شوق و هراس

احسان صادقی

مروری بر علل مرگ‌هراسی و مرگ دوستی

مقدّمه

مرگ، حقیقتی است که هر انسانی به ناچار با آن رو به رو می‌شود. داشتن تصویری صحیح از این واقعیت بزرگ، تأثیر مهمّی در زندگی انسان و چگونگی رویارویی او با این پدیده دارد.

برخی اندیشمندان، همچون شیخ ‌الرّئیس بوعلی سینا معتقدند که تصوّر مرگ، از اختصاصات انسان است و حیوانات تصویری از آن ندارند و این امتیازی بزرگ برای آدمی محسوب می‌شود.

امّا مسئلة درخور توجّه آن است که نگاه انسان‌ها به مرگ، با یکدیگر متفاوت است و در نتیجه نوع احساسشان نیز در این موضوع گوناگون می‌باشد. برخی تصویری هولناک از مرگ در ذهن دارند و عدّة اندکی، با اشتیاق به استقبال آن می‌روند.

در این نوشتار تلاش می‌شود، ضمن بررسی علل و عوامل ترس و همچنین اشتیاق به مرگ، تصویری صحیح از این واقعیت گریزناپذیر ارائه شود.

عوامل ترس از مرگ

علل و عواملی که موجب هراس انسان از مرگ می‌شود، گاهی به حوزة شناختی مربوط است و گاه به اخلاق و رفتار انسان برمی‌گردد. عوامل شناختی عبارتند از:

1. جهل به حقیقت مرگ

آگاهی نداشتن از یک پدیده موجب بروز نوعی حسّ تقابل و ستیز با آن می‌شود. امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند:

«مردم با آنچه به آن جهل دارند، دشمنی می‌ورزند.»1

همین جهل و ناآگاهی ریشة ترس و هراس از مرگ می‌شود. انسانی که نمی‌داند پس از مرگ چه بر او خواهد گذشت، طبعاً از مرگ می‌ترسد.

یکی از اصحاب امام هادی(ع) در آستانة مرگ قرار گرفت. امام(ع) بر بالین او حاضر شدند. هنگامی که دیدند او از ترس می‌گرید، به او فرمودند:

«ای بندة خدا! سبب ترس تو از مرگ این است که آن را نمی‌شناسی.»

سپس امام(ع) با بیان مثالی، حقیقت مرگ را برای آن شخص این‌گونه بیان فرمودند:

«هر گاه بدنت پر از چرک و آلودگی شود و بدانی که با رفتن به حمّام، همة آن آلودگی‌ها برطرف می‌شود، آیا از رفتن به حمّام اکراه داری یا اینکه مشتاقانه به سمت آن می‌روی؟»

آن مرد پاسخ داد: حتماً با اشتیاق می‌روم. سپس امام(ع) فرمودند:

«مرگ نیز مانند حمّام است که هر مقدار از گناهان در وجودت مانده باشد، در هنگام مرگ پاک می‌شود و پس از آن، از هرگونه رنج و غم و اندوه نجات پیدا می‌کنی و به شادی و سرور می‌رسی.»

مرد با شنیدن کلام امام(ع) آرام شد و ساعتی بعد از دنیا رفت.2

2. فنا و نابودی دانستن مرگ

هر انسان به صورت فطری خواهان جاودانگی است. از این‌رو همواره در جست‌وجوی اسباب حیات ابدی بوده و از هر عاملی که آن را سبب فنا و نیستی خود بداند، گریزان است.

هرچند این میل فطری، حقیقتی الهی دارد، امّا گاه تصوّر اشتباه از مرگ، زمینة هراس از آن را در دل انسان پدید می‌آورد.

انسانی که مرگ را پایان وجود و هستی خویش دانسته و معتقد است با رسیدن مرگ، به کلّی نابود می‌شود، در واقع مرگ را بزرگترین مانع در راه جاودانگی و حیات ابدی خویش می‌بیند؛ بنابراین همواره از آن بیمناک و فراری است.

«قرآن کریم» مرگ را به عنوان پلی برای بازگشت به سوی مبدأ هستی معرفی می‌کند:

«قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُون‏؛3

بگو این مرگی که از آن فرار می‌کنید، سرانجام با شما ملاقات خواهد کرد. سپس به سوی کسی که دانای پنهان و آشکار است، بازگردانده می‌شوید. آنگاه شما را از آنچه انجام می‌دادید، خبر می‌دهد.»

بوعلی‌سینا در رسالة «شفاء من خوف الموت» دربارة حقیقت مرگ و سبب ترس از آن می‌نویسد:

امّا کسی که مردن را جاهل است و نمی‌داند حقیقتش چیست، پس من برای او بیان می‌کنم و روشن می‌سازم که مرگ بیشتر از آن نیست که نفس انسانی، آلات خود را که آنها را استعمال می‌نمود، ترک می‌کند و آن آلات، همان اعضای او هستند که مجموعة آنها را بدن می‌نامند؛ همچنان‌که شخص صنعت‌کار آلات کار خود را ترک می‌کند.

امّا کسی که از مرگ می‌ترسد، به سبب آن است که نمی‌داند بازگشت او به سوی کجاست یا آنکه گمان می‌کند، چون بدن او منحل شود و ترکیب آن باطل گردد، ذات او منحل شده و نفس و حقیقت او باطل می‌گردد و به بقای نفس خود جاهل است و کیفیت معاد را نمی‌داند. بنابراین در واقع از مرگ نمی‌ترسد؛ بلکه جاهل است به امری که سزاوار است او را بداند.4

3. مرگ را سبب قطع آرزوها دانستن

به طور طبیعی هر انسانی آرزوهایی دارد که همواره برای رسیدن به آن تلاش می‌کند و نیل به آن آمال، محور امید او به ادامة زندگی است.

آنگاه که آرزوها در امور دنیایی محصور شود، ترس از مرگ به سراغ انسان می‌آید؛ چرا که می‌داند مرگ پایان زندگی دنیاست و همواره بیمناک است که پیش از رسیدن به آرزوها، چنگال مرگ گریبان او را بگیرد و تمام آمال و امیدهای چندین ساله و تلاش‌هایی که در راه رسیدن به آنها متحمّل شده، بی‌ثمر بمانند.

عوامل اخلاقی و رفتاری

1. آباد کردن دنیا و خراب کردن آخرت

برخی به زندگی پس از مرگ اعتقاد دارند؛ ولی با تبعیت از هواهای نفسانی، عمر خویش را در راه آبادی دنیای خود صرف کرده و توشه‌ای برای جهان واپسین نفرستاده‌اند. اینان در حقیقت مرگ را گذرگاهی می‌بینند که ایشان را از زندگی آباد دنیا به سوی عذاب و رنج و اندوه پس از مرگ می‌برد و در نتیجه، همواره از فرارسیدن آن بیمناکند.

شخصی از امام حسن مجتبی(ع) پرسید: چرا ما از مرگ می‌ترسیم؟

حضرت در پاسخ فرمودند:

«زیرا شما آخرت خویش را (به دلیل گناهان و اعمال ناپسند) ویران ساختید و دنیای خود را آباد کردید و دوست نمی‌دارید که از آبادی به ویرانی روید!»5

کسی که تمام همّت خویش را در جهت جمع‌آوری زخارف دنیا به کار برده و به اموال و مقامات و زر و زیور آن دل بسته است، بیش از هر چیز از مرگ می‌ترسد؛ چرا که می‌داند این مرگ است که رشتة اتّصال او را به اندوخته‌هایش پاره می‌کند.

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

روزی مردی خدمت رسول خدا(ص) رسید و عرض کرد: ما مرگ را دوست نداریم. پیامبر(ص) از او پرسیدند: «آیا مال و ثروت داری؟» عرض کرد: آری. حضرت فرمودند: «آیا آن را برای جهان پس از مرگ فرستاده‌ای؟» پاسخ داد: خیر. رسول اکرم(ص) فرمودند: «به همین دلیل است که مرگ را دوست نداری.»6

2. ترس از حسابرسی به سبب گناهان

قرآن کریم به عدّه‌ای از یهودیان گمراه شده، این‌چنین خطاب می‌فرماید:

«قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ وَ اللهُ عَليمٌ بِالظَّالِمينَ؛7

بگو اگر (آن‌چنان که مدّعی هستید) سرای دیگر در نزد خدا مخصوص شماست، نه سایر مردم، پس آرزوی مرگ کنید، اگر راست می‌گویید؛ ولی آنها اعمال بدی پیش از خود فرستاده‌اند و به همین خاطر، هرگز آرزوی مردم نخواهند کرد و خداوند از ستمگران آگاه است.»

آنان در اثر زیر پا نهادن احکام شریعت و فریب مردم، پروندة اعمال خویش را تاریک می‌دیدند و به خوبی می‌دانستند که با پایان زندگی چند روزة دنیا حسابرسی سنگین و عذابی دردناک در انتظارشان خواهد بود.

خدای تعالی از ترس درونی این گروه از مرگ پرده برداشته و می‌فرماید که سبب این ترس، اعمال زشتی است که از پیش فرستاده‌اند. بنابراین آنان هیچگاه آرزوی مرگ نمی‌کنند.

در دادگاه عدل الهی، قاضی خود، شاهد و مجری حکم است. تصوّر چنین وضعیتی سبب می‌شود، مجرمانی که پرونده‌ای سیاه داشته و حاضر به توبه و بازگشت و جبران خطای خویش نیستند، همواره از مرگ - که دروازة ورود آنان به چنین محکمه‌ای است - بیمناک باشند.

عوامل اشتیاق به مرگ

در میان انسان‌ها عدّة اندکی به رشد و تعالی می‌رسند. ایشان از مرگ هراس ندارند؛ بلکه مشتاقانه به استقبال آن می‌روند.

امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند:

«محبوب‌ترین چیزی که در انتظارش هستم، مرگ است.»8

این شوق وافر به مرگ دارای علل و عواملی است که در ادامه به چند مورد از آنها اشاره می‌شود:

1. دوستی خداوند

آنان که به خدای تعالی ایمان آورده و دل خویش را از محبّت او لبریز کرده‌اند، بی‌شک اشتیاقشان به لقای الهی روزافزون است؛ چرا که هر عاشقی همواره در طلب محبوب خویش است.

قرآن کریم می‌فرماید:

«قُلْ يا أَيُّهَا الَّذينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقين‏؛9

بگو: ای یهودیان! اگر گمان می‌کنید که (فقط) شما دوستان خدایید، نه سایر مردم، پس

آرزوی مرگ کنید، اگر راست می‌گویید.»

امیرمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«هنگام قبض روح ابراهیم(ع)، خداوند ملک‌الموت را به او نازل کرد. ملک‌الموت عرض کرد: ای ابراهیم! برای قبض روح تو آمده‌ام؛ پس دعوت مرا اجابت کن. ابراهیم(ع) فرمود: آیا دیده‌ای دوستی، دوستش را بمیراند؟ ملک‌الموت بازگشت و به حق‌تعالی عرض کرد: بارخدایا! شنیدی خلیلت، ابراهیم چه گفت؟ حق عزّ و جلّ فرمود: «نزد او برو بگو: آیا دوست از ملاقات دوست کراهت دارد؟ به راستی که حبیب، ملاقات محبوب را دوست می‌دارد؟»10

2. حق‌گرایی و حق‌مداری

فطرت انسان، جویای حق و دوستدار حقیقت و عدالت است. این حسّ الهی و مقدّس، مؤمنان حقیقی را بر آن می‌دارد تا در راه اقامة حق و برپایی عدل قیام کرده و در این مسیر، از هیچ خطری نهراسند؛ بلکه شجاعانه به دل میادین پر خطر وارد شده و برای رسیدن به آن هدف عالی، مشتاقانه جان خویش را تقدیم کنند.

اصحاب و یاران امام حسین(ع) نمونة بارز این حقیقتند.

در شب عاشورا آنگاه که زینب کبری(س) از امام(ع) دربارة میزان وفاداری اصحابشان سؤال می‌کنند، حضرت می‌فرمایند:

«به خدا قسم! آنان را آزموده‌ام و آنان را جز مطمئن و ثابت‌قدم نیافتم. انس آنان به مرگ، مانند علاقة کودکان به سینة مادر است.»11

3. ایمان به وعده‌های الهی در کنار عمل صالح

مؤمنانی که عمر خویش را در مسیر انجام تکالیف الهی گذرانده و سختی‌های آن را به جان خریده‌اند، ایمان دارند که با رفتن از این دنیا، غرق در نعمت‌های الهی خواهند بود؛ چرا که خداوند به اهل ایمان و عمل صالح وعدة بهشتی خرّم و نعمت‌هایی ابدی داده است.

در پایان، ذکر این نکته لازم است که استقبال از مرگ نیز همانند ترس از آن، گاه می‌تواند ناشی از جهالت باشد؛ همچون کسی که در اثر فشارها و مشکلات زندگی، تصمیم به خودکشی می‌گیرد. او در واقع گمان می‌کند که با مرگ، سختی‌هایش پایان می‌یابد، غافل از آنکه ارتکاب چنین گناه بزرگی، او را در ورطة مشکلاتی بسیار بزرگتر و دردناک‌تر گرفتار می‌سازد.

همچنین گاهی تصوّر منفعتی خیالی سبب می‌شود، برخی به سوی مرگ بشتابند؛ در حالی‌که چنین آوازه‌ای برای ایشان در آخرت سودی نخواهد داشت.12

پی‌نوشت‌ها: