جنگ تبلت‌ها

وحيد حاج سعیدی / خبرنگارو کارشناس رسانه

برای کودکمان تبلت بخریم یا نه؟ و اگر پاسخ مثبت است، در چه سنّی؟ او چقدر و تا چه زمان و تا چند ساعت می‌تواند از تبلت استفاده کند؟ آیا تبلت بچّه‌گانه یا مدرسه‌ای برای کودکان مناسب است؟ با سرخوردگی کودک در صورت نخریدن تبلت چه کنیم؟ و...

برخی از خانواده‌های ایرانی برای خرید تبلت برای کودکانشان تردیدهای جدّی دارند و بعضی بی‌هراس از مشکلات و مضرّات این وسیله و حتّی بدون توجّه به فوایدش، اقدام به خرید تبلت کرده‌اند و آن را چون یک اسباب بازی در اختیار کودکانشان گذاشته‌اند. این دو صفحه به برخی امّا و اگرها در این‌باره اشاره کرده است.

چه سنّی یا چه هدفی؟

6 تا 7 سالگی، سنّ ورود به مدرسه است. ۱۲ سالگی زمان مناسب برای تنها گذاشتن کودک در منزل، ۱۸ سنّ گرفتن گواهینامه و مجوّز دیدن برخی فیلم‌های خشن و...؛ امّا متأسّفانه در کشور ما سنّ ورود به دنیای دیجیتال از قانون خاصّی پیروی نمی‌کند و به محض اینکه کودک توانایی گرفتن اجسام را فرا می‌گیرد، خانواده‌ها منعی برای استفاده و در اختیار گذاشتن تبلت و دیگر وسایل دیجیتال برای او در نظر نمی‌گیرند و حتّی از این وسایل به عنوان ابزاری برای ساکت یا سرگرم کردن او استفاده می‌کنند!

کارشناسان دربارة سنّ ورود کودکان به دنیای دیجیتال نظرات متفاوتی دارند و حتّی این سن در کشورهای مختلف متغیّر است؛ ولی مهم‌تر از شرط سنّی، رعایت اصول و مراتب استفاده از این وسایل است.

داشتن هدف از خرید لوازم دیجیتال برای کودکان، یعنی:

۱. استفادة قانونمند و هدف‌دار؛

۲. توانایی خودکنترلی و استفادة به موقع از وسایل (نه استفادة شبانه‌روزی و اعتیاد پیدا کردن)؛

۳. پرهیز از خودنمایی و فخرفروشی، اتلاف وقت بیش از حد و غیرمنطقی؛

۴. عدم جایگزینی این تجهیزات به جای دوستان واقعی.

نیازسنجی مهم‌ترین عامل در خرید هر نوع وسیله‌ای است؛ چیزی که در خرید تبلت برای کودکان رعایت نمی‌شود و صرفاً جنبة سرگرمی پیدا می‌کند. ماجرای یادگیری زبان، برنامه‌های کاربردی آموزشی و... نیز یک بهانه و البتّه یک راهبرد قدیمی برای مجاب کردن والدین از سوی بچّه‌هاست.

برخی پیامدهای استفادة کودکان از تبلت

1. کم‌تحرّک، بی‌شور، بی‌شوق

کودکان و نوجوانان به دلیل عدم تکامل ساختار ذهنی، فکری و حتّی ساختار فیزیکی و حركتی‌شان، نیاز به برخی آموزش‌ها، فعّالیت‌های روانی و کارهای حرکتی دارند که معمولاً در مهدهای کودک، مدارس، تعامل با گروه هم‌سالان، بازی در محیط خانه و مدرسه، صلة رحم، حضور در مسجد و سایر مکان‌های مذهبی، رفتن به پارک، گردشگاه‌ها و... حاصل می‌شود؛ امّا در دنیای امروز، به جز رفتن به مدرسه که آن هم عمدتاً با اکراه و از روی ناچاری صورت می‌گیرد، در سایر موارد، متأسّفانه اراده‌ای از سوی کودکان دیده نمی‌شود.

این همنشینی بیش از حد با این فناوری، در درازمدّت منجر به برخی اختلالات رفتاری در کودکان می‌شود که در این بین، می‌توان به اختلال در توانایی کلامی، کاهش شور و شوق اجتماعی و سرزندگی و کم‌رنگ شدن روابط عاطفی کودکان اشاره کرد.

2. خسته، رنجور، بی‌تمرکز

استفادة زودهنگام از این وسایل، تبعات جسمی و فیزیکی فراوانی دارند که

آسیب‌های چشمی، یکی از آنهاست. پژوهشگران می‌گویند کودکان نباید تا قبل از 2 سالگی به هیچ نمایشگری خیره شوند. افزون بر اینکه امواج و سیگنال‌هایی که این وسایل از خود ساطع می‌کنند، اثرات جبران‌ناپذیری بر برخی دیگر از اعضای بدن و به ویژه مغز می‌گذارد. فشار به گردن، مچ دست، کمر، سیستم دفع و کلّیه‌ها و آسیب‌های ناشی از کم‌تحرّکی، به ویژه در سنین کودکی، بخشی دیگر از این آسیب‌هاست.

بسیاری از کارشناسان حوزة روانشناسی کودک معتقدند تمرکز کسانی که از سنین کودکی به استفادة زیاد از فناوری عادت کرده‌اند، بر درس‌ها کم خواهد بود و دچار افت تحصیلی می‌شوند. این کودکان به دلیل سرگرمی با این وسایل، وقت کافی نیز برای امور درسی نمی‌گذارند و اشتیاق لازم برای درس و کتاب را هم نخواهند داشت.

3. بی‌دوست، تنها، شکست‌خورده

کاهش اعتماد به نفس کودکان، از دیگر مضرّات استفاده از این فناوری است. کودک معمولاً باید با هم سنّ و سال‌های خود بازی کند تا در کشاکش بازی با آنها اتّفاقات جدید را تجربه نماید و خود را در موقعیت‌های مختلف محک بزند؛ امّا در بازی‌های رایانه‌ای چنین اتّفاقی کمتر رخ می‌دهد و کودک مجبور است با رقبای بزرگتر از خود مبارزه کند که در بیشتر این مسابقات هم شکست می‌خورد.

از دیگر مضرّات ورود زودهنگام، عدم تکامل فرایندهای مختلف یادگیری و حرکتی، دیداری، شنیداری و... در کودکان است. این کودکان در ارتباط‌گیری با هم سنّ و سالانشان نیز دچار مشکل می‌شوند؛ چراکه بیشتر به تبلت و موبایل سرگرم شده‌اند و ارتباطشان با محیط اطراف و منابع یادگیری اوّلیه کمتر بوده است؛ اگرچه فروشندگان و طرّاحان این وسایل، چنین نظری ندارند و همواره از این تجهیزات به عنوان وسایل کمک آموزشی یاد می‌کنند که می‌تواند در بالا بردن خلاقیت، بهرة هوشی دانش‌آموزان با افزایش قدرت ذهنی آنها مؤثّر باشد؛ امّا شواهد و تجربه‌ها نشان داده است که این سخنان بیشتر جنبة تبلیغاتی و بازاریابی دارد.

4. بالأخره بخریم یا نخریم؟!

شاید تصوّر دنیای امروز بدون تجهیزات الکترونیک، امری محال و غیرممکن باشد؛ چراکه ساختار جوامع و دولت‌ها بر مبنای تجهیزات الکترونیک استوار شده‌اند و تقریباً می‌توان ادّعا کرد زندگی امروز، بدون بهره‌مندی از این تجهیزات، امکان‌پذیر نیست؛ امّا نکته‌ای که در این بین مغفول مانده است و خانواده‌ها بدان توجّهی ندارند، شیوة درست استفاده از این وسایل و کنترل ارادی در استفادة بهینه از آنهاست.

کودکان، آینة تمام نمای والدین هستند. هنگامی که والدین در زمان استراحت، هنگام صرف غذا، در مجالس مهمانی و حتّی در رختخواب حاضر به ترک گوشی همراه خود نیستند و سیر آفاق و انفس در شبکه‌های مجازی را به گفت وگوی با خانواده یا اقوام ترجیح می‌دهند، طبیعی است که انتظار استفادة منطقی از تبلت توسط کودکان و نوجوانان نیز تمنّای بیهوده خواهد بود. پس نتیجه می‌گیریم که ورود به دنیای دیجیتال، بدون پیش‌زمینه و داشتن آگاهی از نیازهای فناورانه، نه تنها برای کودکان، برای افراد بزرگسال نیز پیامدهایی ناخوشایند دارد. پس:

1. خانواده‌ها باید قبل از خرید تبلت یا هر وسیلة دیگری، نیازسنجی و ضرورت داشتن آن را در خانواده مطرح و بررسی کنند و صرف خرید این وسیله توسط بچه‌های فامیل و همسایه، دلیل خرید آن نباشد؛

2. در استفاده از این‌گونه وسایل باید محدودیت لحاظ کرد. در بسیاری از کشورهای دنیا، تبلت‌های کودکان به سیستم قطع خودکار بعد از یک مدّت زمان مشخّص، مثل بیست یا سی دقیقه مجهّز است؛

3. نظارت بر استفادة بهینه، از دیگر وظایف والدین است و کودکان باید نوع استفاده از تبلت را به والدین گزارش دهند. هرچند صنعتی شدن جوامع و آپارتمانی شدن فضاهای مسکونی و نبود امنیت در کوچه و خیابان، سبب کم شدن تحرّک بچه‌ها و روی‌آوردن به بازی‌های اینترنتی و رایانه‌ای شده است، ولی این نباید دلیل بر عدم ارتباط خانواده با بچه‌ها و نپرداختن به شادی‌های مشترک شود. توجّه به بازی‌های بومی سنّتی، افزایش صلة رحم، عدم استفادة بیش از حد از گوشی در منزل توسط والدین، خرید نشریات و کتاب و مطالعه در حضور فرزندان و... می‌تواند از علاقة مفرط کودکان به تبلت و سایر وسایل دیجیتال بکاهد.