اتوپیا، دستوپیا (۴)

اسماعيل شفيعي سروستاني

دستوپیا، ویران‌شهر عصر مدرن (2)

چنان‌که پیش از این و در شماره‌های قبل دربارة اصطلاح دستوپیا توضیحاتی مبسوط داده و گفته شد که در پی شکل‌گیری حکومت پلیسی در جهان و به تبع آن، تنزّل شأن انسان، برخی از نویسندگان و فیلم‌سازان برای بیان اعتراض خود، اقدام به نوشتن رمان‌ها و ساخت فیلم‌هایی کردند.

در شمارة قبل برخی از رمان‌ها معرفی و مورد بحث قرار گرفت. در ادامه به بررسی دیگر آثار این حوزه می‌پردازیم:

ری بردبری و فارنهایت 451

ری داگلاس برَدبِری،1 شاعر و نویسندة خیال‌پرداز آمریکایی و نویسندة رمان علمی، تخیّلی «فارنهایت 451» است.

این رمان، شاهکار علمی - تخیّلی پادآرمان‌شهری نویسندة آمریکایی، ری بردبری (1920-2012م.) است. این داستان آیندة جهانی است که در آن، تفکّر و خواندن ممنوع است و آتش‌افشانان (که پیش‌تر آنان را آتش‌نشان می‌خواندند و وظیفه‌شان چیز دیگری بود) هر کتابی را که بیابند، می‌سوزانند و خاکستر می‌کنند. در این بین، یکی از مأموران آتش‌افشانی، از وظیفه‌اش سر باز می‌زند و خطرناک‌ترین سؤال، یعنی «چرا» به ذهنش خطور می‌کند.2

این کتاب در سال 1953م. منتشر شده است؛ امّا در به تصویر کشیدن بسیاری از وقایع که امروز جامعة بشری بدان‌ها مبتلا است، موفّق بوده. در جهانی که کتاب آن را به نمایش می‌گذارد، سوزاندن کتاب توسط آتش‌افشان‌ها امری عادّی است؛ کتاب‌سوزی توسط مردانی که در واقع وظیفة فراموش‌شده‌شان، آتش‌نشانی بوده و نه آتش‌افشانی. آنان به خانه‌های کسانی که مخفیانه به مطالعة کتاب مشغول می‌شوند، هجوم برده، کتاب‌ها را وسط خیابان انباشته و به آتش می‌کشند.

بنیان‌گذاران جامعة «فارنهایت 451»، «اندیشیدن» را سمّ مهلک و آن را سبب بروز بی‌نظمی و آشوب می‌شناسند. در نتیجه، نویسنده ما را با جامعه‌ای مواجه می‌سازد، افسرده و عاری از هرگونه سرزندگی و شادابی.

مردگانی که چون زامبی‌ها، بیگانه با هرگونه احساس شاعرانه و ذوقی، ربات‌وار در رفت و آمدند؛ گویی از کاسة سر ساکنان شهر، مغز و از سینه‌هایشان قلب را بیرون افکنده باشند. نکتة جالب توجّه آن است که بسیاری از ساکنان این شهر، باور آورده‌اند که آزادی بیان، سبب هرج و مرج است و بهترین راه ممانعت از آشفتگی، چیزی جز خاموش کردن شعله‌های اندیشیدن نیست.

دولت حاکم به منظور آرامش‌بخشی و شادی‌آفرینی و به منظور ایجاد احساس بی‌نیازی به تفکّر، قرص‌های آرامش‌بخشی را میان مردم توزیع می‌کند که به نوعی بی‌خیالی می‌رسند.

فارنهایت 451 در واقع، نشانگر درجة حرارت دستگاه آتش‌افشانان است؛ حرارتی که کارگر افتاده، تمامیت کتاب را سوزانده و خاکستر می‌کند.

در این اثر، هر روز هفته، مخصوص سوزاندن یک کتاب از نویسنده‌ای خاص است؛ آثاری که از نظر هیئت حاکمه، مضرّ، دشمن مردم و ناراحت‌کننده‌اند. هر روز و هر ساعت از روز، تلویزیون‌ها از زیبایی و جذّابیت زنانه می‌گویند و مبلمان منزل و مأموران محتسب و مفتّش در کوچه و خیابان، در تعقیب جوانان و ممانعت از آرایش‌ موهای بلند و پیراهن‌های یقه‌باز و مردم، چون حیوانی دست‌آموز، آموخته‌اند که از کتاب و کتابخوانان متنفّر باشند و چون جاسوس، ردّ و نشان آنها را به اطّلاع مرکز آتش‌افشان‌ها برسانند. آنان‌که مشتاق کتابخوانی‌اند، چون جنایتکاران در کنجی مخفیانه، کتاب نگهداری کرده و در انزوا به مطالعه می‌پردازند.

در بخشی از کتاب، آنگاه که برای تفتیش به خانة پیرزنی کتابخوان هجوم می‌برند و پس از انبار کردن کتب مکشوفه، مهیّای آتش‌افشانی می‌شوند، رئیس گروه در توصیف کتاب‌ها می‌گوید:

فلسفه مثل مد می‌ماند؛ چیز احمقانه‌ای است فلسفه و داستان‌ها، مریضی بیش نیستند.

کتب اتوبیوگرافی، داستان مرده‌ها هستند و کتب خاطرات، حاصل خودخواهی‌ها و...

پیرزن کتابخوان که حاضر به جدا شدن از کتاب‌ها نیست، مهیّای سوختن در میان کتاب‌هایش می‌شود تا از آنچه دلخواهش است، جدا نیفتد.

مونتاگ، قهرمان داستان که خود از گروه آتش‌افشان‌هاست، به تدریج و با خواندن کتاب متحوّل شده و در پی جبران گذشته، از کار کناره‌گیری می‌کند؛ امّا او هم توسط همسرش به مرکز فارنهایت ۴۵۱ معرّفی و لو داده می‌‌شود. او ناگزیر پس از سوزانده شدن خانه و کتاب‌هایش، علیه آتش‌افشان‌ها می‌شورد و پس از کشتن

رئیس گروه، به جزیره‌ای فرار می‌کند؛ محلّ «آدم‌های کتاب»؛ محلّ زندگی معدودی از زنان و مردان کتابخوان که اینک خود، تبدیل به کتاب مجسّم و متحرّک شده‌اند. آنان حافظان کتاب در مغز و روان خودند؛ به امید روزی که دیگربار، امکان برگشت به شهر بیابند و آنچه را در خاطر و حافظه دارند، به دست دستگاه چاپ و نشر بسپارند.

مونتاگ به جزیرة «آدم‌های کتاب» می‌رود

مونتاگ، قهرمان رمان فارنهایت 451، همان وینستون قهرمان «1984» جورج اورول است؛ همان وحشی کتاب «دنیای قشنگ نو» اثر آلدوس هاکسلی. آنان جملگی مردانی هستند که در نظام توتالیتر و تمامیت‌خواه ضدّ انسان، ضدّ عشق و پرستش و مخالف اندیشه و تفکّر، مستحیل نشده و ناگزیر، تن به دستگاه بی‌رحم و شکنجه‌گر «198 می‌دهند؛ به جزیرة متروک «آدم‌های کتاب» می‌گریزند یا در ساختمان متروکه‌ای در منتهاالیه دنیای قشنگ نو، خود را حلق‌آویز می‌کنند.

چنان‌که تاکنون ملاحظه کرده‌اید، عموم نویسندگان رمان‌های علمی، تخیّلی (ویران‌شهر = دستوپیا) در آیندة تفکّر و دل خویش، وجوهی از جهان آینده را که در قلعة مدرنیزاسیون استقرار یافته، تصویر کرده و مقابل دید خوانندگان خود قرار داده‌اند. در آن‌همه، آنکه مبتلای تنهایی، انفعال، خستگی، فسردگی و تحت ستم نظام‌های توتالیتر و بی‌ترحّم روزگار می‌گذراند، انسان است. موجودی که به رغم همة توانایی‌ها، تنزّل یافته در مقام شیئیّت محض، تبدیل به موجودی قابل مصرف و فاقد هرگونه امکان تفکّر، عشق ورزیدن و سرانجام، سیر در عوالم معنوی و قدسی است. در یک کلام، انسان ساکن دستوپیا، مسخ شده و از خودبیگانه است.

زمستان سرد دستوپیا، انسان این عصر را به آخرالزّمان سیاه و سردی فرو برده است که برای خویش، هیچ راه نجاتی نمی‌بیند؛ گویی روح حیات از کالبد ساکنان دستوپیا خارج شده است و در مقابل، خارج از جغرافیای انسان‌های بیگانه، دولت‌هایی، انجمن‌هایی و کلیددارانی پرقدرت، تسمه بر گردة انسان‌ها انداخته و چونان زالو، مشغول مکیدن آخرین قطره‌های باقیمانده در رگ‌های این فلک‌زدگانند.

انبوه شبکه‌های تلویزیونی، صحنه‌گردانان بازی‌های مهیّج، بمباران اطّلاعات، موادّ مخدّر و افیونی و... در نظام اجتماعی پیچیده و تکنولوژیک، تحت هدایت مستبدترین حاکمان و دولت‌ها از جهان سیاه و سرد آخرالزّمانی، دنیایی را برکشیده‌اند که آلدوس هاکسلی، به طعنه از آن با عنوان «دنیای قشنگ نو» یاد می‌کند.

در این آثار که نمایشگر جامعة فلک‌زده و انسان مفلوکند، تنها شمع روشن‌کنندة راه، مردی یا زنی از خود بیرون زده، متحوّل شده و دردآگاهی است که حسب اتّفاقی، حادثه‌ای یا دیداری، متوجّه و متذکّر ژرفای فلک‌زدگی عصر خود و انسان معاصر خود شده و سعی در نجات جامعه از این فلک‌زدگی دارد؛ اگر چه در جان هیچیک از اینان، انقلابی به حقیقت حادث نمی‌شود و تنها، شوری و التهابی آنان را بر می‌انگیزد، عکس‌العملی از خود بارز می‌سازند و گاه دست به شورشی می‌زنند و دیگر هیچ!

فرزندان انسان

فیلم «فرزندان انسان»،3 یک اثر علمی تخیّلی، به کارگردانی آلفونسو کوآرون4 است که بر اساس رمانی با همین نام از پی.دی. جیمز5 ساخته شده. این فیلم را به نوعی، می‌توان در ادامة تصویرسازی از دستوپیاهای مورد بحث یافت.

این فیلم به عنوان محصول مشترک «انگلستان» و «آمریکا» ساخته و در سال 2006م. به نمایش گذارد.

جهان تصویر شده در این محصول، نه در زمان گذشته واقع شده و نه مربوط به آینده‌ای دوردست است؛ گویی برخلاف دستوپیانویسان که همواره سعی بر آن می‌کنند تا تحقّق ویران‌شهر را به سال‌هایی دور و در آیندة مربوط، آینده‌نگری کنند، سازندة فرزندان انسان، در زمان «حال» سیر می‌کند؛ جهانی که هم‌اکنون در آن زندگی می‌کنیم و با دستان خودمان و در اثر سیطرة تکنولوژی، به فساد، تباهی و اضمحلال کامل رسیده است. بنابراین، نه اجرامی آسمانی و برخورد شهاب‌سنگ‌ها، بلکه جهان دست‌ساز بشر، علیه حیات بشر وارد کار شده و کمر به انهدامش بسته است.

فیلم‌ساز به خوبی، فضای آخرالزّمانی آکنده از ناهنجاری، بی‌تعادلی، ازدحام، آشفتگی، بحران، آشوب و مبتلا به نوعی یائسگی و نازایی که امید را از میان مردم رانده، به نمایش گذارده است.

موضوع یائسگی عمومی شده، موضوع اصلی این اثر فاخر سینمایی است. یائسگی فراگیر، یعنی به پایان رسیدن و از دست رفتن همة امیدها برای ادامة حیات آدمی در همة حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی؛ یعنی ترجمة عبارت «پایان تاریخ» جهانی آکنده از تکنولوژی و تهی از مهر و شفقت.

دیگر هیچ گوشی صدای نوزادی را نشنیده و هیچ چشمی نظاره‌گر بازی کودکان در بوستان‌ها نیست و به تبع آن، امیدی برای ادامة حیات.

در این شرایط آکنده از یأس است که عدّه‌ای دست به آسمان بلند کرده، راه رهایی

می‌طلبند و عدّه‌ای دیگر، وحشیانه در گروه‌های خشونت‌طلبی و تروریستی، به جان بقیّة‌السّیف آدمیان افتاده‌اند.

در منتها‌الیه این انفعال و نومیدی و در بلندای اضطراب و اضطرار، از سرزمین دوردست، از میان زنان بی‌نام و نشان و مارک و مدال، زن جوانی در اوج ابتلا و تنهایی، پای به سرزمین فلاکت و ادبار می‌گذارد که حامله است.

گویی معجزه‌ای بزرگ رخ داده باشد؛ جلوه‌ای مسیحایی در سیمای نوزادی که در کشاکش بحران‌ و اضطراب و اضطرار به دنیا می‌آید تا شعاع نوری در آسمان سیاه و تاریک حیات بشر باشد. همة گوش‌ها منتظر شنیدن صدای نوزادی است که به بازمانده‌های گرفتار در میان سیاهی و ویرانی و آشفتگی، نوید فردایی روشن و رنگین می‌دهد.

او نوید زندگی دوباره در میان منتظران مرگ و نیستی سر می‌دهد؛ در حالی‌که هیچ پدری برای او شناسایی نمی‌شود. شاید و شاید، سازندگان، حیات مسیح‌وار را دربارة این نوزاد به بینندة اثر القا می‌کنند.

با این‌همه، تا بازگشت آبادانی به ویران‌شهر و دستوپیایی که بشر برای خود دست و پا کرده است، باید صبوری کرد. چشمان مادر نوزاد در قایقی رها در دل دریایی سیاه و خاکستری، به کشتی‌ای دوخته شده است که نام فردا را بر بدنة خود دارد: Tomorrow.

نویسندة رمان و به تبع وی، سازندگان فیلم، ظرف زمانی واقع شدن این پایان ناگزیر را سال 2027م. اعلام می‌کنند؛ امّا برای به انجام رسیدن بهبودی و اصلاح و بازسازی، خود و دیگران را منتظر می‌شناسند؛ «تا فردا»، تا به ثمر رسیدن نجات‌‌بخش بشر که اینک پای بر عرصة حیات، گذارده است.

این رمان، با خود تذکاری بزرگ برای بشر دارد، دربارة «پایان وحشتناکی» که همین نزدیکی‌ها او را به سوی خود می‌خواند. اثر، بی‌آنکه با نماد و نشان و آرمی، بخواهد سبب این‌همه ویرانی را به جماعتی و جریانی نسبت دهد، بیننده را درگیر مستقیم بحران و اضطرار می‌سازد و از امید به نجات، سخنی آرام و در گوشی دارد؛ با مادری که در میانة درگیری‌های خونین، هر لحظه بیم کشته شدن او می‌رود و خاموش شدن آخرین شعلة امید.

فیلم‌ساز با نشان دادن کشتی نجات و قبل از آنکه مادر و نوزاد سوار بر کشتی شوند، بیننده را رها می‌کند؛ گوییا باید به رغم همة فلاکت و بحران، تا رسیدن به ثمرگی نوزاد منتظر ماند و شاید به بیداری رسیدن انسان تا تجربة شایستگی ملاقات و هم‌نشینی با نجات‌بخش.

پی‌نوشت‌ها: