه جان! چرا گریه می‌کنی؟»

عرض کرد: «می‌ترسم بعد از شما احترام ما از دست برود.»

فرمودند:

«عزیزم! مگر نمی‌دانی که خداوند به اهل زمین نگاه کرد و پدرت را از میان آنان برگزید. سپس نظر کرد و شوهرت را انتخاب کرد و به من وحی فرمود که تو را به او تزویج کنم؟

دخترم! ما اهل بیتی هستیم که خداوند عزّوجلّ هفت فضیلت به ما عطا فرموده که به هیچ‌کس قبل و بعد از ما، عطا نفرموده است و آن اینکه:

من خاتم پیامبران نزد خدا و بهترین آنها و محبوب‌ترین بندگان می‌باشم و با این امتیازات، پدر تو می‌باشم. جانشین من بهترین جانشینان پیغمبران و محبوب‌ترین آنها نزد خداست و او شوهر تو است. شهید ما بهترین شهدا و محبوب‌ترین آنها نزد خداوند است و او حمزة عبدالمطّلب عموی پدر و شوهرت می‌باشد. جعفر بن ابی‌طالب که با دو بال در بهشت با فرشتگان پرواز می‌کند پسرعموی پدرت و برادر شوهرت، از ماست. در سبط این امّت که حسن و حسین(ع) دو فرزند تو و دو آقای اهل بهشت می‌باشند، از ماست و به خدا قسم! که پدرشان افضل از آنهاست.

یا فاطمه! به خداوندی که مرا به راستی برانگیخته، مهدی این امّت نیز از ایشان می‌باشد، وقتی که دنیا هرج و مرج شود و آشوب‌ها پدید آید و راه‌ها مسدود گردد و اموال یکدیگر را به غارت برند، نه بزرگتر به کوچکتر رحم می‌کند و نه کوچکتر احترام بزرگتر را نگاه می‌دارد. خداوند کسی را برمی‌انگیزد که قلعه‌های ضلالت و دل‌های قفل‌زده را بگشاید و اساس دین را در آخرالزّمان استوار سازد؛ چنان‌که من در اوّل‌زمان پدیدار گرداندم و زمین را پر از عدل نماید؛ همان‌گونه که از ظلم و ستم پر شده است.»18

آن رسول مکرّم(ص) واقعة ظهور منجیّ موعود را قبل از وقوع قیامت کبری، پس از آکنده شدن زمین از جور اعلام می‌فرمایند:

«قیامت منقضی نخواهد شد تا اینکه مردی از اهل بیت من به سلطنت رسد و او زمین را پر از عدل و داد کند؛ چنان‌که پر از ظلم شده باشد و مدّت سلطنت هفت سال است.»19

حضرت، برای دفع شبهه، در حدیث دیگری بیان می‌دارند که آن منجی از نسل فاطمة زهرا(س)، از فرزندان حسین بن علی(ع) و هم‌نام خودشان است و حتّی کنیة ایشان را نیز بیان می‌کنند.

«مهدی از فرزندان من است. نامش همانند نام من و کنیه‌اش کنیة من و شبیه‌ترین مردم به من است؛ به لحاظ خلقت و اخلاق. او غیبت و حیرتی دارد که مردم در آن دوران، از دین‌هایشان گمراه می‌شوند. پس در این هنگام، همانند شهاب شکافنده پیش می‌آید و زمین را از قسط و عدل پر می‌کند؛ همان‌گونه که از ظلم و جور آکنده گشته بود.»20

حذیفة بن یمان روایت می‌کند: پیامبر خطبه‌ای ایراد فرمودند و آنچه می‌باید اتّفاق بیفتد، به ما اطّلاع دادند. سپس فرمودند:

«اگر از عمر دنیا جز یک روز بیشتر نمانده باشد، خداوند آن روز را چندان دراز گرداند تا مردی از اولاد من برانگیزد که هم‌نام من باشد.»

سلمان برخاست و عرض کرد:

ای رسول خدا! از کدام فرزند شما خواهد بود؟

فرمودند: «از این فرزندم.» و دست روی شانه حسین(ع) گذاشتند.21

رسول مکرّم اسلام(ص) ضمن حدیثی بر این نکته تأکید می‌کنند که آن منجیّ موعود، عامل به سنّت رسول اکرمند و ضرورتاً از همة سنن پیروی کرده و آن‌همه را احیا می‌کنند که دین رسول آخرین بدان استوار بود.

«قائم از فرزندان من است؛ نامش، نام من و کنيه‌اش؛ کنية من است. شمائل او شمائل من و روش او روش من است و مردم را بر آئين و دينم بدارد و آنها را به کتاب پروردگارم فراخواند، کسی که او را اطاعت کند، مرا اطاعت کرده است و کسی که او را نافرمانی کند، مرا نافرمانی کرده است و کسی که او را در دوران غيبتش انکار نمايد، مرا انکار نموده است و کسی که او را تکذيب کند، مرا تکذيب کرده است و کسی که او را تصديق نمايد، مرا تصديق نموده است. از کسانی که گفتار مرا در بارة او انکار و تکذيب می‌کنند و از کسانی از امّتم که مردم را از طريق او گمراه می‌سازند، به خداوند شکايت می‌برم‌ «و کسانی که ستم کرده‌اند، به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت‌.»22

حضرت رسول الله(ص) ضمن احادیثی از نزول اجلال حضرت عیسی(ع) به زمین، در هنگامة ظهور منجی و اقتدای آن حضرت در نماز، به امام مهدی(عج) یاد کرده و

نمازگزاردن حضرت عیسی(ع) پشت سر آن حضرت را به عنوان یکی از نشانه‌های منجیّ موعود معرّفی می‌کنند. این سخن به طور کامل برخاستن منجیّ موعود از میان سایر امم را مرتفع می‌سازد.

امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«همانا کسی که پشت سرش، عیسی بن مریم(ع) نماز می‌گزارد، همان دوازدهمین نفر از عترت [رسول خدا(ص) و] هفتمین فرزند حسین بن علی(ع) است.»23

جابر بن عبدالله انصاری از حضرت رسول اکرم(ص) روایت نموده است که فرمودند:

«[در وقت ظهور] عیسی بن مریم [از آسمان] فرود می‌آید. پس امیر قیام‌کنندگان، مهدی(عج) به او می‌گوید: «بفرمایید نماز بخوانیم.» پس [عیسی(ع)] می‌گوید: شما خود از جانب خدا، برخی بر برخی دیگر امیر هستید و این لطف خدا نسبت به این امّت است.»24

رسول اکرم(ص) در خطبه‌ای فرمودند:

«به پا نمی‌شود قيامت؛ مگر اينکه:

1. علم ترک شود؛

2. زلزله زياد شود؛

3. فتنه بسيار شود؛

4. هرج و مرج ظاهر گردد؛

5. هوا و هوس‌ها در شماها زياد شود؛

6. تعميرشده‌ها خراب شود و خراب‌شده‌ها تعمير شود؛

7. در مشرق و مغرب و جزيرة‌العرب در زمين فرو روند؛

8. دابّـ［ الارض خارج گردد؛

9. دجّال ظاهر شود؛

10. يأجوج و مأجوج در زمين پراکنده شوند؛

11. عيسی بن مريم از آسمان نازل می‌گردد.

12. پس در اين حال، باد نرمی، مانند حرير از طرف يمن بوزد؛

13. پس وانگذارد احدی را که در او ذرّه‌ای از ايمان باشد؛ مگر اينکه از او بگيرد.

قيامت به پا نشود؛ مگر وقتی که مردم همه از اشرار و بدان باشند. پس آتشی از طرف عدن آيد که مردم روی زمين را به محشر برساند.»

پس عرض کردند: ای پيغمبر خدا! چه زمانی چنين می‌شود؟

فرمودند:

14. در وقتی که قاريان با چاپلوسی با امرا و حکّام رفتار کنند؛

15. اغنيا و مال‌داران را بزرگ شمارید و به فقرا اهانت کنید و به نظر حقارت به آنها بنگريد؛

16. غنا و آوازخوانی حرام در ميان شما، ظاهر گردد؛

17. زنا و عمل منافی عفّت علناً و آشکارا انجام شود؛

18. بناها را عالی و بلند بسازند؛

19. قرآن را با غنا و آواز بخوانند؛

20. اهل باطل بر اهل حق غلبه کنند؛

21. امر به معروف و نهی از منکر در ميان مردم‌ کم شود؛

22. نماز ضايع گردد؛

23. مردم به دنبال شهوات نفسانی بروند؛

24. به هوا و هوس‌ها ميل شود؛

25. فرمان‌فرمايان ظالم به سر کار آيند؛

26. آنها اهل خيانت باشند و وزرای آنها فاسق و گناهکار باشند؛

27. قاريان قرآن حريص در امر دنيا گردند؛

28. نفاق در علما ظاهر گردد. در اين هنگام، بلا بر آنها نازل گردد.؛

29. همچنین امّتی که برای ضعيفانشان از اقويا انتقام نگيرند، پاکی و قداست پيدا نخواهند کرد؛

30. مساجد را زينت کنند؛

31. قرآن‌ها را طلاکاری کنند؛

32. منبرها را بلند کنند؛

33. صفوف و جماعت مردم زياد باشند؛

34. شيون و صداهای بي‌جا در مساجد بلند گردد؛

35. مردم بدن‌هايشان با هم جمعند؛ ولی زبان‌هايشان مختلف است؛

36. دين هر کدام لقلقة زبان اوست و در قلب آنها، ايمان رسوخ نکرده است؛

37. اگر به آنها عطا شود، شکر می‌کند و اگر روزی او برای امتحان، کم يا منع گردد، کافر گردد؛

38. به صغيرها و کوچک‌ها رحم نمی‌کنند و به پيران احترام روا نمی‌دارند؛

39. هميشه خود را بر ديگران مقدّم می‌دارند؛

40. حريم خود را حفظ می‌کنند؛

41. در حکم، جور و ظلم می‌کنند؛

42. غلامان و افراد پست بر آنها حکومت می‌کنند؛

43. بچّه‌ها امور آنها را به دست می‌گيرند؛

44. تدبير امور آنها به دست زنان است؛

45. مردها به طلا و نقره زينت می‌کنند؛

46. لباس حرير و ديباج می‌پوشند؛

47. دختران را اسير می‌کنند؛

48. قطع ارحام می‌کنند؛

49. راهزنی می‌کنند؛

50. باجگيران را در راه‌ها وامی‌دارند؛

51. با مسلمانان جنگ می‌کنند و با کفّار سازش می‌کنند.

52. پس در چنين زمان، باران زياد است و گياه کم.

53. تفريحات زياد است؛

54. علماء کم می‌شوند و حاکمان زياد می‌شوند و افراد امين کم می‌شوند.

پس در اين هنگام، فرات از کوهی از طلا جدا می‌شود و مردم بر او جنگ می‌کنند که از صد نفر نود و نه نفر کشته و يکی سالم می‌ماند.»25

اسامی امامان(ع) از زبان رسول‌الله(ص)

در روایات متعدّدی از پیامبر اکرم(ص) اسامی و شمار امامان دوازده‌گانه آمده است.

احادیث مشهوری، چون «ثقلین»، «منزلت»، «یوم‌الدّار»، «مدینـ［‌العلم»، «طیر مشوی»، «رایت»، «کساء»، «جابر» و «حدیث دوازده خلیفه»، مورد گواهی همة فرق اسلامی است و در همة آنها، امامان همگی از قریش و اهل بیت پیامبرند؛ جملگی مهدی‌اند و هادی و سرانجام، مهدی موعود(عج) آخرین آنهاست که در آخرالزّمان ظهور می‌کند.

حدیث دوازده خلیفه، حدیثی از پیامبر اسلام(ص) است که خلفای بعد از خود را در دوازده خلیفه منحصر کرده‌اند که همگی از قبیلة قریش هستند.

این حدیث با الفاظ مختلفی از جابر بن سمره26 از پیامبر اکرم(ص) در کتب معتبر اهل سنّت، مثل «صحیح بخاری» آمده و به حدیث دوازده خلیفه مشهور شده است و از نظر حدیث‌شناسان اهل سنّت، حدیثی صحیح است.

هرچند که اهل سنّت سعی در معرّفی مصادیقی برای این دوازده خلیفة منصوب از سوی حضرت نبیّ اکرم(ص) کرده‌اند؛ امّا جملگی در اینکه دوازده خلیفه و جانشین و به عبارتی هادی و مهدی امّت، پس از رسول اکرم(ص) معرّفی و اعلام شده‌اند و نیز در وجود مهدی آخرالزّمان و منجیّ موعود متّفق‌القولند.

در «صحیح مسلم» این روایت از طرف متعدّد نقل شده و خبر از جانشینی دوازده خلیفه بعد از پیامبر(ص) می‌دهد:

جابر بن سمره می‌گوید: همراه پدرم بر رسول خدا(ص) وارد شدیم، شنیدیم که حضرت می‌فرمودند:

«امر خلافت اسلامی به پایان نخواهد رسید؛ مگر اینکه دوازده جانشین در میان آنها حکومت کند.»

سپس کلامی را فرمود که برایم معلوم نشد. به پدرم گفتم: حضرت چه فرمودند؟

پدرم گفت: حضرت فرمودند: «تمام این دوازده خلیفه از قریش هستند.»27

در تعدادی از روایات «اثنی عشر»، به جای خلیفه، کلمة «نقبا» آمده است.

احمد بن حنبل در دو جا از مسندش، این روایت را نقل کرده است:

مسروق گفت: ما در نزد عبدالله بن مسعود نشسته بودیم و او برای ما قرآن می‌خواند. مردی به او گفت: یا اباعبد الرّحمن! آیا شما از رسول خدا(ص) نپرسیدید که بعد از او، چند خلیفه خواهند آمد؟ عبدالله گفت: از هنگامی که به عراق وارد شده‌ام، کسی این موضوع را از من نپرسیده است. ما از رسول خدا پرسیدیم، فرمودند: «خلفای من دوازده نفرند، مانند نقبای بنی‌اسرائیل.»28

برخی از روایات، با تعبیر «اثنی عشر امیراً» وارد شده‌اند.

بخاری در صحیح‌ترین کتاب‌های اهل سنّت، روایت را این‌گونه نقل کرده است:

جابر بن سمره می‌گوید: از رسول خدا شنیدم که می‌فرمودند: «بعد از من دوازده نفر امیر است.» سپس سخنی فرمودند که من نشنیدم. پدرم گفت: رسول خدا(ص) فرمودند: «همگی آن خلفا از قریشند.»29

روایات متعدّدی در کتب اهل سنّت و شیعه وارد شده است که در آنها، اسامی ائمّه(ع) ذکر شده است و بسیاری از آنها از احادیث متواتر می‌باشند. بخشی از این روایات را حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی در کتاب «منتخب الأثر»، جمع‌آوری نموده‌اند. ما در اینجا، تنها به چند روایت از یکی از کتاب‌های معتبر اهل سنّت (ینابیع المودّه) و کتب شیعه بسنده می‌کنیم:

- هنگامی که آیة

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْکُم‌؛30

ای کسانی که ایمان آوردید! از خداوند و رسولش و صاحبان امر از آنان اطاعت کنید.»

نازل شد و اطاعت کسانی را به عنوان اولی الامر به طور مطلق واجب کرد و اطاعت ایشان را هم‌سنگ اطاعت پیامبر(ص) قرار داد، جابر بن عبدالله انصاری31 از پیامبر (ص) پرسید: اولی الامر چه کسانی هستند؟

فرمودند:

«ای جابر! اولی الامر خلیفه‌های من و جانشینان من بعد از من، هستند که امامان و پیشوایان مسلمانانند. اوّلین آنها، علیّ بن ابی‌طالب و پس از او، حسن و سپس، حسین و بعد از او، علیّ بن حسین و آنگاه، محمّد بن علی که در «تورات» به باقر معروف است و ای جابر! تو او را درخواهی یافت و چون او را ملاقات نمودی، سلام مرا به او برسان و پس از او، جعفر بن محمّد الصادق و سپس، موسی بن جعفر و بعد از او، علیّ بن موسی و بعد از او، محمّد بن علی و پس از او، علیّ بن محمّد و سپس حسن بن علی و بعدا،ً فرزندش که هم اسم و هم‌کنیة من است. اوست حجّت خدا در روی زمین و بقیّة خدا در میان شهرهای خدا و او همان کسی است که از شیعیان خود، غیبتی طولانی خواهد نمود که هیچیک از افرادی که قائل به امامت او هستند، پایدار نخواهند ماند؛ مگر آن کس که خداوند قلب او را به مراتب ایمان و یقین آزموده باشد.»32

- امیرالمؤمنین(ع) نیز در همین‌باره می‌فرمایند:

«من در خانة امّ‌سلمه در خدمت پیامبر(ص) بودم که آیة «إِنَّما يُريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهيرا؛33 این است و جز این نیست که خداوند اراده کرده است که از شما اهل بیت، هرگونه پلیدی را دور کند و شما را پاک و مطهّر گرداند.» نازل شد، پیامبر(ص) به من فرمودند: «این آیه دربارة تو و فرزندانت، حسن و حسین و امامانی که از نسل تو به وجود می‌آیند، نازل شده است.»

گفتم: «یا رسول الله(ص)! بعد از شما چند نفر به امامت می‌رسند؟»

فرمودند: «بعد از من،‌ تو امام می‌شوی، بعد از تو، حسن و بعد از حسن،‌ حسین. بعداز حسین، فرزندش علیّ بن الحسین. بعداز علی، فرزندش محمّد. بعد از محمّد، فرزندش جعفر. بعد از جعفر، فرزندش موسی. بعد از موسی، علی. بعد از علی، فرزندش محمّد. بعد از محمّد، فرزندش علی و بعد از علی، فرزندش حسن و بعد از حسن، فرزندش حجّت به امامت می‌رسند. نام‌های ایشان به همین ترتیب بر ساق عرش نوشته شده بود. از خدا پرسیدم اینها کیستند؟ فرمود: «امام‌های بعد از تو هستند. پاک و معصومند و دشمنانشان ملعون هستند.»34

تعابیری، همچون «اثنی عشر قیّماً» و «اثنی عشر رجلاً» نیز در میان روایات اهل سنّت وارد شده است؛ امّا همگی در موضوع، جانشینی پس از پیامبر، دوازده نفر بودن این جانشینان و از قریش بودن آنان مشترک القولند. لاجرم باب هرگونه مجادله بر تشکیک‌کنندگان، بسته و باب وسیع اشتراک در باورها و هم‌سویی در عملکردها گشوده می‌شود که می‌تواند مبنایی برای خروج از اختلافات کمرشکن در عصر پرفتنه و بلای آخرالزّمانی باشد و از همه مهم‌تر اینکه، چنانچه نقبای «بنی‌اسرائیل» منصوب از سوی خداوند متعال بودند، ضرورتاً جانشینان پیامبر اسلام نیز می‌بایست منصوب حضرت حق باشند.

مصداق حقیقی اوصیاء

«قرآن کریم» دربارة انتصاب نقبا توسط خداوند متعال صراحت دارد.

«وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقيبا؛35

و از میان آنها دوازده نقیب مبعوث کردیم.»

آنچه که شیعیان بر آن اتّفاق دارند، ذکر نام این خلفا و امامان است که به تعبیر اهل سنّت, امرا هستند و توسط پیامبر اکرم(ص) معرّفی شده‌اند. در واقع، آن حضرت با وارد کردن حصرهای مختلف، امّت خویش را به سوی حقیقی‌ترین مصداق برای امامت و ولایت بر مسلمانان راهنمایی کرده‌اند. جز این, در روایات شیعی، جملة این جانشینان از بنی‌هاشمند و با توجّه به اینکه خداوند خطّ سیر رسالت و امامت را پس از پایان یافتن وقت بنی‌اسرائیل و پس از حضرت عیسی(ع) از طریق «بنی‌اسماعیل» مقدّر نموده است. صحّت این دسته از روایات بیشتر از سایر روایات رسیده در منابع اهل سنّت معلوم می‌گردد.

از دیدگاه شیعیان، تنها مصداق این روایات، ائمّة اهل بیت(ع) هستند نه کسان دیگر و در این باره، روایات صحیحی وجود دارد که ائمّة اهل بیت(ع) را علاوه بر تعداد، با اسم و نسب معرّفی کرده است.

علاوه بر منابع بی‌شمار شیعی، در مدارک اهل سنّت نیز (با همة کنترل‌هایی که انجام پذیرفته) روایاتی داریم که در آنها، به نام مبارک ائمّه(ع) تصریح شده است وما در اینجا, به دو مورد از آنها اشاره میکنیم:

جوینی نقل کرده است که نعثل یهودی به پیامبر عرض کرد:

از وصیّ خود به ما خبر بده؛ چرا که برای تمامی پیامبران وصی و جانشین بوده است و نبیّ ما یوشع‌ بن نون را وصیّ خود قرار داد.

پیامبر اکرم(ص) در جواب فرمودند:

«همانا وصی و خلیفة بعد از من، علیّ بن ابی‌طالب(ع) است و بعد از او, دو فرزندش حسن و حسین(ع) و بعد از آن دو, نه امام دیگر از صلب حسین(ع) هستند.»

نعثل می‌گوید: ای محمّد! نام آن نه نفر را برایم بگو! پیامبر هم نام یکایک آنان را بیان کردند.»36